Compressor olie: welke soort, hoeveel en hoe vaak verversen
In een oliegesmeerde zuigercompressor hoort een minerale compressorolie zonder detergenten, meestal SAE 30 oftewel ISO VG 100. Het peil lees je koud af in het kijkglas en je vult in kleine beetjes bij, want te veel olie is schadelijker dan een fractie te weinig. Ververs de olie na de eerste vijftig draaiuren en daarna elk jaar of elke driehonderd tot vijfhonderd uur. Een olievrije compressor herken je aan het ontbreken van een kijkglas en een aftapplug, en daar gaat dus nooit olie in.
Dit heb je nodig
Gereedschap
- Steeksleutel of inbussleutel voor de aftapplug
- Trechtertje met een dunne tuit, of een injectiespuit van 50 ml
- Opvangbak van minstens een liter, laag genoeg om onder het carter te passen
- Poetsdoeken en een oude krant
- Zaklamp om het kijkglas af te lezen
- Waterpas om te controleren of de machine recht staat
- Handschoenen
Materiaal
- Minerale compressorolie SAE 30 (ISO VG 100), of de soort die de fabrikant noemt
- Compressorolie SAE 20 (ISO VG 68) voor een onverwarmde werkplaats
- Nieuwe afdichtring voor de aftapplug als de oude plat is
- Ontluchtingsplug of peilstok als er nog een dichte transportplug op zit
- Persluchtolie ISO VG 32 voor de olievernevelaar, als je die gebruikt
- Jerrycan of lege fles voor de afgewerkte olie
Welke olie hoort er in een compressor
Een oliegesmeerde zuigercompressor draait op een gladde, dunne olie zonder toevoegingen. Vrijwel elke fabrikant schrijft een minerale compressorolie voor van ISO VG 100, wat op een Nederlandse fles meestal als SAE 30 staat aangegeven. Staat je machine in een onverwarmde schuur die 's winters richting het vriespunt zakt, dan start hij makkelijker op een ISO VG 68, ongeveer gelijk aan SAE 20.
Het woord waar het om draait op de verpakking is non-detergent, oftewel zonder reinigende additieven. Dat klinkt tegenstrijdig, maar een compressorcarter heeft juist baat bij olie die vuil en condenswater laat uitzakken naar de bodem in plaats van het in zwevende toestand rond te pompen. Deze controle hoort bij het gewone onderhoud van de machines in je werkplaats, samen met het luchtfilter en het aftappen van de ketel.
Een tweede verschil met motorolie is de vlamvastheid. De lucht boven de zuiger wordt bij het samenpersen flink warm, en op de klepplaten kan olie verkolen tot een harde, zwarte korst. Een echte compressorolie is daar op uitgezocht en laat veel minder afzetting achter. Precies die korst op de klepplaat is de reden dat een oudere compressor zijn einddruk niet meer haalt.
Kom je de handleiding niet meer tegen, houd dan deze volgorde aan: eerst wat er op het typeplaatje of op het carter zelf staat, dan een minerale compressorolie SAE 30, en pas daarna iets anders. Twijfel je tussen twee viscositeiten, kies dan de dunnere bij koude opstelling en de dikkere bij een machine die uren achter elkaar draait.
| Oliesoort | Waar je hem aan herkent | Waarvoor hij bedoeld is | Waar je op moet letten |
|---|---|---|---|
| Minerale compressorolie SAE 30 (ISO VG 100) | Helder amber, op het etiket staat non-detergent | De meeste hobby- en werkplaatszuigercompressoren | De standaardkeuze bij normale werkplaatstemperatuur |
| Minerale compressorolie SAE 20 (ISO VG 68) | Duidelijk dunner, loopt sneller van de peilstok | Onverwarmde ruimte, koude starts, korte draaitijden | Bij warm weer en lange draaitijden meer olie-meesleep |
| Synthetische compressorolie (PAO of diester) | Vaak bijna kleurloos, aanzienlijk duurder | Veel draaiuren, warme opstelling, langere intervallen | Niet mengen met minerale olie, eerst het carter leeg en spoelen |
| Motorolie 15W40 | Overal te koop, bevat detergenten en dispersanten | Noodgreep bij een hobbymachine, of pompen waar de fabrikant het voorschrijft | Houdt condenswater in suspensie en schuimt eerder |
| Persluchtolie ISO VG 32 | Heel dun, vaak met een klein tuitje in de dop | De olievernevelaar bij het tappunt, voor persluchtgereedschap | Hoort in de vernevelaar en niet in het carter |
| Pompolie voor een hogedrukreiniger | Soms SAE 30, soms door de fabrikant genoemd als 15W40 | De plunjerpomp met tandwielaandrijving van zwaardere reinigers | Bevat additieven voor de tandwielen, dus geen compressorolie erin |
| ATF of hydrauliekolie | Rood of geel gekleurd, erg dun | Niet bedoeld voor het carter van een zuigercompressor | Verkeerde additieven, geeft schuim en meer meesleep |
Koop meteen een fles van een liter in plaats van een klein flesje. Een kleine compressor heeft er ongeveer een derde van nodig, en met de rest doe je de volgende verversing en het bijvullen tussendoor. Schrijf de datum en het oliemerk met een watervaste stift op de ketel, dan hoef je nooit te gokken wat erin zit.
Kan er 15W40 motorolie in je compressor
Dit is de meest gestelde vraag rond compressor olie, en het antwoord is genuanceerder dan ja of nee. Motorolie 15W40 smeert op zich prima en bezwijkt niet bij de temperaturen in een hobbycarter. Het verschil zit in de additieven, en die zijn ontworpen voor een motor die verbrandingsresten en water moet meenemen naar het oliefilter.
In een compressor is er geen oliefilter. De detergenten houden condenswater keurig in suspensie, waardoor je een grijze emulsie krijgt in plaats van een laagje water onder de olie dat je er bij het aftappen als eerste uit ziet lopen. Die emulsie smeert slechter en is lastiger te herkennen als waarschuwing. De dispersanten geven daarnaast eerder schuimvorming bij het kloppen van de drijfstang, en schuim smeert helemaal niet.
Eerlijk is eerlijk: een compressor die twintig uur per jaar draait om banden op te pompen en een tacker te voeden, gaat op 15W40 jarenlang door zonder dat je er iets van merkt. Bij een machine die uren achter elkaar loopt voor slijp- of spuitwerk zie je het verschil wel, in de vorm van een donkerder olie en meer afzetting op de klepplaten.
Onze lijn: gebruik 15W40 als je een keer moet bijvullen en er geen compressorolie in huis is, en ruil het bij de eerstvolgende verversing om voor de juiste soort. Meng het niet met een synthetische olie, en negeer nooit een fabrikant die uitdrukkelijk een synthetische compressorolie voorschrijft. Bij pompen van hogedrukreinigers ligt het anders, want daar noemt de fabrikant 15W40 soms wel gewoon als voorschrift.
Wat er niet in hoort, hoe verleidelijk ook. Tweetaktolie, ATF, hydrauliekolie, frituurvet en gebruikte motorolie uit de auto horen niet in een compressorcarter. Gebruikte motorolie zit vol roet en zuurresten die de lagerschalen aantasten, en de rest heeft additieven die schuim of afzetting geven.
Het oliepeil aflezen en olie bijvullen
Het peil lees je af als de compressor koud is en waterpas staat. Draaiend of net uitgeschakeld hangt er nog olie in het carter en tegen de wanden, en dan lees je te weinig af. Neem het kijkglas eerst schoon met een doek, want een beslagen glaasje geeft precies het verkeerde beeld.
Bij een kijkglas met een rode stip hoort het peil tot het midden of net boven het midden van die stip te staan. Bij een peilstok houd je het tussen de min- en maxstreep, en je leest af zonder de stok in te draaien. Vullen doe je door de vulopening bovenop het carter, met een trechtertje of een injectiespuit, in porties van twintig tot dertig milliliter met steeds een halve minuut wachten. Olie loopt traag na, dus wie in één keer volgooit vult vrijwel altijd te veel.
Te veel olie is vervelender dan een streepje te weinig. Het overschot wordt door de drijfstang tot schuim geslagen, komt langs de zuigerveren mee de perslucht in en slaat neer in de ketel en in je slang. Je merkt het aan blauwig waas uit de ontluchting, aan olie in het aftapkraantje en bij spuitwerk aan kraters in de lak. Heb je te veel gevuld, tap dan een klein beetje af via de aftapplug tot het peil weer klopt.
Zoek je het olievoorschrift van een specifiek merk, dan is de handleiding op de site van de fabrikant meestal de snelste weg. Sommige merken zetten hun onderdelenlijsten en handleidingen netjes online, zoals je ziet bij de Nederlandse site van Makita en de handleidingen daar. Bij een bouwmarktmachine ligt dat lastiger.
Bij een bouwmarktcompressor zonder handleiding
Wie bij een Roda compressor olie wil bijvullen en geen papieren meer heeft, kan zich op de machine zelf oriënteren. Zit er een kijkglaasje in de zijkant van het carter en onderin een aftapplug, dan is het een oliegesmeerd model en hoort er gewoon minerale compressorolie SAE 30 in. Ontbreken beide, dan is hij olievrij en laat je de olie in de fles.
De vulopening zit bij dit soort machines bovenop het carter, naast of onder de aanzuigfilter, vaak afgesloten met een gele of rode plastic dop. Let op of dat een dichte transportdop is. Nieuwe compressoren worden regelmatig geleverd met zo'n dichte plug, en die hoort voor het eerste gebruik vervangen te worden door de meegeleverde ontluchtingsplug of peilstok met ontluchtingsgaatje. Blijft de dichte plug erin zitten, dan loopt de druk in het carter op en perst de olie langs de keerringen naar buiten.
| Type compressor | Indicatie olie-inhoud | Peil aflezen | Aandachtspunt |
|---|---|---|---|
| Directgedreven zuigercompressor, ketel 24 tot 50 liter | 0,2 tot 0,4 liter | Klein kijkglas in de zijkant van het carter | Draait hoogtoerig en warm, peil elk seizoen controleren |
| Snaargedreven eentraps, ketel 50 tot 100 liter | 0,5 tot 0,9 liter | Kijkglas of peilstok in de vulplug | Draait langzamer en koeler, verbruikt weinig olie |
| Snaargedreven tweetraps, ketel 100 tot 270 liter | 1,0 tot 1,5 liter | Kijkglas met rode stip, soms twee vulpunten | Ook de snaarspanning meenemen bij de beurt |
| Olievrije compressor | Geen olie | Geen kijkglas en geen aftapplug | Nooit olie toevoegen, ook niet in de aanzuigopening |
| Plunjerpomp van een hogedrukreiniger | 0,2 tot 0,5 liter | Peilglaasje of peilstok in de pompkop | Pompolie of de door de fabrikant genoemde soort |
Maak de machine eerst spanningsloos en drukloos. Trek de stekker eruit en laat de ketel via het aftapkraantje leeglopen voordat je een plug losdraait. Een compressor met een drukschakelaar kan zonder waarschuwing aanslaan zodra de druk zakt, en dan sta jij met je hand bij een draaiende poelie.
Hoe vaak je de olie ververst
Een nieuwe compressor krijgt zijn eerste verversing veel eerder dan je zou denken. Tijdens de inloop slijpen de zuigerveren en de lagerschalen zich in en komt er fijn metaal in de olie. Die eerste vulling gaat er na ongeveer vijftig draaiuren uit, of na de eerste paar maanden als je de uren niet bijhoudt.
Daarna hangt het interval af van hoe hard je hem gebruikt. Bij een machine die uren maakt houden we driehonderd tot vijfhonderd draaiuren aan. Bij een hobbycompressor die een paar keer per maand aanslaat, is de kalender maatgevend en niet de teller: eens per jaar of per twee jaar, want ook stilstaande olie neemt vocht op uit de lucht in het carter.
Tap altijd af als de machine warm is. Warme olie loopt vlot uit en neemt het bezinksel mee dat koud gewoon op de bodem blijft liggen. Laat hem een minuut of tien draaien met de aftapkraan van de ketel open, zet hem daarna uit, haal de stekker eruit en tap dan pas het carter af. Kantel de compressor licht naar de aftapzijde om het laatste bodempje eruit te krijgen.
Stap je over van minerale naar synthetische olie, dan is één tussenstap verstandig. Tap de oude olie af, vul met een kleine hoeveelheid van de nieuwe soort, laat de compressor vijf minuten onbelast draaien en tap dat er weer uit. Daarna pas vullen tot het juiste peil. Afgewerkte olie lever je in bij de milieustraat en giet je niet bij het huisvuil of in de put.
| Hoe je de compressor gebruikt | Draaiuren per jaar | Olie verversen | Peil controleren |
|---|---|---|---|
| Nieuwe machine, inloopperiode | De eerste 50 uur | Na ongeveer 50 draaiuren, ongeacht de kalender | Na de eerste paar keer draaien |
| Banden oppompen, uitblazen, af en toe een tacker | Minder dan 20 | Eens per twee jaar | Elk seizoen |
| Regelmatig klussen, nieten, schroeven, blazen | 20 tot 100 | Jaarlijks | Elke maand dat je hem gebruikt |
| Verfspuiten, straalwerk, slijpen op perslucht | 100 tot 300 | Jaarlijks of bij 300 draaiuren | Voor elke grote klus |
| Dagelijks werkplaatsgebruik | Meer dan 300 | Elke 300 tot 500 draaiuren | Wekelijks |
| Machine die maanden stilstaat | Vrijwel geen | Eens per twee jaar, ook zonder uren | Voor elk gebruik, en kijk of de olie helder is |
Olievrije compressoren en waarom daar geen olie in gaat
Welke olie compressoren nodig hebben, hangt eerst af van het type, want een deel krijgt er helemaal geen. Bij een olievrij model lopen de zuigers in een gecoate cilinder of werkt de pomp met een membraan, en er is dus helemaal geen carter waar olie in kan. Je herkent ze aan wat er ontbreekt: geen kijkglas, geen peilstok, geen aftapplug onderin en geen vulopening bovenop het pomphuis.
Dat scheelt onderhoud en levert schone lucht, wat prettig is bij airbrushen en bij fijn spuitwerk. De keerzijde is geluid en levensduur. Een olievrije compressor is hoorbaar luider en de coating of het membraan slijt, waarna de machine steeds trager op druk komt en uiteindelijk vervangen wordt in plaats van gereviseerd.
Wie er toch olie in giet, doet meer kwaad dan goed. De olie komt via de aanzuigopening rechtstreeks op de klepplaat en in de perslucht terecht, verzamelt daar stof en vormt een kleverige laag die de kleppen laat plakken. Er is geen plek waar die olie hoort te zitten, dus hij gaat linea recta je ketel en je slang in.
Olievrij is niet onderhoudsvrij. Ook hier hoort het luchtfilter regelmatig uitgeklopt of vervangen te worden, en ook hier verzamelt zich condenswater in de ketel dat je moet aftappen. Welke machine bij welk werk past, en wat elke soort aan onderhoud vraagt, zetten we op een rij in het overzicht van gereedschap en materiaal voor de werkplaats.
Olie in de perslucht en de olie- en waterafscheider
Elke oliegesmeerde zuigercompressor sleept een beetje olie mee de perslucht in. Dat is geen defect maar een eigenschap: de zuigerveren dichten nooit volledig af en de olienevel gaat mee met de lucht. Samen met het condenswater dat in de ketel neerslaat, krijg je onderin een grijze emulsie die je bij het aftappen eruit ziet lopen.
Een olie- en waterafscheider vangt dat af. Wat je in de winkel zoekt heet een olie/waterafscheider; compressorleveranciers noemen dezelfde combinatie met een regelaar erbij een filter-regelaar-unit. De vaste plek is direct achter de ketel, als filter-regelaar-unit waarbij de lucht eerst door het filterhuis gaat en daarna langs de drukregelaar. Daar is de lucht het warmst en slaat het meeste vocht neer. Hoe je die combinatie afstelt en welke werkdruk je per gereedschap aanhoudt, staat bij het instellen van de drukregelaar op je compressor.
Daarmee ben je er bij spuitwerk nog niet. In een leiding van staal of koper koelt de lucht onderweg verder af, en achter een reduceerventiel bij het tappunt daalt de temperatuur nog een keer doordat de lucht uitzet. Op die twee plekken condenseert opnieuw water. Wie verf spuit, hangt daarom een tweede, kleinere afscheider vlak voor het pistool. Eén druppel water of olie in de lak geeft kraters die je alleen met opnieuw schuren en spuiten wegkrijgt.
Het Amerikaanse advies om negen meter leiding tussen compressor en afscheider te leggen om de lucht te laten afkoelen, is voor een schuur of garage niet nodig. De ketel doet dat koelen al. Wat wel helpt is de leiding met een klein afschot leggen en op het laagste punt een aftappunt maken, zodat het water zich verzamelt op een plek waar je erbij kunt.
| Plek in het systeem | Wat je daar monteert | Wat het oplevert | Wanneer je dit doet |
|---|---|---|---|
| Direct achter de ketel | Filter-regelaar-unit, filter eerst, dan de drukregelaar | Vangt het grootste deel van water en olienevel af | Altijd, ook bij een kleine hobbycompressor |
| Laagste punt van de vaste leiding | Aftappunt met een kraantje of automatische aftap | Voorkomt dat een plas water meegezogen wordt | Bij een vaste leiding van staal of koper |
| Vlak voor het spuitpistool | Kleine inline vocht- en olieafscheider | Houdt de laatste condens uit je spuitwerk | Bij verfspuiten en bij airbrushen |
| In de tak naar persluchtgereedschap | Olievernevelaar met ISO VG 32 persluchtolie | Smeert slagmoersleutel, ratel en beitelhamer | Alleen in de tak waar geen spuitwerk aan hangt |
| Tussen vernevelaar en tappunt | Snelkoppeling om de vernevelaar over te slaan | Je kunt kiezen tussen geolied en olievrij | Als je met dezelfde compressor spuit en tackert |
| Onderin de ketel | Aftapkraantje, bij voorkeur met een verlengslangetje | Haalt condens en emulsie eruit voor ze roest geven | Wekelijks bij gebruik, minstens een keer per seizoen |
Zet het aftapkraantje van de ketel met een kort stukje slang naar een lege fles. Bij een compressor onder een werkbank kom je anders slecht bij het kraantje en sla je het aftappen stiekem over. Wat eruit komt is de eerste keer vaak een scheut grijze emulsie, en dat is precies het spul dat je ketel van binnenuit laat roesten.
Olie voor een hogedrukreiniger is iets anders
Bij olie voor een hogedrukreiniger lopen twee heel verschillende machines door elkaar. Een hobbymodel voor rond de honderd euro heeft een pomp met een taumelschijf die voor het leven gesmeerd is. Daar zit geen peilglas, geen vulplug en geen aftapplug op, en er hoort dus ook niets bijgevuld te worden. Gaat zo'n pomp lekken of lawaai maken, dan is vervangen de gebruikelijke route.
De zwaardere modellen met een plunjerpomp op een tandwielkast zijn wel te onderhouden. Die hebben een peilglaasje of een peilstok in de pompkop en een inhoud van ongeveer twee tot vijf deciliter. Welke olie erin hoort, verschilt per fabrikant: soms een eigen pompolie, soms SAE 30, en soms noemt de fabrikant zelf 15W40. Compressorolie erin gieten is geen goed idee, want in de tandwielkast zijn juist wel drukvaste additieven nodig.
Melkwitte olie in een pompkop betekent bij een hogedrukreiniger iets anders dan bij een compressor. Daar is het bijna altijd water dat langs versleten plunjerkeerringen naar binnen komt. Alleen olie verversen lost dat niet op, want de volgende draaibeurt is de olie weer grijs. Vervang de keerringen, of laat dat doen, voordat de plunjers en de pompkop zich stukvreten.
Het verversschema lijkt op dat van een compressor: de eerste keer na ongeveer vijftig draaiuren en daarna jaarlijks. Zet je de machine 's winters in een onverwarmde ruimte, laat de pomp dan eerst leeglopen of vul hem met antivriesmiddel voor pompen, want bevriezend water breekt een pompkop moeiteloos open.
Wat de kleur en de stand van de olie je vertellen
De olie is het goedkoopste meetinstrument dat je hebt. Een blik in het kijkglas voor je begint, kost drie seconden en vertelt je meer over de staat van de machine dan het geluid ervan. Verse compressorolie is helder amber en je kunt er doorheen kijken tot aan de achterwand van het glaasje.
Grijs of melkwit betekent condenswater in het carter. Dat komt niet door lekkage maar door de manier waarop de machine gebruikt wordt: korte startjes in een koude, vochtige ruimte, waarbij het carter nooit warm genoeg wordt om het vocht uit te dampen. Een langzaam lopende, snaargedreven compressor heeft daar veel minder last van dan een hoogtoerig directgedreven model.
Donkerbruin tot zwart wijst op oververhitting of op olie die veel te lang zit. Controleer dan meteen of de koelribben en het vliegwiel schoon zijn en of de aanzuigfilter niet dichtgeslibd is, want een compressor die moeilijk ademt, wordt heter. Zie je glinsterende deeltjes in de afgetapte olie, dan is er iets aan het slijten en is doordraaien de duurste keuze die je kunt maken.
| Wat je ziet | Wat er aan de hand is | Wat je doet |
|---|---|---|
| Helder amber, peil stabiel | Normaal beeld | Niets, gewoon je verversschema aanhouden |
| Melkwit of grijs, ziet er romig uit | Condenswater in het carter door korte, koude draaicycli | Verversen, warmer opstellen en hem langer laten doordraaien |
| Donkerbruin tot zwart, ruikt verbrand | Oververhitting of olie die veel te lang zit | Verversen, koelribben en aanzuigfilter reinigen |
| Schuim in het kijkglas kort na het draaien | Te veel olie of een verkeerde oliesoort | Peil terugbrengen tot het midden van de stip |
| Glinsterende deeltjes in de afgetapte olie | Slijtage van lager, drijfstang of cilinderwand | Niet meer belasten en de pomp laten beoordelen |
| Peil zakt zichtbaar, blauwig waas uit de ontluchting | Versleten zuigerveren, olie gaat mee de perslucht in | Revisieset of vervanging, en zolang niet spuiten |
| Olie onder de compressor op de vloer | Lekkende keerring, of een dichte transportplug in de vulopening | Eerst kijken of er een ontluchtingsplug in zit |
Grijze emulsie uit het aftapkraantje van de ketel is geen olielek. Dat is de normale mengeling van condenswater en meegesleepte olienevel. Wordt de hoeveelheid olie erin duidelijk groter en zakt tegelijk het peil in het carter, dan is er wel iets aan de hand met de zuigerveren.
Zo ververs je de olie van je compressor
Deze volgorde geldt voor een oliegesmeerde zuigercompressor met een kijkglas en een aftapplug.
-
Laat hem eerst warm draaien
Zet de compressor tien minuten aan en laat hem op druk komen. Warme olie loopt vlot uit en neemt het bezinksel mee dat koud op de bodem van het carter blijft liggen. Ververs je koud, dan laat je juist het vuil zitten dat je eruit wilde hebben.
-
Maak de machine spanningsloos en drukloos
Schakel uit, trek de stekker eruit en laat de ketel via het aftapkraantje volledig leeglopen tot de manometers op nul staan. Een compressor met een drukschakelaar slaat vanzelf aan zodra de druk zakt, en dat wil je niet met je handen bij de poelie.
-
Tap de oude olie af
Zet een lage bak onder het carter en draai de aftapplug eruit. Draai daarna ook de vulplug of peilstok los, want met de bovenkant open loopt het onderin veel sneller leeg. Kantel de compressor licht naar de aftapzijde voor het laatste bodempje.
-
Bekijk wat eruit komt
Laat de olie een paar minuten in de bak staan en kijk of er water onder is uitgezakt, of er glinstering in zit en hoe donker hij is. Dit is je enige inkijkje in de pomp zonder hem open te maken, dus loop er niet in twee tellen aan voorbij.
-
Draai de aftapplug terug met een goede ring
Controleer de afdichtring en vervang hem als hij plat of gescheurd is. Draai de plug handvast plus een kwartslag: het carter is meestal aluminium en een te hard aangedraaide plug trekt de draad eruit. Neem de omgeving schoon zodat je later een nieuw lekje meteen ziet.
-
Vul in kleine porties bij tot het juiste peil
Giet twintig tot dertig milliliter tegelijk in de vulopening en wacht steeds even tot het is uitgezakt. Vul tot het midden van de rode stip in het kijkglas of tot tussen de streepjes op de peilstok. Stoppen bij het juiste peil is beter dan achteraf weer aftappen.
-
Zet de juiste plug terug en proefdraai
Draai de ontluchtingsplug of de peilstok terug, dus niet de dichte transportdop. Laat de compressor eenmaal volledig op druk komen en kijk daarna nog een keer naar het peil en naar eventuele lekkage. Controleer meteen of de drukregelaar nog op de werkdruk staat die je gereedschap vraagt.
-
Ruim de afgewerkte olie netjes op
Giet de oude olie in een afsluitbare fles of jerrycan en breng die naar de milieustraat. Een halve liter compressorolie in de put of bij het restafval is genoeg om veel water te vervuilen, en inleveren kost je niets.
Voordat je de compressor weer aan het werk zet
Uit de praktijk
Water in het spuitwerk terwijl er een afscheider op de compressor zat
In een schuur lag een vaste persluchtleiding met bij de compressor een olie- en waterafscheider. Toch stonden er bij het spuiten van een deur kratertjes in de lak, precies zoals ze ontstaan als er een druppel water of olie meekomt. De afscheider bij de machine werkte prima en ving elke week wat vocht af, dus daar leek niets mis.
Wat hier hielp was een tweede, kleinere afscheider vlak voor het spuitpistool. In de metalen leiding koelt de lucht onderweg af tot omgevingstemperatuur, en achter het reduceerventiel bij het tappunt zakt de temperatuur nog verder doordat de lucht uitzet. Op precies die plek condenseert opnieuw water, en dat komt anders in één keer mee als de leiding een slok verzamelde vloeistof meesleurt. Sindsdien hangen er twee afscheiders in de opstelling en zit er tussen de olievernevelaar en het tappunt een snelkoppeling, zodat er voor spuitwerk olievrije lucht getapt kan worden en voor de slagmoersleutel geoliede.
Een compressor waar bijna nooit water uit kwam
Bij een oudere snaargedreven compressor met een grote ketel bleef de waterafscheider jaar in jaar uit droog. De ketel werd één keer per jaar afgetapt en dan kwam er hooguit een kopje water uit. Op het eerste gezicht lijkt zo'n machine een uitzondering op alle regels over condens.
De verklaring zit in het toerental en in de keteltemperatuur. Een langzaam lopende, snaargedreven pomp comprimeert koeler dan een hoogtoerig directgedreven model, en in een grote ketel heeft de lucht de tijd om via de wand af te koelen voordat hij eruit gaat. Daarmee slaat het vocht al in de ketel neer in plaats van verderop in de leiding. Bij dezelfde klus met een kleine directgedreven compressor met een ketel van 24 liter loopt er wel water mee, want daar heeft de lucht nauwelijks verblijftijd. De opstelling is dus niet los te zien van het type machine.
Grijze, melkachtige olie in het carter na een winter
Een compressor die in een onverwarmde garage stond, had na de winter een carter vol lichtgrijze, romige olie. De machine werd steeds maar kort gebruikt: aanslaan, een band oppompen, weer uit. De eigenaar dacht aan een gescheurde pakking of een lekkende koeler, maar die zitten er op een gewone zuigercompressor helemaal niet.
Het was gewoon condens. Lucht die het carter in en uit ademt neemt vocht mee, en bij korte draaicycli in een koude ruimte wordt de olie nooit warm genoeg om dat vocht eruit te dampen. De aanpak was de olie verversen, de compressor op een pallet uit de koude vloer zetten en hem voortaan na het pompen nog een paar minuten onbelast te laten doorlopen. De volgende winter was de olie helder gebleven. Er zat trouwens 15W40 in, en juist die detergerende olie houdt het water in suspensie waardoor het er niet als laagje onder uitzakt.
Olie langs het carter naar buiten bij een gloednieuwe machine
Een pas gekochte compressor liet na een half uur draaien olie langs de bovenkant van het carter lopen. De machine was net uit de doos, dus aan slijtage kon het niet liggen, en het peil was volgens het kijkglas keurig in orde.
De oorzaak was de dichte plastic transportplug die er bij levering in zat. Die hoort er voor het eerste gebruik uit en vervangen te worden door de meegeleverde ontluchtingsplug of peilstok met een gaatje erin. Zonder die ontluchting bouwt de druk in het carter op zodra de zuiger op en neer gaat, en dan zoekt de olie zijn weg langs de keerring en de pakkingen. Plug gewisseld, carter schoongemaakt, peil bijgesteld en het probleem was weg. Kijk bij een nieuwe compressor dus altijd eerst welke plug erin zit voordat je hem voor het eerst aanzet.
Veelgemaakte fouten
Het peil warm of scheefstaand aflezen
Vlak na het draaien hangt er nog olie tegen de wanden en tegen de drijfstang, en dan lijkt het peil te laag. Wie dan bijvult, staat een dag later met een overvuld carter. Lees koud af, met de compressor waterpas, en poets het kijkglas eerst schoon.
In één keer volgooien tot het glaasje vol staat
Olie loopt traag na van de vulopening naar het carter, dus het peil in het kijkglas loopt achter op wat je erin giet. Vul in porties van twintig tot dertig milliliter met een pauze ertussen. Een vol kijkglas is geen goed teken maar een teken van te veel.
Motorolie met detergenten als vaste keuze gebruiken
15W40 redt je een keer uit de brand, maar de reinigende additieven houden condenswater in suspensie in plaats van het te laten uitzakken. Je krijgt een grijze emulsie die slechter smeert en die je waarschuwingssignaal wegneemt. Ruil het bij de eerstvolgende beurt om voor compressorolie.
Olie bijvullen in een olievrije compressor
Geen kijkglas en geen aftapplug betekent geen carter. De olie belandt dan via de aanzuigopening op de klepplaat en in de perslucht, waar hij stof vasthoudt en de kleppen laat plakken. Kijk eerst of er überhaupt een oliehuishouding is voordat je een fles openmaakt.
De dichte transportplug laten zitten
Nieuwe compressoren worden vaak geleverd met een gesloten plug op de vulopening, en er hoort een ontluchtingsplug of peilstok voor in de plaats. Blijft de dichte plug erin, dan loopt de druk in het carter op en perst de olie langs de keerringen naar buiten.
De waterafscheider alleen bij de eindgebruiker hangen
De grootste hoeveelheid vocht en olienevel slaat neer direct achter de ketel, waar de lucht het warmst is. Zit daar niets, dan verzamelt zich water in de leiding dat er op een onverwacht moment in één keer uit komt. Begin bij de compressor en hang er bij spuitwerk een tweede bij het pistool naast.
De ketel nooit aftappen
Onderin een ketel verzamelt zich een mengsel van condenswater en meegesleepte olie. Dat mengsel laat de tank van binnenuit roesten op de plek die je nooit ziet, en een roestende drukketel is geen kleinigheid. Tap wekelijks af bij gebruik, en minstens elk seizoen.
Verschillende oliesoorten door elkaar gooien
Minerale en synthetische olie zijn niet altijd mengbaar en kunnen samen uitvlokken of schuimen. Ga je over op een andere soort, tap dan eerst alles af en spoel met een kleine hoeveelheid van de nieuwe olie. Schrijf daarna op de ketel wat erin zit.
Veelgestelde vragen
Welke olie in compressor gebruik je het beste?
Een minerale compressorolie zonder detergenten, meestal aangeduid als SAE 30 of ISO VG 100. Dat is bij vrijwel alle oliegesmeerde zuigercompressoren de standaardkeuze. Staat de machine in een onverwarmde ruimte waar het richting vriespunt gaat, dan start hij makkelijker op SAE 20 oftewel ISO VG 68. Schrijft de fabrikant een synthetische compressorolie voor, houd die dan aan en meng hem niet met minerale olie.
Wat voor olie in compressor mag er absoluut niet?
Gebruikte motorolie uit de auto, tweetaktolie, ATF, hydrauliekolie en remvloeistof horen er niet in. Gebruikte motorolie zit vol roet en zuurresten die de lagerschalen aantasten. ATF en hydrauliekolie hebben additieven die schuim geven en de pakkingen kunnen aantasten. Ook persluchtolie ISO VG 32 hoort niet in het carter: die is bedoeld voor de olievernevelaar bij het tappunt en is veel te dun voor de drijfstanglagers.
Kan ik compressor olie 15W40 gebruiken als ik niets anders heb?
Als noodgreep kan het. 15W40 smeert prima en houdt de temperaturen in een hobbycarter goed uit. Het probleem zijn de detergenten en dispersanten, die condenswater in suspensie houden in plaats van het onderin te laten uitzakken. Je krijgt dan een grijze emulsie die minder goed smeert en die je het zicht op wat er in het carter gebeurt ontneemt. Vul er een keer mee bij en ververs bij de eerstvolgende beurt met echte compressorolie.
Hoeveel olie gaat er in een compressor?
Dat hangt van het type af, en de hoeveelheid op het typeplaatje of in de handleiding gaat altijd voor. Als richtlijn: een kleine directgedreven machine met een ketel van 24 tot 50 liter heeft ongeveer 0,2 tot 0,4 liter nodig, een snaargedreven eentraps met 50 tot 100 liter ketel zit rond 0,5 tot 0,9 liter, en een tweetraps met een grote ketel op 1,0 tot 1,5 liter. Vul nooit op de literopgave alleen, maar altijd tot het peil in het kijkglas klopt.
Hoe kan ik bij een Roda compressor olie bijvullen zonder handleiding?
Kijk eerst of het wel een oliegesmeerde machine is. Zit er een kijkglaasje in de zijkant van het carter en onderin een aftapplug, dan hoort er compressorolie SAE 30 in. De vulopening zit bovenop het carter, vaak onder een gekleurde plastic dop naast het aanzuigfilter. Controleer of dat een dichte transportdop is en vervang die door de ontluchtingsplug of peilstok. Vul daarna in kleine porties tot het peil in het midden van het kijkglas staat. Ontbreken kijkglas en aftapplug, dan is het een olievrij model en doe je er niets in.
Welke olie voor compressor gebruik ik in een koude schuur?
Een dunnere viscositeit maakt het verschil bij koude starts. ISO VG 68, ongeveer gelijk aan SAE 20, laat de motor makkelijker aanlopen dan een SAE 30 die bij vijf graden stroperig is. Zet de compressor daarnaast van de koude betonvloer af op een pallet of een houten plaat, en laat hem na gebruik nog een paar minuten onbelast doorlopen. Dat verdampt het vocht dat anders in het carter blijft en de olie melkwit maakt.
Waarom zit er olie in de waterafscheider van mijn compressor?
Dat hoort er tot op zekere hoogte bij. De zuigerveren van een oliegesmeerde compressor dichten nooit volledig af, dus er gaat altijd een beetje olienevel mee de perslucht in. Samen met het condenswater vormt dat de grijze emulsie die je in het filterhuis en onderin de ketel ziet. Wordt de hoeveelheid olie duidelijk groter en zakt tegelijk het peil in het carter, dan zijn de zuigerveren versleten en is er wel iets aan de hand. Wil je echt olievrije lucht voor spuitwerk, dan is een olievrije compressor of een extra koolstoffilter de weg.
Waar hoort de olie- en waterafscheider te zitten?
De vaste plek is direct achter de ketel, als filter-regelaar-unit waarbij de lucht eerst het filterhuis in gaat en daarna langs de drukregelaar. Daar is de lucht het warmst en slaat het meeste vocht neer. Ga je verf spuiten, hang er dan een tweede, kleinere afscheider vlak voor het pistool bij, want in een lange metalen leiding en achter het reduceerventiel condenseert opnieuw water. Bij de drukregelaar op de compressor lees je welke werkdruk elk stuk gereedschap vraagt.
Welke olie hogedrukreiniger heeft nodig, en moet ik die bijvullen?
Bij een hobbymodel hoef je niets bij te vullen: de pomp is voor het leven gesmeerd en heeft geen peilglas of aftapplug. Heeft je machine wel een peilglaasje in de pompkop, dan zit er een plunjerpomp met tandwielaandrijving in en hoort er pompolie in. Welke soort dat is verschilt per fabrikant, van een eigen merkolie tot SAE 30 of zelfs 15W40. Compressorolie is hier geen goede vervanger, omdat de tandwielen drukvaste additieven nodig hebben.
Mijn compressor olie is melkwit geworden, wat betekent dat?
Er zit condenswater in het carter. Dat komt bijna altijd door korte draaicycli in een koude, vochtige ruimte, waarbij de olie nooit warm genoeg wordt om het vocht eruit te dampen. Ververs de olie, zet de compressor van de koude vloer en laat hem na het pompen nog een paar minuten doorlopen. Bij een hogedrukreinigerpomp betekent melkwitte olie iets anders: daar lekt water langs versleten plunjerkeerringen naar binnen en moeten die keerringen vervangen worden.
Hoe vaak moet ik de olie van mijn compressor verversen?
De eerste keer na ongeveer vijftig draaiuren, omdat er tijdens de inloop fijn metaal in de olie komt. Daarna houden we driehonderd tot vijfhonderd draaiuren aan bij een machine die echt uren maakt. Gebruik je hem een paar keer per maand, dan is de kalender maatgevend: eens per jaar, en bij heel weinig gebruik eens per twee jaar. Ook stilstaande olie neemt vocht op, dus uren zijn niet de enige maatstaf.
Wat gebeurt er als er te veel olie in de compressor zit?
De drijfstang slaat het overschot tot schuim, en schuim smeert slecht. Er gaat ook meer olie langs de zuigerveren mee de perslucht in, wat je merkt aan een blauwig waas uit de ontluchting, olie in het aftapkraantje en kraters in je spuitwerk. Tap in dat geval een klein beetje af via de aftapplug tot het peil weer in het midden van het kijkglas staat. Een vol kijkglas is dus geen goed teken.
Moet ik na het verversen van de olie van de compressor nog iets controleren?
Laat de machine één keer volledig op druk komen en kijk daarna opnieuw naar het peil, want de olie zakt tijdens dat draaien verder uit. Controleer of er niets lekt bij de aftapplug en of de juiste plug in de vulopening zit. Neem meteen het aanzuigfilter en de koelribben mee, want een compressor die slecht ademt of slecht koelt maakt zijn nieuwe olie in no time weer donker.
Wanneer je beter een vakman belt
Olie controleren, bijvullen en verversen is werk dat je zelf doet, en het is een van de weinige beurten waarmee je de levensduur van zo'n machine echt verlengt. Wat er verder op machines in de werkplaats aan onderhoud speelt, is grotendeels van dezelfde orde. Er zijn wel grenzen.
De eerste is de ketel. Zie je roestputten, bladderend staal of een vochtige plek langs een lasnaad, stop dan met gebruiken en laat de machine beoordelen. Een drukvat repareer je niet met laswerk of met plaatwerk eroverheen, want dat is precies het onderdeel waar de energie in zit.
De tweede is de elektrische kant. Een compressor met een 400 volt motor die een nieuwe groep of een aparte motorbeveiliging nodig heeft, betekent werk in de meterkast achter de hoofdzekering. Dat is werk voor een installateur, ook als je zelf een stekker kunt monteren. Datzelfde geldt voor een machine waarvan de thermische beveiliging steeds terugvalt: daar zit een oorzaak achter die je niet oplost door de beveiliging te overbruggen.
De derde is mechanische slijtage. Vind je glinsterende deeltjes in de afgetapte olie of hoor je een tikkend geluid dat met de belasting meeloopt, laat de pomp dan bekijken voordat je hem opnieuw belast. Een revisieset met veren, klepplaten en lagers is vaak nog rendabel, maar alleen zolang de cilinderwand nog gaaf is.