Sanitair: kranen, toilet, afvoer en waterleiding

Draai eerst de hoofdkraan dicht voordat je iets losmaakt

Bijna elke klus aan sanitair begint op dezelfde plek: bij de hoofdkraan. Die zit in de meterkast bij de watermeter, of in oudere huizen in de kruipruimte onder het luik bij de voordeur. Hoe het leidingnet daarna door je huis loopt, met aftakkingen, koppelingen en stopkraantjes per toestel, lees je in ons overzicht van de waterleiding in huis.

Dichtdraaien alleen is niet genoeg. Zet na het sluiten de laagste kraan in huis open, zodat de druk van de leiding af loopt en het restwater eruit kan. Veel toestellen hebben bovendien een eigen stopkraantje, zoals de wc, de wasmachine en vaak de keukenkraan: dan hoeft de rest van het huis niet zonder water.

Test de hoofdkraan voordat je aan een klus begint, niet op het moment dat er water over de vloer loopt. Een kraan die jaren niet bewogen is, kan vastzitten of na het draaien langs de spindel gaan lekken. Kom je er dan pas achter, dan sta je met een losgekoppelde leiding en een kraan die niet dicht wil.

Snel de juiste kant op bij een lek, een geur of een verstopping

Een probleem met water meldt zich zelden op de plek waar de oorzaak zit. Water zoekt de laagste weg en komt soms meters verderop pas tevoorschijn, en geur uit het riool trekt juist omhoog door het hele huis. Kijk daarom eerst goed naar het symptoom voordat je iets opensleutelt.

Een wc die blijft doorlopen klinkt bijvoorbeeld als een groot lek, maar het is bijna altijd de vlotter of de spoelklep in het reservoir, en dat is een overzichtelijke klus aan het toilet. Een plas water naast de douchebak komt vaker uit een kitrand of een lekkende afvoermanchet dan uit de leiding in de muur.

Twee signalen verdienen altijd voorrang. Een watermeter die doordraait terwijl alle kranen dicht zijn, wijst op een lek aan de aanvoerkant, en dat wacht niet tot het weekend. En een verstopping die in meerdere afvoeren tegelijk zit, dus wc én douche én wastafel, zit voorbij het punt waar die leidingen samenkomen en dan heeft ontstoppen bij één putje geen zin.

De tabel hieronder zet de meest voorkomende klachten naast hun waarschijnlijke oorzaak, met het onderwerp waar de aanpak in detail staat.

Kranen: van een druppel tot een complete vervanging

Een kraan die druppelt is bijna nooit op. Bij een oude tweeknopskraan zit de oorzaak in een kraanleertje van een paar cent, bij een eenhendelmengkraan in het keramische binnenwerk, en bij een thermostaatkraan vaak alleen in verkalkte zeefjes of een vuil thermostatisch element. Hoe je die onderdelen herkent en wisselt, staat bij het repareren en vervangen van kranen.

Wandkranen voor douche en bad hebben een hartafstand van 15 centimeter tussen de twee aansluitingen. De S-koppelingen waarmee de kraan aan de muur komt, vangen een kleine afwijking op. Leg je nieuwe leidingen aan, dan hoort daar een muurplaat achter: een messing plaat met binnendraad die op de wand of in de voorzetwand geschroefd wordt en het gewicht van de kraan draagt. Zonder muurplaat hangt de kraan op de leiding zelf, en die verbinding gaat op den duur lekken.

Een keukenkraan vervangen is vooral een kwestie van werkruimte. De moer zit hoog achter de spoelbak en is met een gewone sleutel nauwelijks te bereiken, met een kraansleutel wel. Vervang bij die klus meteen de flexibele aansluitslangen, want die zijn niet gemaakt om decennia mee te gaan.

Toilet: doorlopen, kalk en urinesteen

De meeste klachten aan een wc komen uit het reservoir. Een pot die blijft doorlopen betekent dat de vlotter te hoog staat of dat de spoelklep niet meer goed sluit door kalk op de rubberen rand. Beide onderdelen zijn los te vervangen, ook bij een inbouwreservoir, dat daarvoor een serviceluik achter het drukplaatje heeft.

Urinesteen is de harde gele tot bruine aanslag onder de waterlijn en in de rand van de pot. Gewone wc-reiniger doet daar weinig, omdat het middel meteen verdunt in het water dat in de pot staat. Schep dat water er eerst uit, laat dan citroenzuur of een echte urinesteenverwijderaar uren inwerken en borstel na. De volledige aanpak, ook voor de spoelrand en het reservoir, staat bij het verwijderen van urinesteen en kalk uit de wc.

Hang je een nieuw toilet, houd dan rekening met de zithoogte. Gangbaar is een bovenkant van de pot op 40 tot 45 centimeter, en wie slecht ter been is heeft baat bij een comforthoogte richting 48 centimeter.

Afvoer en riool: stank en verstoppingen

Rioollucht in huis heeft bijna altijd een simpele oorzaak: ergens staat een sifon droog. Elk afvoerpunt heeft een waterslot dat de stank tegenhoudt, en dat water verdampt als een afvoer weken niet gebruikt wordt. Na een vakantie is een emmer water door elk putje en elke afvoer vaak de hele oplossing. Blijft de geur, dan zoek je verder bij een lekke aansluitmanchet achter de wc of een verstopte dakontluchting, en waar rioollucht vandaan komt en hoe je het stankslot controleert staat daar stap voor stap uitgewerkt.

Bij een verstopping is de volgorde: eerst de plopper, dan de sifon losdraaien boven een emmer, en pas daarna een ontstoppingsveer. Negen van de tien verstoppingen in huis zitten in of vlak achter de sifon en zijn zonder gereedschap op te lossen.

Chemische ontstoppers raden wij af als eerste middel. Ze lossen haar en vet maar half op, tasten oude kunststof sifons aan en maken het werk daarna gevaarlijker voor degene die de boel alsnog moet demonteren.

Douche en bad: afvoeren, kranen en cabines

De douche is het afvoerpunt dat het hardst te verduren krijgt. Haren en zeepresten vormen samen een prop die zich meestal direct onder het rooster van het doucheputje verzamelt, dus daar begin je: rooster eruit, prop eruit, waterslot terugspoelen. Moderne vlakke draingoten hebben een laag waterslot dat sneller droogstaat dan een klassieke sifon, en dat verklaart waarom juist inloopdouches na een weekje weg naar het riool ruiken.

Bij het vervangen van een douchebak, een thermostaatkraan of een glaswand komt meer kijken dan bij een losse reparatie, van het afschot van de afvoer tot de bevestiging in de wand. Wat er per onderdeel speelt, staat bij alles rond douche en bad, van douchebak tot stoomcabine.

Een stoomcabine is daarbij een geval apart. Zo'n complete cabine vraagt naast wateraanvoer en een afvoer ook een eigen elektrische aansluiting voor de stoomgenerator, en de aansluitwaarde daarvan bepaalt of je bestaande groep dat trekt. Controleer dat voordat je de cabine bestelt, niet erna.

Wastafel en keukenblok: monteren op de juiste hoogte

Een wastafel ophangen is vooral een kwestie van maatvoering en van de juiste pluggen voor je wandtype. De gangbare hoogte voor de bovenkant van de wastafel in de badkamer ligt tussen 85 en 95 centimeter, en dat is een vuistregel, geen norm: meet de gebruikers, niet het gemiddelde. Hoe je de bak waterpas stelt, de sifon aansluit en een krap keukenblok aanpakt, lees je bij het monteren van een wastafel of keukenblok.

In de keuken speelt hetzelfde spel met minder speelruimte. Het werkblad bepaalt de hoogte van de spoelbak, en de afvoer van een keukenblok moet vaak ook de vaatwasser en soms de wasmachine kwijt kunnen. Gebruik daarvoor een sifon met extra aansluitnippels in plaats van losse T-stukken achteraf, want elke extra verbinding onder een aanrecht is een plek die kan gaan lekken.

De tabel hieronder zet de gangbare maten op een rij zoals wij ze aanhouden. Wil je alle maten van het huis bij elkaar, ook buiten het sanitair, dan staat dat in ons overzicht met standaardmaten.

Waterleiding: koper, knel en kunststof naast elkaar

In de meeste huizen ligt koperen leiding van 15 millimeter voor de tappunten, met 22 millimeter voor de aanvoer. Daarop verder bouwen kan op drie manieren: solderen, knelkoppelingen of kunststof. Solderen geeft de strakste verbinding maar vraagt oefening en brandwerende voorzorg, knel is zonder vlam te maken en overal weer demontabel.

Kunststof meerlagenbuis, in de volksmond flexibele waterleiding, heeft het zelf klussen sterk veranderd. De buis laat zich buigen in plaats van dat elke richtingverandering een fitting kost, en met steek- of persfittingen zit een aftakking in minuten. Wel gelden er eigen regels: de buis moet haaks en braamvrij afgesneden, de steunhuls hoort erin, en na montage controleer je elke fitting onder druk.

Tikkende of bonkende leidingen bij het sluiten van een kraan zijn waterslag, en dat komt vaker door te weinig beugels dan door de druk zelf. Zet leidingen om de 50 tot 80 centimeter vast en het geluid verdwijnt meestal vanzelf.

Boiler en warm water zonder verrassingen

Een elektrische boiler vervangen of bijplaatsen is goed zelf te doen, zolang de elektrische kant binnen je kunnen ligt. Een kleine close-in boiler van 10 of 15 liter onder het aanrecht gaat in een gewoon stopcontact, een grote voorraadboiler van 80 of 120 liter hoort op een eigen groep. Wat er bij het aansluiten van een boiler komt kijken, van de inlaatcombinatie tot het eerste keer vullen, staat daar volledig uitgewerkt.

De inlaatcombinatie is het onderdeel dat het vaakst wordt overgeslagen of verkeerd begrepen. Hij beschermt de boiler tegen overdruk en hoort bij elk voorraadtoestel, en het druppelen uit de aftakking tijdens het opwarmen is normaal expansiewater, geen lek. Sluit die druppelleiding dus nooit af.

Vul de boiler altijd eerst helemaal met water voordat de stekker erin gaat of de groep aan. Een element dat droog opwarmt, brandt binnen een minuut door en dan is het toestel bij aanschaf al kapot.

De volgorde als je een hele badkamer of keuken aanpakt

Bij een complete verbouwing bepaalt het leidingwerk de volgorde, niet de afwerking. Eerst komt het verleggen van aanvoer en afvoer: de afvoer op afschot, ongeveer een halve centimeter per meter richting de standleiding, en de aanvoerleidingen afgedopt op de plekken waar straks kranen komen. Zet in deze fase ook het inbouwreservoir en de inbouwdelen van een regendouche of badkraan op hun definitieve plek, want daar kun je na het dichtzetten niet meer bij.

Dan pas volgen de voorzetwanden, het stucwerk en het tegelwerk. Al het zichtbare sanitair, van wastafel tot kraanwerk, komt als allerlaatste, zodat het niet in de weg hangt en niet beschadigt tijdens het bouwen.

Zet vlak voor het dichtmaken van wanden en vloeren alles één keer onder druk en laat het een nacht staan. Een natte plek op dat moment kost je een uurtje, dezelfde lekkage achter de tegels kost je de halve badkamer.