De sponning in een kozijn: maten, frezen en aansluiten

Wat een sponning is en waar je hem tegenkomt

Een sponning is een rechthoekige inkeping die over de volle lengte van een stuk hout loopt. Er blijven twee vlakken over die haaks op elkaar staan, en samen vormen die een trapje waar iets anders in valt. Bij vrijwel elk kozijn dat je in huis tegenkomt zitten er meerdere, en ze hebben allemaal een eigen taak.

In een raam vangt de sponning het glas op. In een deurkozijn vormt hij de aanslag waar de deur tegenaan sluit en die tocht en licht tegenhoudt. Aan de achterkant van het kozijn valt hij over de muur of het stucwerk heen, zodat er geen open naad overblijft die je later moet dichtkitten.

Omdat een sponning uit twee vlakken bestaat, hoort er ook altijd een dubbele maat bij. De eerste maat zegt hoe breed de inkeping is, de tweede hoe diep hij staat. Zolang je die twee door elkaar haalt, klopt je bestelling van glas, latten of een deur niet.

In oudere woningen kom je nog een paar varianten tegen die veel mensen niet als sponning herkennen, zoals de vensterbanksponning in de onderdorpel en de kalksponning aan de achterzijde van het kozijn. Ze zien er anders uit, maar het principe is hetzelfde: een trapje dat een naad wegwerkt.

Soort sponning	Waar hij zit	Waar hij voor dient	Gangbare maat
Glassponning	In het raam of in de deur, rondom de ruit	Glas, beglazingsband en glaslat opvangen	10 tot 12 mm diep bij enkel glas, vanaf 19 mm bij isolatieglas
Aanslagsponning of deursponning	In de stijlen en de bovendorpel van het deurkozijn	De deur laten aanslaan en tocht tegenhouden	Aanslag meestal 15 mm
Raamsponning	In het kozijn rondom een draaiend raam	Het raam laten invallen tot tegen de aanslag	51 of 52 bij 17 mm bij kozijnhout van 114 bij 67 mm
Renovatiesponning	Aan de buitenzijde van de kozijnstijl	Het kozijn langs bestaand metselwerk en spouwlatten schuiven	Ongeveer 20 bij 20 mm
Kalksponning of stucsponning	Aan de achterkant van het kozijn, tegen de wand	Over de wand of het stucwerk vallen zodat er geen naad ontstaat	5 tot 10 mm diep
Vensterbanksponning	In de onderdorpel van het kozijn	De vensterbank in laten liggen in plaats van ertegenaan	Zo diep als de vensterbank dik is
Sponning in een architraaf of koplat	Aan de achterkant van de afwerklijst	Hoogteverschil met stucwerk of tegels opvangen	10 tot 15 mm diep
Sponning in een opdeklat	Op het raamhout, aan de binnenzijde	Extra sponningdiepte maken voor een dikker glaspakket	Afhankelijk van het glaspakket, vaak 7 tot 10 mm extra

De maten rond een sponning en wat ze precies betekenen

Bijna alle misverstanden over kozijnen komen uit vijf maten die door elkaar gebruikt worden. De sponningmaat is de afstand tussen de twee sponningbodems, dus de maat waar de deur of het raam in valt. De dagmaat is wat je daarvan overhoudt als de aanslagen eraf zijn, en de sparingmaat is het gat in de muur.

Voor een raamkozijn is een gangbare combinatie kozijnhout van 114 bij 67 millimeter met een sponning van 51 of 52 bij 17 millimeter, waarin raamhout van 67 bij 90 millimeter valt. Die zeventien millimeter is de hoogte van het trapje waar het raam tegenaan sluit. Welke houtmaten verder bij welk type raam horen, staat bij de opbouw van een raamkozijn.

Meet een bestaande sponning altijd op drie plekken na, boven, in het midden en onder. Oud hout werkt en oude kozijnen zijn zelden overal even breed, en je bestelt op de kleinste maat die je tegenkomt.

Bij het opmeten voor glas komt daar nog de inbouwdiepte bij: hoe ver het glas in de sponning steekt. Voor isolatieglas is vijftien millimeter de ondergrens, en dat is een andere maat dan de sponningdiepte, want boven het glas moet ook nog ruimte overblijven.

Term	Wat het is	Waar je het voor gebruikt
Sponningmaat	De afstand tussen de twee sponningbodems, in de breedte en in de hoogte	De maat waar de deur of het raam in past
Dagmaat	De vrije doorgang tussen de aanslagen	De opening waar je doorheen loopt of kijkt
Sparingmaat	Het gat in de wand waar het kozijn in komt	Bepaalt welk kozijn er nog past
Sponningdiepte	Hoe diep de inkeping in het hout staat	Bepaalt hoe dik het glaspakket mag zijn
Aanslag	Het randje hout dat na het frezen blijft staan	Waar de deur of het raam tegenaan sluit
Inbouwdiepte	Hoe ver het glas in de sponning steekt	Minimaal 15 mm bij isolatieglas
Kitzoom	De ruimte tussen glas en glaslat die je afkit	Gangbaar is 6 mm diep en 4 mm breed
Speling	De ruimte rondom het glas of tussen deur en kozijn	Voorkomt klemmen en glasbreuk als het hout werkt

Lees de uitleg uit de afbeelding

De dagmaat, sponningmaat en buitenmaat beschrijven verschillende grenzen van hetzelfde kozijn.

Bij de tekening: Zichtbare opening Ruimte in de sponning De bestelmaat volgt de sponning en de voorgeschreven speling. Gebruik niet automatisch de zichtbare opening.

Dagmaat: de vrije zichtbare opening

Deze maat loopt tussen de zichtbare randen. Een ruit of deurdeel kan daarachter doorlopen en is dus niet automatisch even groot.

Sponningmaat: de ruimte achter de rand

De verdieping in het kozijn geeft ruimte aan het passende deel en de afdichting. Meet meerdere plekken als het kozijn niet overal gelijk is.

Bestelmaat: de maat met voorgeschreven speling

Bepaal deze met de producttekening en het montagesysteem. Glas, deurblad of paneel vraagt een eigen speling; neem die niet van een andere toepassing over.

Noteer bij iedere maat tussen welke vlakken je hebt gemeten. Een los getal zonder meetpunten is moeilijk betrouwbaar over te dragen.

Bekijk de afbeelding op volledige grootte

Renovatiesponning: waarom een gewoon kozijn er niet in gaat

Een renovatiesponning is een extra inkeping aan de buitenzijde van de kozijnstijl, meestal zo'n twee centimeter breed en twee centimeter diep. Bij nieuwbouw zit die er niet op, want daar staat het kozijn er eerder dan het metselwerk. Bij vervanging is die volgorde precies omgekeerd.

Dat verschil merk je meteen bij een spouwmuur. Tegen het buitenblad zitten spouwlatten of isolatieplaten die muurvast in de spouw zitten, en die duw je niet even naar binnen om er een kozijn tussen te schuiven. Met een gewone sponning krijg je het nieuwe kozijn dan simpelweg niet op zijn plek.

Met een renovatiesponning schuif je het kozijn van binnenuit naar buiten, waarbij de sponning over het bestaande metselwerk valt. Vraag er bij de timmerfabriek meteen een vensterbanksponning bij als er een vensterbank onder komt, want die laten ze anders weg. Hoe het uitzagen, stellen en afwerken verder gaat, staat bij het vervangen van houten kozijnen.

Kies je een ander materiaal, dan vervalt deze keuze grotendeels. Bij het plaatsen van kunststof kozijnen ligt de sponning al vast in het geëxtrudeerde profiel en valt er niets aan te frezen, dus daar los je hetzelfde probleem op met een aanslagprofiel of een afdeklijst.

De naad tussen het nieuwe kozijn en het metselwerk vul je niet met purschuim maar met compriband rondom het kozijn. Dat band zet na het plaatsen uit, houdt de aansluiting luchtdicht en blijft meebewegen als het kozijn werkt.

Volhout of gevingerlast kozijnhout

Bij het bestellen krijg je nog een tweede keuze voorgelegd: volhout of gevingerlast hout. Gevingerlast hout bestaat uit korte stukken die met een zaagtandverbinding aan elkaar gelijmd zijn. Voor de timmerfabriek is dat aantrekkelijk, want wat er bij het ene kozijn afvalt, gaat bij het volgende weer aan een balk vast.

Een goed uitgevoerde vingerlas zie je na het schilderen niet, dus dat is niet het echte bezwaar. Wat wel meespeelt: de losse stukken hebben elk hun eigen nerfrichting en hardheid en werken daardoor net iets anders. In de verffilm boven zo'n las ontstaat na een paar jaar sneller een haarscheur, en dat is precies de plek waar water het hout in trekt.

Het tweede bezwaar is dat gegrond gevingerlast hout de kleur van het hout verbergt. Donkerder hout is dichter en houdt langer stand, en juist in de onderdorpel wil je geen licht, zacht stukje hebben zitten, want dat is het kwetsbaarste deel van het hele kozijn. Omdat het prijsverschil in de praktijk klein is en soms zelfs nul, is volhout meestal de verstandigere keuze.

Sponning frezen met een bovenfrees

Een sponning maken doe je met een sponningfrees of met een rechte frees en een parallelgeleider. Welke aanpak werkt, hangt vooral af van de vraag of je het werkstuk naar de machine kunt brengen of andersom. Kleine, lange delen laat je langs een vaste frees lopen, grote of vastzittende delen benader je met de machine in de hand.

Voor losse latten is een freestafel de veiligste route. Je zet de bovenfrees ondersteboven vast onder een plank, maakt van een rechte lat een geleider en duwt het werkstuk met een duwblok langs de frees. Een simpele freestafel bouw je in een half uur, en in de praktijk gebruik je hem daarna vaker dan de machine uit de hand.

Een smalle lat van 45 bij 12 millimeter geeft een bovenfrees te weinig steunvlak. Klem zo'n lat daarom met een lijmklem tegen een dikke balk, zodat de voetplaat van de frees over lat en balk tegelijk loopt en niet kan kantelen. Zaag de lat daarna pas op lengte, want frezen doe je altijd aan een stuk dat je goed kunt vastzetten.

Bij een raam dat je uit het kozijn kunt halen werkt dezelfde gedachte. Leg het raam plat, leg er opvulhout van dezelfde dikte omheen en schroef daar latten op als zijgeleiding. Zo loopt de machine over een ondergrond die overal even hoog is, en dat is precies wat een uitschieter voorkomt.

Werk in gangen van drie tot vijf millimeter in plaats van in één keer op volle diepte. Dat spaart de frees, geeft een gladder resultaat en houdt de machine beheersbaar. Gebruik geen te kleine frees: vanaf ongeveer 19 millimeter diameter loopt hij rustiger, en de ronding die in de hoeken achterblijft steek je daarna vierkant met een beitel.

Werkstuk	Zo pak je het aan	Waar je op let
Losse glaslat of koplat	Freestafel met geleider en duwblok	Klem de lat tegen een dikke balk zodat de frees breed steunt
Raam dat uit het kozijn kan	Plat leggen, opvulhout ernaast, latten als zijgeleiding	De frees loopt over raam en opvulhout tegelijk en kan niet kantelen
Kozijn dat vast in de muur zit	Bovenfrees uit de hand, geleider langs de dagkant	Werk in gangen en steek de hoeken uit met een steekbeitel
Deurstijl voor een tochtprofiel	Ondiepe sponning of een smalle groef, frees met aanloopkogellager	Begin en eind aftekenen en om de scharnieren heen werken
Binnenhoeken van een bestaande sponning	Steekbeitel, niet de frees	Een ronde frees laat altijd een ronding staan
Architraaf of plint	Freestafel, of een oude sponningschaaf	De sponning zit aan de achterkant, dus meet vanaf de zichtzijde

Sponning frezen voor dubbel glas in bestaande ramen

Oude ramen hebben een glassponning van tien tot twaalf millimeter diep, precies genoeg voor enkel glas met stopverf. Isolatieglas vraagt fors meer, dus voordat je gaat frezen reken je uit wat je nodig hebt en wat er dan nog aan hout overblijft.

De rekensom is eenvoudig: het glaspakket plus tweemaal drie millimeter beglazingsband is de ruimte die er tussen de sponningbodem en de glaslat moet zitten. Een pakket van 4-12-4 is twintig millimeter dik en vraagt dus zesentwintig millimeter. Een stijl van vierendertig millimeter met een glaslat van vijftien millimeter laat maar negentien millimeter over, en daar past alleen een dun pakket in.

Houd bij het frezen minstens een centimeter massief hout aan de buitenzijde over. Gaat dat niet, dan is opfrezen geen oplossing meer en kijk je naar dikker raamhout of naar een ander glastype. Wat er dan nog rest is een nieuw raam laten maken met de juiste sponning erin.

Reken ook op het gewicht. Enkel glas van vier millimeter weegt ongeveer tien kilo per vierkante meter, een pakket van 4-12-4 het dubbele. Scharnieren, beslag en bij schuiframen de contragewichten zijn daar niet op berekend, dus dat komt er als extra werk achteraan.

Opdeklatten met sponning

Een opdeklat met sponning is een lat die je op het bestaande raamhout schroeft en die zelf al een inkeping heeft. Daarmee bouw je de sponning naar voren op in plaats van dieper uit te frezen, en dat is de manier om aan de benodigde diepte te komen zonder het raam te verzwakken.

De volgorde is: de bestaande sponning uitzagen, een glaslat van bijvoorbeeld 15 bij 17 millimeter plaatsen en aan de andere zijde de opdeklat met sponning aanbrengen. Zo tel je de diepte van beide latten bij elkaar op en haal je een pakket van 4-12-4 in een raam dat daar oorspronkelijk veel te dun voor was.

Het nadeel is zichtbaar: de latten steken voor het raamhout uit en dat is niet iedereen even mooi. Bij schuiframen is dat vaak toch de enige route, omdat je aan de buitenzijde niets kunt opbouwen zonder dat het raam langs het bovenlicht klem komt te zitten.

Schuiframen en glas in lood

Bij schuiframen komt het extra gewicht van isolatieglas altijd terug in de bediening. De contragewichten in de kast zijn afgestemd op enkel glas, dus na de verzwaring blijft het raam niet meer op elke hoogte hangen. Je vervangt de gewichten dan door zwaardere, of je gaat over op balansveren.

Bovenlichten met glas in lood laat je meestal met rust. Isolatieglas met glas in lood erin is kostbaar en zwaar, en de originele panelen zijn onvervangbaar. Een voorzetraam aan de binnenzijde geeft daar vrijwel dezelfde winst zonder dat je aan de sponning of aan het glas in lood komt.

Glasopbouw	Dikte van het pakket	Ruimte nodig met 2 x 3 mm beglazingsband	Wat dat betekent in een stijl van 34 mm
Enkel glas 4 mm	4 mm	10 mm	Past in vrijwel elke bestaande sponning
Vacuümglas	Ongeveer 10 mm	16 mm	Past meestal zonder de sponning te vergroten, maar is prijzig
Isolatieglas 4-5-4	13 mm	19 mm	Haalbaar met een glaslat van 15 mm, houdt 5 mm spouw
Isolatieglas 4-9-4	17 mm	23 mm	Vraagt een smallere glaslat of een opdeklat
Isolatieglas 4-12-4	20 mm	26 mm	Lukt in de regel alleen met opdeklatten met sponning
Isolatieglas 4-15-4	23 mm	29 mm	Reken op nieuw of dikker raamhout

Speling van het glas in de sponning en het glas stellen

Glas mag nooit klem in de sponning zitten. Hout werkt met de seizoenen mee en een ruit die overal aanloopt, scheurt bij de eerste flinke temperatuurwisseling. Houd daarom rondom drie tot vijf millimeter vrij, en bestel het glas dus ongeveer vijf millimeter kleiner dan de sponningmaat in beide richtingen.

Onder het glas horen kunststof stelblokjes, nooit hout en nooit metaal. Zet ze op ongeveer een tiende van de zijde vanaf de hoek, met een minimum van vijf centimeter, zodat het gewicht op de sterke delen van de ruit rust. Aan de zijkanten komen dezelfde blokjes als afstandhouders, zodat de ruit niet naar één kant zakt.

De onderste sponning moet het water dat er onvermijdelijk in komt ook weer kwijt kunnen. Boor daarom beluchtings- en afwateringsopeningen in de onderdorpel, schuin naar buiten, en houd ze vrij van kit. Blijft er water in de sponning staan, dan tast dat de randafdichting van de isolatieruit aan en sla je de ruit binnen een paar jaar van binnen aan.

Grond al het kale hout in de sponning voordat het glas erin gaat, ook aan de kanten die je straks niet meer ziet. Bij het opfrezen leg je vers hout bloot, en juist daar begint houtrot als je het onbehandeld laat. Zet daarna de kitzoom aan volgens de gangbare maat van zes millimeter diep en vier millimeter breed.

De sponning van een binnendeurkozijn en de maat van je deur

Een binnendeurkozijn plaatsen is een van de eerste klussen aan ramen, deuren en kozijnen die mensen zelf oppakken, en het loopt bijna altijd mis op de maatvoering. De valkuil is dat de wand er eerder staat dan het kozijn en dat er dan te weinig sparing over is voor de deur die je in gedachten had.

Reken van binnen naar buiten. Kies eerst de deur, tel daar de speling en de sponningmaat bij op, en pas dan weet je hoe groot het gat in de wand moet zijn. Deurbreedtes lopen per vijf centimeter op, dus 73, 78, 83, 88 en 93 centimeter, met standaardhoogtes van 201,5, 211,5 en 231,5 centimeter.

Bij vurenhout van 56 bij 90 millimeter kun je per zijde uitrekenen wat je kwijt bent: van de 56 millimeter kozijnbreedte gaat 15 millimeter naar de deursponning, valt er ongeveer 6 millimeter als kalksponning over de wand en houd je 5 millimeter speling voor de deur. Onder de streep verlies je zo'n 40 millimeter per zijde, dus 8 centimeter in totaal.

Die kalksponning is meteen de reden dat een dunne wand goed uitkomt. Bij een wand van 70 millimeter valt de sponning van het kozijnhout om de wand heen, mits er een randje overblijft om overheen te vallen. Steekt de wand juist te ver uit, dan schaaf of schuur je dat randje bij in plaats van het kozijn smaller te maken.

Deurbreedte	Sponningmaat kozijn	Dagmaat bij 15 mm aanslag	Sparing in de wand bij vuren 56 mm
73 cm	73,5 cm	70,5 cm	Ongeveer 82 cm
78 cm	78,5 cm	75,5 cm	Ongeveer 87 cm
83 cm	83,5 cm	80,5 cm	Ongeveer 92 cm
88 cm	88,5 cm	85,5 cm	Ongeveer 97 cm
93 cm	93,5 cm	90,5 cm	Ongeveer 102 cm

Tochtstrip in de sponning van deur of raam

In oudere woningen sluiten deur en kozijn hout op hout. Er is dan geen zichtbare kier, maar er is ook niets dat de koude trek tegenhoudt, en dat voel je vooral onderaan een voordeur. Een tochtstrip in de sponning lost dat op, mits de deur er nog dicht mee kan.

De snelste route is een zelfklevende tochtband op de aanslag in de sponning. Ontvet het hout eerst goed, want op stoffige verf laat zo'n band binnen een seizoen los. Het kost een paar euro, is in verschillende diktes te koop en je vervangt hem om de paar jaar.

Wil je een strip met een rubberprofiel en een metalen rug, dan heb je ruimte nodig die er nu niet is. Die maak je door in de sponning een smalle groef te frezen waar het rubber in valt, of door met de bovenfrees een ondiepe sponning in de deurstijlen en de bovendorpel te maken. Die laatste optie is de nette: de deur krijgt precies de dikte van het profiel aan ruimte en je hoeft scharnieren noch sluitplaat te verzetten.

Bij een gebogen bovendorpel, zoals bij veel voordeuren uit het interbellum, wordt het lastiger. Een aluminium profiel moet je daar inzagen en om de ronding buigen, en helemaal strak krijg je dat zelden. Een zelfgemaakte houten tochtlat met een rubberstrip erin, geschilderd in de kleur van het kozijn, oogt daar bijna altijd beter.

Oplossing	Wat je doet	Waarvoor het geschikt is
Zelfklevende tochtband in de sponning	Sponning ontvetten en de band op de aanslag plakken	Snel en goedkoop, ideaal bij een deur die op termijn toch vervangen wordt
Opschroefstrip met rubber	Metalen of kunststof strip op de dagkant schroeven	Werkt meteen bij een grote naad, maar blijft in het zicht
Groef frezen in de sponning	Smalle groef frezen en er een tochtrubber in schuiven	Onzichtbaar, maar de deur of het raam moet ruimte krijgen
Sponning frezen in de deurstijl	Ondiepe sponning in stijlen en bovendorpel van de deur	De strakste oplossing, zonder scharnieren of sluitplaat te verzetten
Houten tochtlat met rubber	Zelf een latje maken en in de kozijnkleur schilderen	Gebogen bovendorpels en werk waar uiterlijk telt

Architraaf, koplat en afwerklijsten met een sponning

Een deurpost ligt zelden precies gelijk met het stucwerk ernaast. Meestal steekt het stucwerk een paar millimeter voor de post uit, en dan sluit een rechte lijst aan de ene kant aan en laat hij aan de andere kant een naad open. Stucwerk wegkappen om dat op te lossen is bijna altijd het verkeerde antwoord.

De eerste nette oplossing is een architraaf met sponning: een lijst met aan de achterzijde een inkeping waar het stucwerk in valt. De lijst rust dan met zijn buitenrand op de muur en met zijn binnenrand op de deurpost, en het hoogteverschil verdwijnt onzichtbaar in de sponning.

De tweede is een los latje op het kozijn, precies gelijk met het stucwerk gesteld. Dat heeft een voordeel dat je vooraf niet bedenkt: de stukadoor heeft er een rechte kant aan om tegenaan te werken, waardoor de aansluiting op het kozijn meteen strakker uitpakt. Deze oplossing is ook de aangewezen weg als de vorm van de architraaf geen sponning toelaat.

Hetzelfde probleem speelt bij een koplat langs betegeld werk, bijvoorbeeld in een toilet. Tegels steken vaak een paar millimeter voor het kozijn uit, waardoor een rechte koplat van 45 bij 12 millimeter wel op de tegel aansluit maar op het kozijn een naad openlaat. Een sponning in de achterkant van die lat vangt het verschil op, net zoals bij een glaslat met sponning.

Meet het hoogteverschil op meerdere plekken langs de post, want een muur is nergens over de volle hoogte even dik. Maak de sponning zo diep als de grootste afwijking en werk de rest weg met een kraslat of een dun kitrandje. Wie liever niet freest, zet twee latten op elkaar: een smaller en dunner latje achter de lijst overbrugt het hoogteverschil ook.

Een klemmende deur en het bijwerken van de sponning

Als een deur bovenin in de sponning valt terwijl hij onderin nog vrij van het kozijn staat, is de deur meestal niet het probleem. Dan staat het kozijn niet haaks, vaak omdat de tussenwand en het kozijn samen scheef zijn geplaatst. Het slot valt daardoor niet in de sluitplaat en de deur blijft op een kier hangen.

Meet daarom eerst voordat je iets weghaalt. Zet een winkelhaak in de hoeken, meet de twee diagonalen van de sponning na en leg twee gelijke latjes op de bovendorpel en de onderdorpel om over de bovenkanten te kijken. Lopen die latjes niet evenwijdig, dan staat het kozijn scheluw en valt de deur nooit vlak in de sponning.

Bij een kozijn dat wel vlak maar scheef staat, heb je drie routes. De sluitplaat verzetten lost alleen het sluiten op en niet de scheve naad. De sponning bijschaven kan met een boorschaaf, maar in de hoeken kom je er niet mee en een steekbeitel netjes recht houden is lastiger dan het klinkt. Het scharnier verzetten en opnieuw infrezen zodat de deur evenwijdig aan de sponning valt, geeft optisch het beste resultaat.

Verzet je een scharnier over een klein stukje, vul dan eerst de oude schroefgaten met houten deuvels en houtlijm. Zonder die vulling trekt de schroef terug in het oude gat en zit je na een halve dag werk weer op dezelfde plek. Bij opdekdeuren is afschaven trouwens vrijwel geen optie, want je haalt dan de opdekrand weg en dat zie je meteen.

Staat het kozijn echt scheluw, wees dan eerlijk over de uitkomst. Dan kun je de sponning aan de binnenzijde bijwerken tot je een ons weegt, maar dan moet je de deur nog steeds dichttrekken. Vervangen van het kozijn is in dat geval het enige dat het probleem echt oplost.

Zo frees je een sponning in een bestaand raam

Deze volgorde geldt voor het vergroten van een glassponning, en met kleine aanpassingen ook voor een sponning in een deurstijl of een afwerklijst.

1. Reken uit wat je nodig hebt en wat er overblijft

   Tel de dikte van het glaspakket op bij tweemaal drie millimeter beglazingsband en vergelijk dat met de sponningdiepte die je nu hebt. Trek het verschil af van de dikte van het raamhout. Blijft er aan de buitenzijde minder dan een centimeter massief hout over, dan stop je hier en zoek je een dunner glaspakket of nieuw raamhout.

2. Haal het raam eruit en leg het vlak

   Werken aan een raam dat nog in het kozijn hangt is vragen om een uitschieter. Neem het raam uit de scharnieren, leg het op een werkbank of op schragen en zet het vast. Leg er opvulhout van dezelfde dikte omheen, zodat de voetplaat van de frees straks overal steun heeft.

3. Controleer op metaal en teken de sponning af

   Ga met een metaaldetector of een magneet langs de hele sponning en haal glasnagels en afgebroken spijkers eruit. Teken daarna de nieuwe sponningbreedte af met een kraslat, en zet ook af waar je moet stoppen bij de hoeken. Een lijn die je ziet, is een lijn waar je niet overheen freest.

4. Zet de geleiding op en maak een proefsnede

   Schroef latten op het opvulhout als zijgeleiding, of gebruik de parallelgeleider van de machine langs een rechte kant. Stel de frees op de eerste diepte in en maak een proefsnede in een restlat van dezelfde dikte. Klopt het profiel daar, dan pas ga je aan het raam beginnen.

5. Frees in gangen van drie tot vijf millimeter

   Voer de frees rustig in en beweeg gelijkmatig, tegen de draairichting van de frees in, zodat de machine zich niet naar voren trekt. Stel na elke gang dieper in tot je op maat bent. Een frees met een diameter vanaf negentien millimeter loopt hierbij duidelijk rustiger dan een dunne frees.

6. Steek de hoeken vierkant uit

   Elke frees laat in de hoeken een ronding staan, want een rond mes maakt geen scherpe hoek. Steek die rondingen weg met een scherpe steekbeitel, met de vlakke kant naar het toekomstige glas gericht. Laat je ze zitten, dan komt het glas of de lat niet tot in de hoek en gaat de ruit op één punt dragen.

7. Grond het kale hout meteen

   Zuig de sponning schoon, schuur de scherpe kanten licht af en zet al het verse hout in de grondverf, ook de vlakken die je straks niet meer ziet. Vers hout in een sponning is de plek waar houtrot begint. Laat de grondverf volledig drogen voordat er glas of beglazingsband in gaat.

8. Stel het glas en zet de latten vast

   Boor de beluchtings- en afwateringsgaatjes in de onderste sponning, leg de stelblokjes op ongeveer een tiende van de zijde vanaf de hoek en zet de ruit met drie tot vijf millimeter speling rondom. Breng de beglazingsband aan, schroef of nagel de glaslat vast en kit de zoom af met zes millimeter diep en vier millimeter breed.

Controleren voordat je freest of bestelt

• De sponningmaat is boven, midden en onder gemeten en je rekent met de kleinste maat
• Je weet hoeveel massief hout er na het frezen aan de buitenzijde overblijft
• Het hout is gecontroleerd op glasnagels, schroeven en afgebroken spijkers
• Het glaspakket past inclusief tweemaal drie millimeter beglazingsband en houdt speling over
• De hoeken zijn met een beitel vierkant uitgestoken, zodat glas of lat er zonder duwen in valt
• Al het verse hout in de sponning is gegrond voordat er glas, band of kit in komt
• De deur of het raam kan met het tochtprofiel erin nog dicht en het slot valt in de sluitplaat
• Bij een nieuw kozijn is een renovatiesponning gekozen als er spouwlatten in de spouw zitten

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Een gewone sponning bestellen bij een kozijn dat vervangen wordt

Bij nieuwbouw staat het kozijn er eerder dan de muur, bij vervanging is het andersom. Zonder renovatiesponning stuit je op de spouwlatten of het metselwerk en krijg je het kozijn niet op zijn plek. Dat merk je pas als het oude kozijn er al uit is en het gat open staat.

Beginnen bij de muur in plaats van bij de deur

Wie eerst het wandje metselt en daarna pas gaat rekenen, komt vaak een deurmaat tekort. Bij vuren kozijnhout van 56 millimeter verlies je per zijde al snel vier centimeter aan sponning, kalksponning en speling. Kies dus eerst de deur, tel de sponningmaat erbij en bepaal daarna pas de sparing in de wand.

Frezen zonder eerst op metaal te controleren

In oud raamhout zitten glasnagels en afgebroken spijkers die je door de verf heen niet ziet. Een frees die daarop stuit is meteen onbruikbaar, en het werkstuk krijgt op datzelfde moment een uitschieter te verwerken. Een minuut met een magneet of metaaldetector voorkomt beide.

De volle sponningdiepte in één gang wegfrezen

De machine krijgt dan te veel weerstand, trekt zichzelf vooruit en brandt het hout aan. Bovendien is het resultaat golvend in plaats van recht. Drie tot vijf millimeter per gang duurt een paar minuten langer en levert een sponning op waar de lat zonder passen in valt.

De ronde hoeken van de frezing laten zitten

Een ronde frees laat in elke hoek een ronding achter. Laat je die zitten, dan komt het glas of de glaslat niet tot in de hoek en gaat de ruit op één punt dragen, precies waar de spanning het hoogst is. Steek de hoeken daarom altijd vierkant uit met een steekbeitel.

Vers hout in de sponning niet gronden

Bij het opfrezen leg je hout bloot dat nooit verf heeft gezien, en juist in een sponning staat af en toe water. Onbehandeld begint daar binnen een paar jaar houtrot, verborgen onder de glaslat waar je het pas ziet als de dorpel zacht is. Grond ook de vlakken die straks onzichtbaar zijn.

Glas strak en zonder blokjes in de sponning zetten

Zonder speling loopt de ruit bij warmte tegen het hout aan en scheurt hij op een hoek. Zonder stelblokjes rust het volle gewicht op de sponningbodem en op de kitlaag. Houd drie tot vijf millimeter vrij rondom en zet kunststof blokjes op ongeveer een tiende van de zijde vanaf de hoek.

Een dik tochtprofiel plakken zonder de deur ruimte te geven

Een profiel van vier millimeter maakt de naad vier millimeter kleiner. De deur sluit dan zwaar of niet meer, en de dagschoot mist de sluitplaat. Pas eerst met een kort stukje, en frees anders een ondiepe sponning in de deurstijl zodat het profiel wegvalt in plaats van in de weg te zitten.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Een sponning frezen, een tochtprofiel inbouwen of een architraaf aanpassen is werk dat je met scherp gereedschap en wat geduld prima zelf doet. Er zijn wel vier situaties waarin het verstandiger is om te stoppen en iemand te bellen.

De eerste is werken op hoogte. Een bovenfrees bedien je met twee handen en met beide voeten op een stabiele ondergrond, dus een gevelkozijn op de eerste verdieping doe je vanaf een steiger of niet. Datzelfde geldt voor het stellen van een zware ruit: een pakket van 4-12-4 weegt ongeveer twintig kilo per vierkante meter, en dat til je op een ladder niet meer verantwoord.

De tweede is de sparing in de muur zelf. Wil je het gat groter maken voor een breder kozijn, dan kom je aan de latei en mogelijk aan een dragende constructie. Daar hoort een berekening bij en in de meeste gevallen ook toestemming van de gemeente, dus dat is geen werk om op gevoel te doen.

De derde is asbest. In woningen van voor 1994 zitten onder ramen en naast kozijnen regelmatig gevelpanelen van asbesthoudend materiaal. Ga daar niet in zagen, frezen of schuren, maar laat eerst onderzoeken wat het is en laat het zo nodig door een gecertificeerd bedrijf verwijderen.

De vierde is een onderdorpel die op meerdere plekken zacht is. Dan is de sponning bijwerken uitstel van executie en ben je verder met het vervangen van het houten kozijn. Datzelfde geldt bij kostbaar isolatieglas: de garantie van de leverancier vervalt als de sponning niet de voorgeschreven inbouwdiepte en afwateringsopeningen heeft, dus laat een glaszetter in dat geval meekijken voordat de ruit erin gaat.