Beton en metselen: mengen, storten, bevestigen en repareren

Beton, cement, specie en mortel uit elkaar houden

Bijna elk misverstand bij dit soort werk begint bij het woord cement. Cement is geen bouwstof die je zo kunt verwerken, het is het bindmiddel dat in alle andere mengsels zit. Wat je erbij doet bepaalt of je beton, metselspecie of een dekvloer maakt, en dat verschil bepaalt weer wat het resultaat kan dragen. Dit onderwerp valt onder alles wat met constructief klussen in en om het huis te maken heeft.

Beton is cement, zand, grind en water. Het grind is de reden dat beton druk kan opnemen, want de korrels dragen de kracht van steen op steen door. Specie of mortel is cement met zand en soms kalk, bedoeld om stenen te verbinden of een vloer af te werken, en niet om een constructie te dragen.

Bij een verbouwing kom je die twee door elkaar tegen. Wat onder een oude tegelvloer zit is meestal geen beton maar een zandcement dekvloer, en die komt bij het weghalen van de tegels in brokken mee. Ga je zo'n vloer bijwerken, dan werk je dus op een zwakkere ondergrond dan je denkt. Hoe je de verschillende mengsels aanmaakt en welke je waarvoor pakt, staat bij specie voor metselwerk en vloeren.

Merknamen helpen je hier weinig verder. Namen als Spramex duiken vooral in oudere klusbeschrijvingen op, en waar je de zak ook pakt, bij de Praxis of bij een prijsvechter, op de zak zelf staat het producttype. Zoek naar de woorden cement, metselmortel, betonmortel of gietmortel en niet naar de naam op de voorkant.

Product	Waar het uit bestaat	Waarvoor je het gebruikt	Waar het niet voor is
Cement, meestal portlandcement	Bindmiddel in poedervorm	Grondstof voor beton, specie en mortel	Alleen cement en water geeft een brosse laag die scheurt
Betonspecie of betonmortel	Cement, zand, grind en water	Fundering, vloer, poer, betonpad, betondek	Lagen dunner dan ongeveer drie centimeter
Metselspecie	Cement, zand en vaak kalk	Stenen en blokken metselen en dichtvoegen	Constructief werk, het draagt niet zoals beton
Zandcement of estrich	Cement en zand, aardvochtig verwerkt	Dekvloer, afschot, sleuven dichtsmeren	Zwaar belaste vloeren zonder afwerking
Cementpap voor het aanbranden	Cement en water, soms met hechtemulsie	Hechtlaag op oud werk vlak voor je specie aanbrengt	Gaten vullen of oneffenheden wegwerken
Krimpvrije gietmortel	Fijne mortel met krimparme toeslag	Ondergieten van poeren, ankers en staalvoeten	Grote volumes, daar is het veel te duur voor
Lichtgewicht betonmortel	Cement met een lichte korrel in plaats van grind	Vloeren op een houten balklaag of op stalen platen	Dragend werk waar gewoon beton hoort
Egaline	Vloeimortel met kunsthars	De laatste millimeters van een vloer vlak maken	Dikke lagen en vloeren zonder afwerklaag
Gipsgebonden mortel	Gips met vulstof	Binnenwerk in droge ruimtes	Buiten en in natte ruimtes, daar rot het weg
Vuurvaste mortel	Cement met vuurvaste chamotte	Vuurkorf, buitenhaard, binnenwerk van een barbecue	Gewoon metselwerk, het is nodeloos duur

Zelf beton maken: verhouding, water en hoeveelheid

De standaardverhouding voor beton is 1 deel cement, 2 delen zand en 3 delen grind, gerekend in volume. Drie emmers grind, twee emmers zand en één emmer cement dus. Daarmee kom je op ongeveer 300 kilo cement per kuub, en dat is de hoeveelheid waar je bij gewoon werk mee uit de voeten kunt. De zand cement verhouding voor een dekvloer of voor metselspecie ligt heel anders, want daar gaat geen grind in.

Beton aanmaken is verder een kwestie van droog voormengen en dan pas water toevoegen, in een kuip met de hand net zo goed als met een molen. Water is het onderdeel waar de meeste sterkte verloren gaat. Reken op ongeveer de helft van het cementgewicht aan water, dus zo'n 150 liter op die 300 kilo. Alles wat je daarboven toevoegt maakt het mengsel lekkerder smeerbaar, verdampt later en laat een holletje achter. Dat is precies waarom te nat aangemaakt beton poreus wordt en aan de bovenkant blijft stuiven.

Hoeveel je nodig hebt reken je uit in kubieke meters: lengte maal breedte maal dikte. Een schuurvloer van veertien vierkante meter en negen centimeter dik is al ruim 1,2 kuub, en dat is met een speciekuip geen doen meer. In onze rekenhulp voor beton, zand en grind vul je de maten in en laat je zand en cement berekenen tot op het aantal zakken en kruiwagens.

Waarvoor	Verhouding in volume	Hoe het mengsel eruitziet	Waar je op let
Vloer, fundering, poer, ringbalk	1 cement : 2 zand : 3 grind	Plastisch, valt net van de schop	Verdichten door te prikken of te trillen
Stampbeton, paalvoet, betonpad	1 cement : 2 zand : 3 grind, aardvochtig	Kruimelig, balt samen als je het in je hand knijpt	In lagen van tien centimeter aanstampen
Fijn beton voor mallen en decoratie	1 cement : 2 zand : 2 parelgrind 2 tot 8 mm	Vloeibaar, loopt in de hoeken van de mal	Trillen tegen de luchtbellen
Beton zonder grind, alleen als het niet anders kan	1 cement : 2 zand	Smeuïg	Duidelijk minder sterk en brosser, niet dragend gebruiken
Zandcement dekvloer	1 cement : 4 tot 5 zand	Aardvochtig, laat een afdruk staan	Niet constructief, altijd een afwerking erover
Metselspecie	1 cement : 4 zand, of metselcement met kalk	Smeuïg en plakkerig aan de troffel	Kalk maakt de specie soepeler en beter verwerkbaar
Kalkmortel voor oud werk	1 cement : 2 kalk : 9 zand	Zacht en licht van kleur	Zachter dan de steen, zodat de steen heel blijft
Aanbrandlaag	Cement met water tot dunne pap	Als verf met een blokkwast aan te brengen	Meteen erop metselen of storten, niet laten drogen

Bekisting maken die het gewicht van nat beton houdt

Nat beton weegt ongeveer 2400 kilo per kuub en het duwt hard naar buiten. Een bekisting die er stevig uitziet, staat bij het storten alsnog bol als de schoren ontbreken. Zet daarom om de vijftig centimeter een schoor tegen de zijkant en koppel de bovenranden met latjes over de kist heen, zodat de wanden niet uit elkaar kunnen lopen.

Een beton bekisting maken van osb of van betonplex is de keuze waar het meestal op neerkomt. Betonplex heeft een gladde filmlaag, laat mooi los en kun je vaak drie of vier keer gebruiken. Osb is goedkoper maar zuigt vocht en geeft een ruwe zijkant, dus dat is bekisting voor één keer.

Een bekisting laat pas goed los als hij is ingesmeerd. Ontkistingsolie is daar het juiste middel voor. Een alternatief voor bekistingsolie dat net zo schoon werkt, kennen wij niet. Aanbrengen doe je dun en gelijkmatig met een lege plantenspuit of glasreinigerfles, want uitpoetsen met een doekje geeft altijd plekken waar te veel of te weinig zit.

Bij een betonplaat met vorstrand giet je de rand mee met de plaat. Die rand loopt tot vorstvrije diepte, waarvoor je in Nederland zestig centimeter onder maaiveld aanhoudt, en in de rand komt een wapeningskorf. De vorstrand bekisting maken doe je van osb of betonplex. Je kunt hem ook kopen als piepschuim bekisting die blijft zitten en meteen isoleert.

Bekistingsmateriaal	Waar het goed voor is	Waar je op moet letten
Betonplex 18 mm	Zichtbeton, kolommen, mallen, meerdere keren gebruiken	Zaagsneden en kopse kanten aflakken, anders zuigt de kern water op
Osb of underlayment 18 mm	Eenmalige bekisting van een vloer of vorstrand	Ruw oppervlak, royaal insmeren met ontkistingsolie
Verloren bekisting van hout	Plekken waar je later niet meer bij kunt	Hout dat in de grond blijft zitten rot weg en trekt ongedierte
Piepschuim randelementen	Vorstrand die meteen isoleert	Drijft op in nat beton, dus verzwaren en vastzetten
Kartonnen koker of pvc-buis	Ronde kolommen, poeren, parasolvoet	In de lengte doorzagen als je hem wilt hergebruiken
Stalen kistplanken uit de verhuur	Funderingsstroken en vloeren	Snel te stellen, maar je moet ze schoon terugbrengen
Bestaand metselwerk als kant	Aanstorten tegen een muur	Muur eerst nat maken, anders zuigt hij het water uit het beton

Wapening: dekking, buigen, vlechten en overlappen

Beton kan veel druk hebben en weinig trek. Daarvoor ligt het staal erin, en dat staal doet alleen zijn werk als het op de goede plek zit. De regel die alles bepaalt is de dekking: rondom minstens 25 tot 30 millimeter beton om het staal heen. Zit het staal dichter aan de buitenkant, dan bereikt vocht het en begint het te roesten.

Die dekking maak je met afstandhouders van kunststof of beton, niet door het net tijdens het storten omhoog te trekken. Dat laatste lukt in de praktijk nooit gelijkmatig. Bij een vloer met wapening in een 1e en een 2e laag zet je de bovenste laag op stoelen of korven, zodat beide lagen echt uit elkaar blijven.

Het vlechtwerk in beton maak je met vlechtdraad voor betonijzer en een vlechthaak. Je legt de draad dubbel om het kruispunt, haakt hem op en draait drie of vier slagen. Betonvlechten is niet lassen: de knoop houdt de staven alleen op hun plek tijdens het storten, de krachtsoverdracht doet het beton.

Moet je staal koppelen, dan laat je de staven over een lengte langslopen in plaats van ze tegen elkaar aan te zetten. Voor de laslengte van de wapening houden wij bij doe-het-zelfwerk vijftig keer de staafdiameter aan, dus bij staal van 8 millimeter zo'n veertig centimeter overlap. Bij berekend werk geldt de maat op de wapeningstekening. Wapeningsnetten overlappen elkaar met minstens twee mazen, en dat geldt ook voor het lichtere wapeningsgaas dat je in dunne platen aanbrengt.

Type wapening	Waar je die voor gebruikt	Vuistregel
Bouwstaalnet	Vloeren, platen, terras, oprit	Twee mazen overlap, netten op afstandhouders, nooit op de grond leggen
Losse staven 8 tot 12 mm	Vorstrand, poer, ringbalk, kolom	Laslengte van vijftig keer de diameter aanhouden
Wapeningskorf	Vorstrand en funderingsstrook	Vier staven met beugels eromheen, rondom dekking houden
Betongaas of vlechtmat	Aansmeerlagen op een muur	Met klemmen voor betongaas of met slagpluggen vastzetten, niet strak tegen de muur
Staalvezels in het mengsel	Krimpscheuren in dunne platen en gietwerk	Vervangt geen constructieve wapening
Roestvast of verzinkt staal	Dun gietwerk buiten waar de dekking te klein is	Duur, dus alleen bij kleine stukken
Zelfklevend of papieren wapeningsband	Naden in gipsplaten, niet in beton	Wapeningsband van papier of in zelfklevende vorm is een afwerkproduct, verwar het niet met betonwapening

Storten, verdichten en de vloer vlak en glad krijgen

Stort een vlak in één keer vol en werk niet in stukken die je een dag later aan elkaar zet. Zet de hoogtes vooraf uit met een lijnlaser of een slangwaterpas en zet langs de wanden een streepje of een lat op die hoogte. Zo weet je tijdens het storten waar je naartoe werkt, ook als het beton al half in de ruimte ligt.

Verdichten zorgt dat de holtes tussen het grind vollopen. Voor een vloer in een schuur is prikken met een stuk betonijzer en flink aankloppen op de bekisting voldoende. Een trilnaald is bedoeld voor dikkere, dragende delen zoals funderingen en kolommen, want daar komt de sterkte er echt op aan.

Daarna rei je het beton af over de bekisting of over twee latten die je op hoogte legt. Trek de rei zagend naar je toe en vul de lage plekken meteen bij. Wie hier tien minuten extra neemt, bespaart zichzelf later uren schuren, want een bult die er eenmaal in zit gaat er niet makkelijk meer uit.

Beton glad afwerken gebeurt in een tijdvenster dat je niet moet missen. Het beton moet zover opgestijfd zijn dat je erop kunt lopen zonder weg te zakken, en tegelijk nog zacht genoeg om de cementhuid dicht te kunnen schuren. Op een warme zomerdag is dat ongeveer vier uur na het storten, in de winter een stuk later. Wanneer beton vlinderen aan de orde is, hangt dus vooral van de temperatuur af en niet van de klok.

Manier van afwerken	Wat het oplevert	Wanneer je hiervoor kiest	De valkuil
Alleen afreien	Ruw en stoffig oppervlak	Ruwe vloer die onder tegels of onder een afwerkvloer verdwijnt	Blijft eeuwig stuiven als je er niets overheen doet
Met de hand dichtschuren met schuurbord en spaan	Redelijk glad en hard	Ruimtes tot ongeveer twintig vierkante meter	Te vroeg beginnen trekt water naar boven, te laat lukt niet meer
Machinaal vlinderen	Glad, hard en stofarm	Vanaf ongeveer vijftig vierkante meter, met ervaring	Een onbeheerste machine maakt golven die er niet meer uit gaan
Cementpap doorschuren	Dichte toplaag die minder stuift	De dag na het storten, ook op oudere vloeren	Een te dikke laag laat later als een schil los
Egaliseren met egaline	Strak en vlak	Oude vloer met dalen tot ongeveer dertig millimeter	Kost veel zakken en vraagt meestal nog een afwerklaag
Vlakslijpen met een diamant komschijf	Plaatselijke bulten en rug weg	Achteraf, als de vloer al hard is	Zonder goede afzuiging staat je hele huis onder het stof
Betonverf of epoxy vloercoating	Stofvrij en afneembaar	Werkplaats, garage, hobbyruimte	Ondergrond moet droog zijn en het restvocht laag
Beton cire of een minerale toplaag	Naadloze look zonder te slopen	Bestaande vloer of tegels	Vraagt een stabiele, scheurvrije ondergrond

Uitharden, nat houden en wanneer je verder kunt

Beton droogt niet, het hardt uit. Het cement gaat een chemische reactie aan met water, en die reactie heeft dat water nodig. Droogt het beton sneller uit dan het uithardt, dan stopt de reactie halverwege en houd je een zwakke, stuivende toplaag over.

Daarom houd je vers beton nat of dek je het af. De eerste week is dat het belangrijkste dat je kunt doen: folie of een zeil eroverheen, of een paar keer per dag besproeien. Bij een vloer werkt de combinatie het beste: een laagje water eroverheen en dan beton folie of een zeil erover, zodat het vocht er niet uit kan.

Op sterkte is beton na ongeveer achtentwintig dagen. Dat betekent niet dat je vier weken niets kunt, want na een dag of twee kun je er meestal voorzichtig over lopen. Zwaar belasten, een auto erop zetten of een muur erop metselen doe je pas als het beton echt door en door hard is.

Een dekvloer die je later wilt afwerken met tegels of hout is een ander verhaal. Daar gaat het niet om de sterkte maar om het restvocht. De vuistregel is ongeveer een week per centimeter dikte voor de eerste vier centimeter, en daarna gaat het trager, dus na een lekkage kan een vloer maanden nodig hebben.

Wat je wilt doen	Hoe lang je wacht	Waarom
Dichtschuren of vlinderen	4 tot 8 uur na het storten, sneller bij warm weer	Het beton moet je gewicht dragen maar nog niet verhard zijn
Bekisting van de zijkanten weghalen	24 tot 48 uur	Het beton houdt zijn vorm al, de kist doet niets meer
Voorzichtig belopen	24 tot 48 uur	Genoeg voor je eigen gewicht, nog niet voor materiaal
Nat houden of afdekken met folie	Minstens de eerste 7 dagen	Zonder water stopt de uitharding en stuift de vloer
Metselwerk belasten of erop verder bouwen	Minstens 7 dagen, liever langer	De specie in de voegen heeft ook tijd nodig
Tegels lijmen op vers beton	Ongeveer 4 weken	Krimp en restvocht duwen anders de tegels los
Zwaar belasten of een auto erop	28 dagen	Dan is de ontwerpsterkte bereikt
Ondersteuning onder een dragend deel weghalen	Wat de constructeur voorschrijft	Te vroeg ontkisten laat het onderdeel doorzakken
Verven of coaten	Zeker 4 weken en pas na een vochtmeting	Vocht van onderaf drukt elke coating los

Boren, spijkeren en bevestigen in beton en steen

Bij betonnen muren in een nieuwbouwwoning lopen de meeste mensen vast op iets kleins: waar hang je een schilderijtje aan op, en wat vervangt een punaise? Betonspijkers bestaan, in het schap staan ze ook als beton spijkers, en het zijn geharde stalen nagels die niet voor ophangwerk gemaakt zijn. Je slaat ze recht en met flinke kracht in, en juist bij dat slaan kan de kop afbreken en als een projectiel wegschieten.

Wil je het toch proberen, steek de spijker dan door een stukje hout en houd dat hout vast in plaats van de spijker. Je vingers houden zo'n nagel nooit recht genoeg, en met een bril op scheelt het risico enorm. Voor lichte dingen zijn de plastic haakjes met drie of vier dunne pinnetjes een betere keuze, want die worden door het voetje geleid en gaan er zo in.

De snelste en veiligste route blijft een gaatje, een plug en een schroef. Op de doos van de pluggen staat de bijbehorende boormaat, en die is bijna altijd gelijk aan het plugnummer: plug 6 betekent boor 6. Voor honderd schilderijtjes op een rij is een schilderijrail langs het plafond alsnog het minste werk.

Een boorhamer is echt iets anders dan de klopstand van een gewone boormachine. Een boorhamer geeft slagen met een luchtkussen en beitelt zich door beton heen, een klopstand ratelt alleen. Boren in een betonnen muur lukt met een klopboormachine zelden, en boren in een baksteen buitenmuur meestal wel. Voor grote gaten boren in beton, bijvoorbeeld een doorvoer, heb je een diamantboorkroon nodig.

Wat je vastzet	Beste bevestiging	Gereedschap
Poster, kaart, kerstversiering	Plakstrips of een schilderijrail langs het plafond	Geen
Licht schilderijtje tot ongeveer 5 kilo	Plastic haakje met pinnetjes, of plug 6 met schroef	Hamer of boorhamer met sds-boor 6
Plint tegen een betonnen wand	Montagekit, met een paar spijkers als klem tot het hecht	Kitpistool
Keukenkast, tv-beugel, wandrek	Slagplug of betonschroef 8 tot 10 mm	Boorhamer
Regelwerk of een balk op beton	Betonschroef, of chemisch anker bij zwaardere belasting	Boorhamer plus uitblaaspomp en gatenborstel
Draadeind, paalanker, staalvoet	Chemisch anker M10 of M12	Boorhamer, patroonpistool, uithardingstijd afwachten
Gasbeton of cellenbeton	Speciale gasbetonplug of tolplug	Accuboor zonder klop
Holle of geperforeerde baksteen	Hollewandplug of chemisch anker met zeefhuls	Zonder klopstand boren, anders breken de kamertjes uit
Betonnen schuttingpaal	Betonschroef, minstens vijf centimeter uit de rand	Boorhamer op lage toeren
Doorvoer van 110 mm voor afvoer of ventilatie	Diamantboorkroon	Zware boorhamer of een kernboormachine op statief

Frezen, zagen en slopen zonder je huis onder te stoffen

Beton frezen is een ander verhaal dan frezen in gasbeton. Sleuven frezen in beton doe je met een muurfrees die twee diamantschijven voor beton draagt, en die zaagt alleen twee evenwijdige lijnen. Het materiaal dat ertussen blijft staan moet je er nog uit halen. In gasbeton valt dat vanzelf uit de sleuf, in beton moet je het eruit bikken en dat is het zware deel van de klus.

Forceer de frees niet. Ga je te snel, dan verbranden de diamantschijven, ze verkleuren en trekken krom, en daarna zaag je een scheve sleuf met een machine die staat te trillen. Rustig doorvoeren gaat sneller dan doorduwen, en een machine met wateraansluiting of een goede afzuiging houdt de schijven ook koeler. Welke machines er zijn en wat je met een huurmachine kunt bereiken, staat bij de sleuvenfrees voor beton.

Een sleuvenfrees wordt ook wel leidingfrees genoemd, en dat is precies waar het ding voor bedoeld is: een sleuf voor een leiding of een buis. Huur je er een, vraag dan meteen de juiste schijven erbij, want een leidingfrees voor beton draait andere segmenten dan een machine die voor kalkzandsteen over de toonbank gaat.

Beton uithakken doe je met een pneumatische breekhamer als je die kunt huren. Kom je bij het slopen blauw tot blauwgroen beton tegen, dan is dat gemaakt met hoogovencement en dat is opvallend hard, dus reken op meer tijd.

Een beton slijper met diamantschijf, ook wel stenen slijper genoemd, is bedoeld om te zagen en niet om materiaal weg te nemen. Met een schuurschijf voor beton op een haakse slijper haal je wel een randje weg, maar beton kapot maken doe je met een breekhamer. Een boorhamer met beitelstand kan ook, maar die is er in beton eigenlijk te licht voor en je bent er drie keer zo lang mee bezig. De sleuf dicht je daarna met reparatiemortel of zandcement, in lagen als hij dieper is dan een centimeter of drie.

Een sleuvenzaag en een muurzaag lijken op elkaar, en een zaagblad voor steen zit ook op een cirkelzaag voor beton. Baksteen zagen roept meteen het beeld op van een watergekoelde muurzaag, en voor een stenen muur zagen is dat ook het snelst. Maar in een woning met een houten vloer is dat water het probleem. Droog zagen met een 230 mm diamantschijf op een haakse slijper kan, mits er een echte bouwstofzuiger op zit.

Klus	Gereedschap dat werkt	Alternatief	Stof
Sleuf in een betonnen wand	Sleuvenfrees met twee diamantschijven plus breekhamer	Boren met een rij gaten en uitbikken	Afzuiging op de frees, P3-masker
Sleuf in gasbeton of kalkzandsteen	Sleuvenfrees, of een muurfrees met één schijf	Handzaag voor gasbeton	Valt mee, toch afzuigen
Doorvoer van 110 mm	Diamantboorkroon met wateraanvoer	Rij gaten boren en de kern eruit tikken	Nat boren geeft slurry, geen stof
Opening in een bakstenen muur	Haakse slijper 230 mm met diamantschijf, droog met afzuiging	Elke steen op de zaaglijn doorboren en eruit tikken	Zeer veel, afschermen is verplicht
Betonblokken of stenen doorslijpen en snijden	Tafelzaag met watertoevoer of slijptol	Steenknipper voor rechte sneden	Nat zagen scheelt bijna alles
Natuursteen zagen en slijpen	Diamantschijf met water, laag toerental	Handzaag met diamantdraad	Nat werken, anders brandvlekken
Bult of rug uit een betonvloer	Diamant komschijf met stofkap en klasse M zuiger	Koudbeitel bijna haaks plus vuisthamer	Enorm, alleen met afzuiging
Gewapend beton slopen	Breekhamer, wapening door met een slijptol	Betonschaar bij dun staal	Ook geluid en trillingen

Palen in de grond: schutting, tuinpalen en betonvoeten

De vraag of schuttingpalen in beton moeten, en of je beton palen voor een schutting beter kunt nemen dan hout, levert overal een ander antwoord op. Het punt dat vaak wordt overgeslagen is dat een paal zijn stevigheid uit de diepte haalt en niet uit het zakje snelbeton eromheen. Wie een deel van zijn palen met beton zet en een deel zonder, merkt in stevigheid nauwelijks verschil.

De vuistregel die wij aanhouden: een derde van de totale paallengte gaat de grond in. Wordt het hek een meter hoog, dan neem je palen van honderdvijftig centimeter, waarvan er vijftig de grond in gaan. Dus niet een derde van het deel dat boven de grond komt, want dan sta je te ondiep.

Beton is bovendien geen bescherming tegen rot. De kwetsbare plek van een houten paal zit precies op de overgang van grond naar lucht, en daar staat het water juist in een betonkraag stil. Geïmpregneerd grenen rot daar in beton net zo hard weg. Kies hardhout van minstens zeven bij zeven centimeter, dan houd je na twintig jaar nog vlees over.

Zet je een paal toch in beton, laat de kraag dan iets boven het maaiveld uitkomen en werk hem schuin af, van de paal af. Water loopt dan weg in plaats van te blijven staan. Houd er wel rekening mee dat je bij vervangen een flink karwei hebt om die betonklomp weer uit de grond te krijgen.

Wil je van hout af, dan liggen betonnen schuttingpalen voor de hand. In een set met onderplaten en houten schermen ertussen is dat de constructie die het langst meegaat, en hoe je een schutting met betonpalen uitzet en stelt vraagt vooral om nauwkeurig meten, want de hart-op-hart maat ligt vast.

Situatie	Wat je pakt	Maat of diepte	Let op
Houten schutting tot 180 cm	Hardhouten paal, zonder beton	Een derde van de paallengte de grond in	Grondboor met verlengstuk huren, laatste stuk inslaan
Gaashekwerk of laag hekje	Paal met of zonder beton	Minimaal 50 cm bij een hek van 1 meter	Beton geeft hier weinig extra stevigheid
Schutting met betonpalen	Betonpaal met sleuven plus betonband	Volgens de maat van de schermen	Hart-op-hart maat vooraf uitzetten en niet gaandeweg corrigeren
Paal op een bestaande betonvloer	Paalanker of paalvoet met chemisch anker	Anker minimaal 8 cm het beton in	Paalvoet iets vrij van de vloer houden, dan blijft het hout droog
IJzeren palen of stalen buizen	Buis in een betonvoet, of een paalvoet met chemisch anker	Voet van ongeveer 40 x 40 x 60 cm	Verzinkt staal, zaagkanten bijwerken en de buis bovenop dichtzetten
Tijdelijke of verplaatsbare paal	Inslaghuls of paalhouder zonder beton	Huls van 60 tot 75 cm	Recht inslaan met een houten blok erop, anders wringt hij scheef
Vlaggenmast of parasolvoet	Ronde mal of een emmer volgieten	Zwaar genoeg om te kantelen tegen te gaan	Buis meestorten en waterpas houden tot het beton stijf is
Fundering onder een tuinhuis	Betonpoeren of een betonplaat met vorstrand	Vorstvrij, dus 60 cm onder maaiveld	Slappe grond vraagt om een berekende oplossing
Echte funderingspalen	Heistelling of boorpalen door een bedrijf	Tot in de vaste zandlaag	Geen doe-het-zelfwerk, dit vraagt sondering en materieel

Metselwerk en de aansluiting van hout en staal

Metselwerk werkt met vaste maten en daar kun je op rekenen. Bij waalformaat is de lagenmaat 62,5 millimeter per laag, dus acht lagen komen precies op vijftig centimeter uit. De koppenmaat is 112,5 millimeter, want een kop van honderd millimeter plus een stootvoeg van twaalfeneenhalf. Met die twee getallen zet je een muur uit zonder halverwege te moeten passen en meten.

Profielen stellen bij metselwerk doe je voordat je begint: rechte latten of stalen profielen aan weerszijden, waterpas gesteld en met de lagenmaat erop afgestreept. Tussen de profielen span je een draad die je per laag omhoog zet. Hoe je dat opzet en wat een realistisch tempo is, staat bij metselen van fundering tot laatste laag.

Onder in de muur en boven de openingen hoort een waterkering, meestal een dpc-folie of lood dat het vocht naar buiten leidt. Bij een spouwmuur zorgt de koudebrug onderbreking in het metselwerk dat het binnen- en buitenblad niet via een steen aan elkaar staan te koelen. Deze details zie je niet terug als ze goed zitten, en je ziet ze jarenlang als ze ontbreken.

Wil je metselwerk niet in het zicht laten, dan kun je het keimen of aansmeren, en gekeimd metselwerk houdt de structuur van de steen zichtbaar. Beton aansmeren of metselwerk aansmeren doe je met een zandcementmortel over een aanbrandlaag, in twee dunne lagen in plaats van één dikke. Schoonmetselwerk dat je juist wél wilt laten zien, voeg je direct dicht met de metselspecie of achteraf met voegmortel, en dat laatste geeft het strakste beeld.

Bij warm weer zuigen droge stenen het water zo uit de specie, en dan bindt die specie niet meer door. Maak de stenen vooraf nat en houd vers werk de eerste dagen vochtig met een fijne nevel of een zeil ervoor. Het nathouden van metselwerk telt bij kalkzandsteen en poreuze baksteen zwaarder dan bij een dichte gevelsteen, en hoe nat je de specie zelf aanmaakt bepaalt hoeveel speling je daarin hebt.

Maat of detail	Waarde	Waarvoor
Lagenmaat waalformaat	62,5 mm per laag, dus 8 lagen op 50 cm	Muur uitzetten en profielen aftekenen
Koppenmaat waalformaat	112,5 mm per kop	Lengtematen en penanten uitzetten
Stenen per m2 halfsteens waalformaat	Ongeveer 60 stuks	Materiaal bestellen
Voegdikte	10 tot 12 mm lintvoeg en stootvoeg	Maatvoering en het beeld van de muur
Oplegging houten balk op metselwerk	Minstens 70 mm, op een stalen schoen of oplegvilt	Vloerbalken en gordingen
Oplegging stalen balk op metselwerk	Minstens 100 mm, op een stalen oplegplaat	Latei of raveelbalk boven een opening
Waterkering	Dpc-folie of lood, boven de fundering en boven openingen	Optrekkend vocht en lekkage voorkomen
Koudebrugonderbreking	Isolatie doorzetten bij de aansluiting van binnen- en buitenblad	Condens en schimmel op de aansluiting voorkomen
Rachels onder een balklaag	22 x 50 mm, hart op hart 30 cm	Plafondplaten aan bevestigen

Beton gieten in mallen: van wandtegel tot keukenblad

Beton mallen gebruiken is de goedkope manier om aan het beeld van natuursteen te komen. Je koopt of maakt een betonmal van rubber of kunststof, en er zijn gietvormen en gietmallen voor bijna elk profiel, giet die vol en hebt na een dag of twee je eigen tegel, plaat of blok. Een zak van twintig kilo kant-en-klaar beton vult ongeveer vijf van die mallen, dus voor een vierkante meter wandafwerking ben je maar een paar zakken kwijt.

De mengverhouding maakt hier meer uit dan bij een vloer. Eén deel portlandcement op twee delen zand geeft een sterk plaatje dat makkelijk uit de mal komt. Ga je naar één op drie, dan wordt het resultaat bros en breekt het bij het ontkisten. Voor echte sterkte hoort er fijn grind in, dus parelgrind van twee tot acht millimeter in plaats van alleen zand.

Luchtbellen zijn het tweede punt waar het misgaat. Professioneel werk gaat op een triltafel, en dat kun je thuis benaderen door de mal te schudden, hem op de werkbank te kloppen, of een oude schuurmachine tegen de zijkant te houden. Een mengsel dat wat natter is loopt beter in de hoeken, maar te veel water maakt het weer poreus, dus zoek daar het midden.

Een losmiddel voor de gietmal heb je nodig, en het meegeleverde spul lost soms gewoon op in het verse beton. Verstuiven met een schone plantenspuit werkt veel gelijkmatiger dan uitpoetsen met een doek. Ontkistingsolie uit de bouw is het juiste middel. Bakvet uit een spuitbus houdt de mal opvallend schoon, maar het vet trekt in het beton, en dan kun je later niet meer schilderen of impregneren.

Wil je alleen het uiterlijk en niet het gewicht, dan is een minerale toplaag een stuk minder werk. Voor bestaande vlakken kun je kijken naar beton ciré over bestaande tegels, want dat geeft hetzelfde naadloze beeld zonder dat je iets hoeft te slopen.

Wat er misgaat	Waar het door komt	Wat je eraan doet
Het plaatje kruimelt als peperkoek uit de mal	Zak beton die vochtig is geworden, of nachtvorst na het gieten	Verse zak gebruiken, droog opslaan, niet gieten bij vorst
Gaatjes en poreus oppervlak	Onvoldoende verdicht of te droog mengsel	Trillen, schudden of een schuurmachine tegen de mal
Breekt bij het ontkisten	Plaat te dun, of te bros mengsel zonder grind	Mal in een bakje zetten en 5 cm dik gieten in plaats van 3
Wapening werkt niet in dun gietwerk	Dekking van 25 tot 30 mm past niet in een dunne plaat	Vezels toevoegen, of roestvast staal gebruiken
Mal blijft plakken en moet met hoge druk schoon	Losmiddel te dun of opgelost in de specie	Ontkistingsolie verstuiven, mal na elk gebruik meteen schoonmaken
Kleur valt vlekkerig of lichter uit	Pigment ongelijk gemengd of te veel water	Pigment voor beton als poeder of granulaat eerst droog door het cement mengen
Witte waas op het gietwerk	Kalkuitbloei door vocht van achteren	Laten drogen, droog afborstelen, pas daarna behandelen
Plaatjes schimmelen na een tijd buiten	Vet of olie als losmiddel gebruikt	Plantaardig vet vermijden, alleen ontkistingsolie

Repareren en reinigen van beton, baksteen en natuursteen

Betonrot behandelen begint bij begrijpen wat het is, want betonrot is geen rot in het beton maar roest in de wapening. Vocht en koolzuur dringen langzaam door de dekking heen, het staal begint te roesten en roest neemt meer ruimte in dan staal. Die uitzetting drukt het beton eraf, en dat zie je aan roestbruine strepen en afgeschilferde randen, vaak aan balkons en galerijen en op plekken waar jarenlang een lekkage zat.

Betonrot reparatie in eigen beheer kan bij een klein stuk in niet-dragend werk. Hak al het losse beton weg tot ver achter de wapening, zodat je de staaf rondom vrij hebt. Ontroest het staal, breng een wapeningsprimer aan en bouw het profiel weer op met reparatiemortel in lagen van maximaal een centimeter of twee. Bij een groter oppervlak of een dragend deel is dat het moment om te stoppen en het te laten beoordelen.

Beton opvullen bij een gat of een uitgesleten hoek gaat een stuk beter met mortel die niet krimpt tijdens het uitharden dan met gewone specie. Gewone mortel trekt tijdens het uitharden iets samen en laat dan juist aan de randen los, precies waar je de reparatie onzichtbaar wilde houden.

Baksteen reparatie draait meestal om drie dingen: een losse steen, een gat waar een oude plug zat, en een gebroken baksteen in een tuinmuur. Een gebroken baksteen lijmen kan met een cementlijm voor buiten of met een steenlijm op epoxybasis, mits het metselwerk niets draagt. Een losse steen zet je vast door de voegen rondom uit te slijpen, de steen eruit te halen en hem terug te metselen met specie op de kop en op de bodem. Baksteen gaten vullen doe je met reparatiemortel die je op kleur aanmaakt, want een grijze vlek in rood metselwerk valt harder op dan het gat zelf.

Natuursteen vraagt om terughoudendheid, want vrijwel alles wat je erop doet is blijvend. Zandsteen die je als Bentheimer geel tegenkomt en andere lichte, poreuze soorten worden na jaren vuil en groen. Behandelen met gekookte lijnzaadolie, eventueel verdund met terpentine, maakt de steen donkerder en waterafstotend, maar de kleur komt nooit meer terug en de olie kan vergelen.

Probleem	Waar het door komt	Wat werkt	Wat je juist niet doet
Betonrot met roeststrepen	Te weinig dekking of jarenlang vocht bij het staal	Uithakken tot achter de wapening, staal behandelen, reparatiemortel	Alleen de schilfer eraf halen en oversmeren
Witte aanslag op stenen of gietwerk	Kalkuitbloei, opgelost kalk dat naar buiten trekt	Laten drogen en droog afborstelen, oorzaak van het vocht opzoeken	Nat schrobben, dan trekt de kalk weer naar binnen
Groene of zwarte vlekken	Algen, mos en roet op een vochtige noordkant	Zacht borstelen en een groenaanslagreiniger	Hogedruk op zachte steen, dan spuit je het oppervlak open
Cementsluier na het metselen	Restjes specie die op de steen zijn uitgesmeerd	Zure baksteenreiniger, steen eerst nat maken en goed naspoelen	Zure reiniger op kalksteen of natuursteen
Losse of gebroken baksteen	Uitgespoelde voeg of vorstschade	Voegen uitslijpen, steen vervangen of vastzetten met steenlijm	Alleen de voeg dichtsmeren zonder de steen vast te zetten
Gat in baksteen van een oude plug	Verwijderde bevestiging	Reparatiemortel op kleur, licht verdiept afwerken	Wit cement gebruiken, dat blijft altijd zichtbaar
Stoffige betonvloer	Toplaag te snel uitgedroogd	Impregneren of een coating, of de toplaag dichtschuren	Blijven vegen, je haalt er telkens nieuw stof af
Verkleurde of vuile natuursteen	Poreuze steen die vuil opneemt	Zacht reinigen, eventueel gekookte lijnolie voor een donkerder beeld	Chloor, want dat tast kalkhoudende steen aan en laat zout achter
Ruwe en bemoste betonpannen, en twijfel over de levensduur	Normale veroudering, een betonpan zoals de Neroma wordt na jaren poreuzer	Voorzichtig reinigen, kapotte pannen vervangen	Met hoge druk over het dak, dan haal je de deklaag eraf

Betoncalculator

Van kuub naar zakken, kruiwagens en emmers, met de mengverhouding erbij. Open de volledige betoncalculator

Veelgestelde vragen