Bevestigen en lijmen: welke schroef, plug, anker of lijm houdt

Vastzetten of lijmen: welke route past bij deze klus

Bij bevestigen kom je vrijwel altijd uit op vier routes: een schroef met een plug, een doorgaande boutverbinding, een chemisch anker of lijm. Welke van de vier de goede is, hangt af van de ondergrond en van de richting waarin de kracht trekt. Het bredere overzicht van houtwerk en constructies vind je bij hout en timmerwerk.

De ondergrond weegt zwaarder dan het bevestigingsmiddel. Een dure schroef in gipsblokken houdt minder dan een schroef van tien cent in beton, want het is de steen die bezwijkt en niet het staal.

De tweede vraag is de belastingsrichting. Trekt de last recht uit de muur, dan is dat trek op het anker. Hangt hij aan een arm, zoals een kapstok vol jassen of een tv aan een uitklapbeugel, dan wordt de bovenste bevestiging eruit gewrikt terwijl de onderste tegen de muur wordt gedrukt. Dat verschil bepaalt hoeveel punten je nodig hebt.

Lijm doet iets wat een schroef niet kan: de kracht wordt over een vlak verdeeld in plaats van over een punt. Daar staat tegenover dat je moet klemmen, moet wachten, en dat je het later niet meer netjes uit elkaar krijgt. Voor een decoratieve balk tegen een muur is dat prima. Waar dagelijks aan getrokken wordt, of waar iemand onder kan staan, begin je met een mechanische bevestiging en is lijm hooguit een aanvulling.

Wat je vastzet	Waar het in moet	Wat je pakt	Waar het misgaat
Klok of lijstje tot een kilo	Stuc op steen	Schilderijhaakje met drie dunne pennen, of een spijker schuin naar beneden ingeslagen	Een spijker recht in hard metselwerk slaan buigt hem of laat hem wegspringen
Kapstok met jassen	Kalkzandsteen of baksteen	Schroef 5 bij 60 in een nylon plug van 8 millimeter, minstens drie punten	De hefboom van natte jassen wordt onderschat, twee punten trekken bovenaan los
Gordijnrails	Beton, of gipsplaat met een houten regel erachter	Schroef 4 bij 40 met plug, in gipsplaat een hollewandanker	Alleen in de gipsplaat schroeven laat de rail met karton en al zakken
Tv-beugel	Kalkzandsteen of beton	Doorgestoken bout of hulsanker, met tv-boutjes M4 tot M8 in het scherm	Te lange tv-boutjes duwen tegen de achterkant van het paneel
Wastafel of hangend toilet	Steen, of een stalen inbouwframe	Tapeinden M10 of M12 in de muur of in het frame	Een wastafel die alleen gelijmd is, komt vroeg of laat naar beneden
Sierbalk of vensterbank, niet dragend	Schone baksteen	Hybride lijmkit met hoge grip, in rupsen op een vlak dat draagt	Poederig, geverfd of nat metselwerk laat los met ondergrond en al
Optrekstang of iets met schokbelasting	Beton	Chemisch anker met draadeind	Spreidankers en nylon pluggen lopen los bij herhaalde schokken
Regelwerk voor een voorzetwand	Steen of hout	Slagpluggen, hart op hart 40 tot 60 centimeter	Te weinig punten geeft een wand die meeveert bij elke duw
Balkdrager voor een vloerbalk	Steen of hout	Ankernagels of goedgekeurde schroeven in elk gat van de drager	Een paar gaten overslaan haalt de rekenwaarde van de drager onderuit

Schroeven kiezen: soort, maat en wat er echt aan hangt

De maat op de doos betekent niet overal hetzelfde. Bij een houtschroef is 8 millimeter de buitenmaat van de draad en is de kern een stuk dunner. Bij een M8 of een M10 gaat het om metrische draad met een vaste spoed, en die past alleen in een moer of in een getapt gat van precies die maat. Wat in de winkel een boutschroef heet, is meestal gewoon een houtdraadbout: een zeskantkop met grove houtdraad eraan. Vraagt iemand om een 8mm schroef, dan gaat het bijna altijd om die buitenmaat en niet om M8.

Voor de lengte werken wij met een simpele verhouding. Het deel dat in het achterste materiaal grijpt, is ongeveer twee keer zo dik als het deel dat je vastzet, met een ondergrens van vijfentwintig tot dertig millimeter houtgrip. Zet je een lat van achttien millimeter vast, dan kom je op een schroef van rond de vijfenvijftig millimeter uit. Bij een plug geldt iets anders: de schroef moet voorbij het einde van de plug komen, anders spreidt het laatste stuk nooit.

De vraag hoeveel gewicht een schroef kan dragen, gaat bijna nooit over de schroef. Een gewone spaanplaatschroef van 4 millimeter houdt in staal makkelijk meer dan honderd kilo voordat hij afscheurt, maar in kalkzandsteen brokkelt de plug er ruim daarvoor uit. Reken daarom met de tabel van de plugfabrikant voor jouw steensoort, en houd een royale marge aan: leveranciers geven vaak een bezwijklast, en wat je er in de praktijk aan hangt is daar een kwart tot een vijfde van. De draagkracht van schroeven berekenen is dus rekenen aan de plug en aan de steen. Hoeveel kg een schroef kan dragen, valt zonder de steensoort erbij niet te zeggen.

Uitstekende schroeven afknippen of inkorten doe je door er eerst een moer op te draaien, dan pas te zagen of te knippen, en daarna de moer eraf te draaien. Die moer snijdt de vervormde draad weer recht. Een schroef doorzagen doe je met een ijzerzaag of een draadeindknipper; met een zijkniptang lukt alleen dun materiaal en dan blijft er een braam achter die je wegvijlt.

Schroefsoort	Waarvoor	Kop en aandrijving	Waar je op let
Spaanplaatschroef	Hout, plaatmateriaal, algemeen klussen	Verzonken kop, pozidrive of torx	Deeldraad trekt de delen tegen elkaar, voldraad houdt de spleet erin
Constructieschroef	Balken, regelwerk, rachelwerk, houtskeletbouw	Tellerkop of verzonken kop met torx	Vanaf 6 millimeter dik en met een goedkeuring voor constructief gebruik
Gipsplaatschroef, zwart gefosfateerd	Gipsplaat op metalen of houten regels	Trompetkop, pozidrive of torx	Alleen binnen en droog, buiten roest hij dwars door de plaat heen
Meubelschroef of eurobout	Meubelpaneel, meubelplaat, kastwerk	Cilinderkop met inbus of torx	In kops spaanplaat altijd voorboren, anders splijt de plaat open
Machineschroef of bout	Metaal op metaal, beslag, tv-beugels, deksel van een lasdoos	Cilinder-, bol- of verzonken kop	M3 tot M10, en de lengte telt zwaarder dan de dikte
Houtdraadbout	Poorten, zware beugels, balken in hardhout	Zeskant, indraaien met een dopbit	Voorboren op kerndikte, anders draait de kop eraf
Patentbout	Doorgaande verbindingen in hout	Bolle kop met vierkante kraag eronder	Het gat op de boutmaat boren, de kraag moet in het hout bijten
Betonschroef	Direct in beton, zonder plug	Zeskant of torx	Voorboren op de voorgeschreven maat, indraaien met een slagschroevendraaier
Zelfborende schroef	Staal, sandwichpanelen, dakplaten, trespa	Zeskant met afdichtring	De boorpunt heeft een maximale plaatdikte, die staat op de doos
Gleufkopschroef	Oud beslag, klassieke deuren, scharnieren	Rechte gleuf	De schroevendraaier moet exact de gleuf vullen, anders vreet de kop uit

Voorboren: kerndikte, het gladde deel en de juiste boormaat

Voorboren lost twee verschillende problemen op. In hout voorkomt het splijten en zorgt het ervoor dat de kop niet afdraait. In metaal is het de enige manier om er draad in te krijgen. De maat die je nodig hebt komt daarom uit twee verschillende rekeningen.

Voor hout boor je op de kerndikte van de schroef, dat is de dikte tussen de draad in. Patentboutgaten zijn de uitzondering: die boor je juist op de boutmaat, omdat de vierkante kraag onder de bolle kop zich in het hout moet drukken. Bij een houtdraadbout M10 meet je met een schuifmaat vaak ongeveer 7 millimeter kern en 9,45 millimeter over het gladde stuk achter de kop. Dan boor je het hele gat op 7 millimeter, en het bovenste stuk waar het gladde deel komt op 9,5 of 10 millimeter. In azobe, eiken of ander hardhout ga je met de kern naar 7,5 of 8 millimeter, want daar draait de kop er anders gewoon af.

Zet de draad daarna in zuurvrije vaseline, kaarsvet of gewone glijwas. Dat scheelt zoveel koppel dat een bout die eerst halverwege bleef steken, er in een keer doorloopt. Blijft een schroef alsnog steken en wil hij niet verder het hout in, draai hem dan terug, boor een halve millimeter ruimer en probeer opnieuw. Doorduwen breekt hem af op het smalste punt, en dat is precies onder de kop.

In staal ligt de rekenregel vast: het tapgat is de boutmaat min de spoed. Bij M8 met een spoed van 1,25 boor je 6,8 millimeter, bij M10 met spoed 1,5 boor je 8,5 millimeter. Een doorvoergat is juist ruimer dan de bout, zodat je nog kunt schuiven bij het uitlijnen.

Zelfborende schroeven in dik staal hebben een boorpunt met een maximum: een punt nummer 3 komt tot ongeveer vier millimeter plaat, een nummer 5 tot ruim een centimeter. Zit je daarboven, dan boor je voor en gebruik je een zelftappende schroef, op laag toerental en met flinke druk. Welke boor bij welke plug of welk anker hoort, zoek je op in onze plug- en boorkiezer.

Bevestiger	Voorboren in zacht hout	Voorboren in hardhout	Extra
Spaanplaatschroef 4,0 mm	Meestal niet nodig	2,5 mm	Bij kops hout en dicht bij de rand altijd voorboren
Spaanplaatschroef 5,0 mm	3,0 mm	3,5 mm	Het bovenste deel op 5 mm boren als de delen niet dicht trekken
Houtdraadbout M6	4,0 mm	4,5 mm	Gladde deel achter de kop op 6 mm
Houtdraadbout M8	5,0 mm	5,5 tot 6 mm	Gladde deel op 8 mm, indraaien met een dopbit
Houtdraadbout M10	6,5 mm	7 tot 8 mm	Gladde deel op 9,5 of 10 mm
Patentbout M8	8 mm	8 mm	De vierkante kraag moet in het hout bijten, dus geen ruim gat
Tapgat M6 in staal	Niet van toepassing	Niet van toepassing	5,0 mm, dat is M6 min de spoed van 1,0
Tapgat M8 in staal	Niet van toepassing	Niet van toepassing	6,8 mm bij de standaardspoed van 1,25
Tapgat M10 in staal	Niet van toepassing	Niet van toepassing	8,5 mm bij de standaardspoed van 1,5
Doorvoergat voor M8	Niet van toepassing	Niet van toepassing	9 mm, zodat de bout speling houdt om uit te lijnen

Roest en corrosie: welk metaal verdraagt welk metaal

Buiten en in vochtige ruimtes bepaalt niet de sterkte maar de materiaalcombinatie hoe lang een bevestiging meegaat. Twee verschillende metalen die elkaar raken in aanwezigheid van vocht vormen een klein batterijtje, en het onedelste van de twee lost langzaam op. Aluminium is in bijna elke combinatie het onedele metaal, zink ook.

Elektrolytisch verzinkt is een dunne laag voor binnengebruik. Thermisch verzinkt gaat buiten jaren mee, en welke van de twee je in handen hebt zie je aan het oppervlak: elektrolytisch is glad en blauwig, thermisch is dof en korrelig. Wat je precies waar kunt gebruiken staat in ons stuk over verzinkte schroeven buiten.

Zwarte gefosfateerde schroeven zijn geen roestvaste schroeven. Die zwarte laag is er om te voorkomen dat de schroef vlekken geeft in gips en stuc, en om het indraaien soepeler te maken. In een badkamer of buiten roest zo een schroef binnen een seizoen door en werkt de roest zich als een bruine vlek naar buiten.

Bij rvs let je op de soort. A2, ook bekend als 304, is het gewone rvs uit de bouwmarkt en volstaat binnen en in een normale tuin. A4, oftewel 316, heeft molybdeen en houdt stand aan zee, in chloorlucht en in geimpregneerd hout. Er bestaat ook martensitisch rvs, magnetisch en hard, dat juist slecht tegen vocht kan; kleine schroefjes uit die groep breken ook snel af.

Een veertig jaar oud kozijn met een aluminium tochtprofiel laat het probleem goed zien. De oorspronkelijke aluminium schroefjes waren stuk voor stuk bij de kop afgebroken, en aluminium houtschroeven zijn nauwelijks nog te krijgen. Rvs eronder werkt, maar dan met een kunststof tussenring of een afdichtring, zodat het aluminium en het rvs elkaar niet direct raken. Datzelfde principe gebruiken dakdekkers al jaren bij zinken dakranden en ander dakbeslag: rvs schroeven met een ring die waterdicht afsluit en tegelijk contact voorkomt.

Combinatie	Binnen en droog	Buiten of vochtig	Wat je doet
Rvs A2 in aluminium	Geen probleem	Het aluminium tast aan rond de schroef	Kunststof tussenring of afdichtring ertussen, of A4 met coating
Verzinkt staal in aluminium	Meestal goed	Het zink verdwijnt en daarna roest de schroef	Buiten niet gebruiken
Aluminium schroef in aluminium	Goed	Goed, maar de kop breekt makkelijk	Voorboren op kerndikte, of overstappen op popnagels
Rvs A2 in eiken of western red cedar	Goed	Looizuur geeft zwarte kringen en tast staal aan	A4 nemen, verzinkt en blank staal vermijden
Verzinkte schroef in geimpregneerd hout	Goed	De koperzouten vreten het zink weg	A4 of een schroef met een goedgekeurde coating
Rvs in zink of lood, zoals dakbeslag	Goed	Zink is hier het zwakke metaal	Rvs met afdichtring die waterdicht is en contact voorkomt
Rvs A4 in composiet vlonderplank	Goed	Goed	Composietschroeven met ruimer, of een kleine verzonken kop
Gefosfateerde gipsplaatschroef	Goed in een droge ruimte	Roest binnen een seizoen door	Alleen binnen, nooit buiten of in een badkamer
Zwart gelakte schroef buiten	Goed	De lak sneuvelt eerst in de bitopname	Zwart gecoat rvs kopen, of zelf brunieren met koudbruineermiddel

Pluggen, keilbouten, chemische ankers en draadeind

De boormaat van een plug staat gelijk aan de plugmaat: een plug van 8 millimeter gaat in een gat van 8 millimeter. Bij ankers werkt dat anders, en daar gaat het het vaakst mis. De boormaat van een keilbout volgt de buitenmaat van de huls en niet de draadmaat, en die buitenmaat verschilt per merk en serie. Een keilbout M8 met een boorgat van 12 millimeter bestaat, en een M8 met een boorgat van 14 millimeter bestaat ook. De maat op de verpakking is de enige die telt.

Is het gat te ruim voor het anker, dan zet de huls wel uit maar vult hij het gat niet, en trek je de hele bevestiging er met de hand weer uit. Draait de keilbout eindeloos mee zonder vast te komen, dan is dat hetzelfde probleem: de huls draait rond in plaats van dat hij klemt. Boor in dat geval een nieuw gat ernaast en houd minstens vijf keer de gatdiameter hart op hart aan, dus bij een gat van 14 millimeter zeven centimeter verderop.

Chemisch verankeren is sterker dan spreiden, en bij wisselende of schokkende belasting ook betrouwbaarder, omdat er geen spreidkracht is die langzaam wegzakt. De sterkte staat of valt met het schoonmaken van het gat: uitblazen, uitborstelen met een gatenborstel, en nog een keer uitblazen. Spuit eerst een stukje mortel op een stuk karton tot de kleur egaal is, want de eerste centimeters uit een nieuwe koker zijn niet goed gemengd. Vul het gat van achteren naar voren en steek het draadeind er draaiend in, zodat de lucht eruit kan.

Een plug hoort niet in een chemisch anker: die twee zijn niet voor elkaar gemaakt. Als noodgreep bij een uitgelopen gat werkt het wel, mits je een dichte plug gebruikt die langer is dan de schroef, want achter de plug zit dan geen ruimte meer. Netter is om het gat vol te spuiten, te laten uitharden en daarna opnieuw te boren.

Draadeind is de flexibele oplossing. Verlengen doe je met een verlengmoer, ook wel koppelmoer, en inkorten met een ijzerzaag nadat je er een moer op hebt gedraaid. Draadeind buigen raden we af: de draad vervormt en de moer loopt er niet meer overheen. Wil je in hout van houtdraad naar metrische draad, dan gebruik je een stokschroef, met houtdraad aan de ene kant en M8 of M10 aan de andere. Een keilbout met oog is handig voor iets wat je moet kunnen inhaken, al heeft die versie minder draadlengte in het anker, dus voor een schommel of bokszak kies je een chemisch anker met een oogdraadeind.

Bevestiging	Boorgat	Waar hij thuishoort	Let op
Nylon spreidplug 6 mm	6 mm	Baksteen, kalkzandsteen, beton	Schroef 3,5 tot 4,5 mm, tot voorbij het einde van de plug
Nylon spreidplug 8 mm	8 mm	Baksteen, kalkzandsteen, beton	Schroef 4,5 tot 6 mm, de standaardkeuze voor kapstok en rail
Nylon spreidplug 10 mm	10 mm	Zwaardere bevestigingen in steen	Schroef 6 tot 8 mm, of een houtdraadbout M6
Nylon spreidplug 12 mm	12 mm	Balkdragers, tv-beugels, schappen	Gaat prima met een houtdraadbout M8
Nylon spreidplug 14 mm	14 mm	Zware beugels en dragers	Past bij een houtdraadbout M10
Keilbout of hulsanker M6	10 of 12 mm	Beton en dicht metselwerk	De boormaat volgt de huls, niet de draad
Keilbout of hulsanker M8	12 of 14 mm	Beton en dicht metselwerk	Te los aandraaien laat het anker slippen
Keilbout of hulsanker M10	14 of 16 mm	Zware beugels in beton	Niet in holle steen of cellenbeton gebruiken
Chemisch anker met draadeind M10	12 mm	Alles, in holle steen met een zeefhuls	Uitborstelen en uitblazen, anders halveert de sterkte
Betonschroef 7,5 mm	6 mm	Beton, direct zonder plug	Vraagt een slagschroevendraaier, een gewone accuboor komt tekort
Hollewandanker in gipsplaat	8 tot 10 mm	Gipsplaat en spouwplaat	Draagt bescheiden gewicht, hang er geen keukenkast aan
Korfplug of vlinderplug	10 tot 12 mm	Gipsplaat en holle deuren	Klapt achter de plaat open, is later niet meer terug te halen
Spiraalplug of wokkel schroef	Voorboren op kerndikte, zonder plug	Cellenbeton en gasbetonblokken	Een gewone spreidplug drukt zich zo door het blok heen
Slagplug of spijkerplug 6 bij 40	6 mm	Regelwerk, plinten, veel punten achter elkaar	Een spijkerplug gebruiken gaat snel, maar hij is later lastig los te krijgen

Balkdragers, regelwerk en spijkerwerk

Een balkdrager aan de muur wordt vaak te licht bevestigd. Het staal is berekend op de aanname dat elk gat gevuld is, dus een drager met acht gaten waarin je er vier gebruikt, haalt de opgegeven waarde niet. Vul ze allemaal, en gebruik daarvoor ankernagels of schroeven die de fabrikant noemt.

Die ankernagels heten in de praktijk potnagels: korte, dikke kamnagels van meestal 4 bij 35 of 4 bij 40 millimeter, met een geribbelde schacht die zich vastzet in het hout. Ze zijn met opzet kort, want ze werken op afschuiving en niet op uittrekken. Gewone spaanplaatschroeven horen hier niet in: de kop is te bros en schuift af zodra de balk gaat werken. Buiten neem je de roestvaste uitvoering, en de afweging tussen roestvast en thermisch verzinkt staal dat buiten blijft zitten hangt af van hoe nat de plek wordt.

Loopt een balk onder een hoek in de drager, bijvoorbeeld bij een schuin dak of een verspringende vloer, dan bestaat er een verstelbare schuine balkdrager waarvan je de hoek zelf zet. Wringen aan een rechte drager om hem passend te maken verzwakt hem juist. Een blinde balkdrager zit helemaal in de balk verzonken en is van buiten niet te zien; die vraagt om een uitgefreesde sleuf en om exact boren, want corrigeren kan later niet meer. Raveeldragers, die een balk aan een andere balk hangen, hebben hun eigen nagelbeeld: eerst de dragende zijde, dan de raveelbalk zelf.

Regelwerk en rachelwerk voor een voorzetwand zet je het snelst met slagpluggen, hart op hart veertig tot zestig centimeter. Bij houtskeletbouw en bij een wand die later beplating moet dragen, kies je constructieschroeven met een goedkeuring in plaats van gewone houtschroeven. Sandwichpanelen vragen weer iets anders: lange zelfborende schroeven met een afdichtring die tot in de stalen onderconstructie doorlopen, en niet te vast aandraaien, want dan deukt het paneel in.

Schroeven wegwerken en onzichtbare houtverbindingen

Er zijn drie manieren om een schroef uit het zicht te krijgen: verzinken en vullen, verzinken en een houten prop erin lijmen, of schroeven verbergen door ze te vervangen door een houtverbinding. Welke je kiest hangt af van of het hout blank blijft of geschilderd wordt.

Een schroefkop verzinken doe je met een verzinkboor, en die bestaat in twee soorten. De houtversie heeft meerdere snijkanten en is gemaakt voor een verzonken houtschroefkop. Voor metaal en aluminium gebruik je een soevereinboor, een kegel met een schuin gat erdoor, die glad snijdt en niet gaat happen. Verzinken met een grote spiraalboor is een noodgreep die zelden goed uitpakt. Die boor heeft een tophoek van 118 graden en een verzonken kop 90 graden, dus de kop komt nooit netjes op zijn plek: hij steekt uit of hij zakt te diep.

De mooiste onzichtbare oplossing bij blank hout is de proppenboor. Je boort eerst een verzonken gat van tien of twaalf millimeter, draait de schroef diep weg, en lijmt daarna een prop in die je met een proppenboor uit hetzelfde soort hout hebt gehaald. Zet de nerf van de prop in dezelfde richting als die van het werkstuk, zaag hem vlak af en schuur na. Van een afstand van een halve meter zie je er niets meer van, en de verbinding is zo sterk als de schroef.

Wil je helemaal geen schroef, dan kom je bij de houtverbindingen uit. Deuvels zijn daarvan het toegankelijkst: een deuvelmal, een boortje en houtlijm volstaan. Als vuistregel nemen wij deuvels die niet dikker zijn dan de helft van de houtdikte, met minstens een deuveldikte ruimte ertussen. Voor een gewoon meubelframe komt dat neer op twee deuvels van 6 of 8 millimeter per verbinding. Bij een lange lijmnaad in de lengterichting zijn deuvels vooral voor de uitlijning, want daar is de lijmnaad al sterker dan het hout zelf; een deuvel per vijftien tot twintig centimeter is dan genoeg.

De schuin geboorde gaten die je op Amerikaanse bouwtekeningen ziet, heten pocket holes. Ze zijn niet volledig onzichtbaar, want aan een zijde blijft het schuine gat staan, al kun je dat met een schuin propje dichten. Wat ze wel doen: de schroef grijpt in de zijkant van het aangrenzende deel in plaats van in kops hout, en daardoor houdt zo een verbinding beduidend meer dan kops schroeven. Voor mdf-panelen die vlak op elkaar komen, is een gelijmde naad vaak de betere keuze; hoe je die opbouwt staat bij het verlijmen van mdf-platen.

Verbinding	Wat je ervoor nodig hebt	Sterkte	Nog zichtbaar?
Deuvels	Deuvelmal of deuvelset, boor, houtlijm	Sterk bij een goede passing	Volledig weg
Lamellen of koekjes	Lamellenfrees	Vooral uitlijning, weinig extra sterkte	Volledig weg
Losse pen uit een pennenfrees	Speciale frees, of een zelfgemaakte mal	Sterk, groot lijmoppervlak	Volledig weg
Pen en gatverbinding	Beitels, of een pennenbank of bovenfrees met mal	Het sterkst in massief hout	Weg, of bewust zichtbaar als sierpen
Halfhoutverbinding	Zaag en beitel, of een bovenfrees	Groot lijmvlak, maar de doorsnede halveert	Zichtbaar aan de zijkant
Schuin schroeven met een mal	Pocketholemal, stapboor, schroeven met platte kop	Beter dan kops schroeven	Aan een zijde, met een propje te dichten
Schroef met houten prop	Proppenboor en verzinkboor	Zo sterk als de schroef zelf	Nauwelijks, als de nerf meeloopt
Kops geschroefd	Alleen een schroef	Zwak, draad houdt slecht in kops hout	Zichtbaar, tenzij weggeplamuurd

Schroefgaten vullen en weer op sterkte brengen

Schroefgaten opvullen is niet een klus maar twee. De ene is cosmetisch: een gaatje in geschilderd houtwerk dat na het schuren niet meer te zien mag zijn. De andere is constructief: een gat waar de schroef opnieuw in moet houden. Vulmiddel lost het eerste op en het tweede nooit.

Het klassieke probleem bij het vullen van schroefgaten in hout is dat je na een jaar een keurig rondje ziet staan. Dat komt door krimp. Bijna elk vulmiddel zakt bij het uitharden iets in, waardoor er een kuiltje ontstaat dat je in strijklicht als een ring ziet. Tweecomponenten polyesterplamuur krimpt merkbaar minder dan gewone vuller, maar het krimpt wel.

Wat werkt: het gat eerst stofvrij maken en licht opruwen, het vulmiddel er met een plamuurmes in duwen in plaats van erover te strijken, en bewust iets bol vullen. Laat het volledig uitharden, schuur pas daarna vlak en zet er grondverf op. Zie je dan nog een kuiltje, vul dan een tweede keer; twee dunne gangen krimpen samen minder dan een dikke.

Voor buitenwerk gaan wij liever meteen naar een tweecomponenten epoxy houtrotvuller. Die krimpt vrijwel niet, hij is bestand tegen vocht en hij blijft na jaren nog vlak. Het nadeel is dat hij duur is en steenhard wordt, dus je wilt netjes werken en weinig hoeven schuren. Polyesterplamuur is sneller door en makkelijker schuurbaar, maar hij stinkt stevig en de verwerkingstijd is kort. Bij een paar gaatjes meng je snel te veel verharder, en dan trekt het spul al stijf voordat het in het gat zit; neem kleine hoeveelheden en meng ze los van elkaar aan.

Moet het gat weer kracht dragen, dan is geen enkele vuller genoeg. Zit de rand van het gat nog gezond, dan boor je het rond op bijvoorbeeld 8 of 10 millimeter en lijm je er een houten deuvel in met de nerf in de lengte, waarna je na een dag opnieuw voorboort. Is de rand uitgescheurd, zoals bij een uitgelopen gat in mdf, dan is de betere reparatie een trapsgewijs uitgefreesd gat met een hardhouten inzetstuk dat er precies in past, vullend gelijmd en minstens vierentwintig uur geklemd. Bij delen die vaker uit elkaar moeten, is een inslagmoer of meubelmoer de reparatie die daarna niet meer stukgaat.

Vulmiddel	Waarvoor	Krimp	Aandachtspunt
Houtvuller uit de tube	Kleine gaatjes binnen, onder verf	Merkbaar bij diepe gaten	In twee lagen vullen, tussendoor laten drogen
Lichtgewicht vuller op acrylbasis	Binnen, grote vlakken, licht schuurwerk	Weinig, maar het blijft zacht	Niet op plekken waar iets tegenaan stoot
2K polyesterplamuur	Binnen en buiten, snel doorharden	Krimpt licht na	Korte verwerkingstijd, en bij kleine hoeveelheden snel te veel verharder
2K epoxy houtrotvuller	Kozijnen, buitenwerk, natte hoeken	Vrijwel niets	Duur en hard te schuren, buiten wel de betrouwbaarste keus
Gipsvuller	Schroefkoppen in gipsplaat onder glasweefsel	Klein krimpscheurtje mag daar	Zwarte gipsplaatschroeven gebruiken, anders roestvlekken in de vuller
Houten deuvel met houtlijm	Gaten die weer kracht moeten dragen	Geen	Alleen als de rand van het gat nog gezond is
Hardhouten inzetstuk in een uitgefreesd gat	Uitgewoonde gaten met belasting	Geen	Minstens 24 uur klemmen voordat je opnieuw boort
Inslagmoer of meubelmoer	Delen die vaker los moeten	Geen	Vraagt een groter gat, maar houdt daarna eindeloos

Schroeven die vastzitten, afbreken of doldraaien

Bijna elke vastzittende schroef komt los als je in deze volgorde werkt: eerst de kop schoonmaken, dan de juiste bit kiezen, dan een paar tikken geven, en pas daarna kracht zetten. Het schoonmaken en de tik worden het vaakst overgeslagen, en dat zijn nu net de twee stappen die de roestverbinding breken.

De juiste bit is geen detail. Een versleten pozidrive in een philipskop, of een PZ2 waar een PZ3 hoort, freest de kop rond bij de eerste flinke draai. Duw daarom altijd hard in de as van de schroef terwijl je draait; ongeveer zeventig procent van je kracht is duwen en dertig procent draaien. Een slagschroevendraaier die je handmatig bedient doet dat werk voor je: je slaat er met een hamer op en het gereedschap zet die klap om in een korte, harde draaibeweging terwijl de bit in de kop geduwd wordt. Dat is het beste stuk gereedschap voor een schroef die muurvast zit in hout of in oud beslag.

Helpt dat niet, dan gaan we naar kruipolie, en die heeft tijd nodig: inspuiten, een uur wachten, nog eens inspuiten. Warmte werkt ook, omdat het metaal uitzet en de roestlaag breekt, maar in hout is dat alleen een optie als er geen verf of lak in de buurt zit. Is de kop toch rondgedraaid, dan zijn er drie uitwegen. Leg een elastiekje of een stukje fietsband tussen bit en kop voor extra grip, slijp een gleuf met een dun schijfje op een multitool, of pak een schroefuitdraaier: die snijdt linksom en zet zich vast naarmate je harder draait.

Een afgebroken schroef uitboren gaat in hout door er met een holle boor of een proppenboor omheen te boren, de houtkern met de schroef eruit te tikken en het gat daarna te vullen met een deuvel. In een muur zit meestal de plug er nog omheen: boor de schroefrest en de plug samen weg met een steenboor die een maat groter is, of duw de rest dieper de muur in en boor een nieuw gat op ruime afstand.

Draait een bout eindeloos rond zonder vast te komen, dan is de draad dol. Een dolgedraaide bout los krijgen is dan het probleem niet meer, hem weer laten pakken wel. In metaal tap je naar de eerstvolgende maat, of je zet er een draadinzetstuk in dat de oorspronkelijke maat teruggeeft. Kan dat niet, dan boor je door en gebruik je een doorsteekbout met moer en ring. Een passchroef, waarvan de gladde schacht exact in het gat past, vervang je nooit door een gewone bout: die schacht houdt twee delen op hun plek en zonder die passing gaan ze schuiven onder belasting. Bij een patentbout die meedraait is het probleem meestal een te ruim gat, waardoor de vierkante kraag geen hout meer vindt om in te bijten.

Beslag, anti-inbraakschroeven en schroeven die niet los mogen

Anti inbraak schroeven zijn met opzet lastig. De bekendste zijn de eentoerschroeven, in de handel ook wel 1 toer schroeven genoemd: de kop heeft twee schuin oplopende vlakken, zodat een schroevendraaier bij het vastdraaien grip heeft en er bij het losdraaien overheen glijdt. Daarnaast bestaan er schroeven met een driehoek kop, driepuntsschroeven en torxkoppen met een pen in het midden. Een driehoek schroef openmaken lukt meestal wel, want daarvoor liggen losse bits bij de ijzerwarenhandel. Voor het indraaien van eentoerschroeven zijn er ook bitjes, maar een bit dat er een betrouwbaar losdraait bestaat niet: dan zou het hele idee niet werken.

Wat wel werkt, in volgorde van hoe netjes het uitpakt: een griptang stevig op de kop klemmen en langzaam linksom draaien, of met een dun doorslijpschijfje op een multitool een gleuf in de kop slijpen waar een passende schroevendraaier precies in valt. Slijp niet te diep, want dan breekt de kop af, en let op dat je de strip of het beslag eromheen niet raakt. De truc waarbij je een tweede eentoerschroef kop op kop in de accuboor zet, lukt af en toe bij een schroef die is voorgeboord en niet vastgeroest zit, maar in hardhout gaat hij vrijwel altijd mis.

Blijft de schroef zitten, dan is de laatste stap het afhakken of afslijpen van de kop, waarna de strip eraf kan en de schacht met een griptang uit het hout gedraaid wordt. Dat lukt vooral als er destijds is voorgeboord op kerndikte. Precies daarom boren wij bij het monteren van een anti inbraak strip altijd voor: de strip zit er beter mee vast en hij is later nog te demonteren.

Er is een tweede les uit datzelfde werk. Op een deur met een driepuntssluiting kun je met een schroef zo in het mechaniek boren dat de sluiting niet meer werkt. Houd daarom ruim afstand van de kastdiepte van het slot, of boor bewust schuin weg van het mechanisme richting de scharnierzijde. Zit het al fout, dan moet de sluiting uit de deur voordat je de schroeven kunt doorslijpen.

Lijm kiezen per materiaal

Bij lijm gaat het om twee vragen tegelijk: hecht dit spul op beide materialen, en kan de verbinding het beetje beweging aan dat er komt. Een stijve lijmverbinding tussen twee materialen die verschillend uitzetten, laat na een winter los, ook als de hechting op zich prima was.

Voor hout op hout is de keuze eenvoudig. Witte houtlijm in klasse D2 volstaat binnen, D3 kan tegen incidenteel vocht, D4 is voor buiten. Polyurethaanlijm hardt uit met vocht en schuimt daarbij op, wat handig lijkt bij een slecht passende naad maar in de praktijk de delen uit elkaar duwt als je niet klemt. Een lijmnaad in hout is bij goed passend werk sterker dan het hout zelf, dus als er iets breekt, breekt het naast de naad.

Op steen, metaal en kunststof verandert het spel. Daar wordt de hechting bepaald door hoe schoon en hoe ruw het oppervlak is. Tweecomponenten epoxy vult, is stijf en hecht op vrijwel alles wat je eerst hebt opgeruwd en ontvet. Hybride lijmkit op MS-polymeerbasis blijft juist iets elastisch, waardoor hij beweging opvangt, en dat maakt hem geschikt voor combinaties van materialen die anders werken.

Voor natuursteen is er een aparte categorie. Marmer, graniet en kalksteen zijn poreus en zuigen, en gewone lijm slaat door naar de zichtzijde als donkere vlek. Wat daar hoort en hoe je een gebroken blad weer aan elkaar krijgt, staat in ons stuk over natuursteen lijmen.

Wat je lijmt	Lijm die werkt	Klemtijd	Waar het misgaat
Hout op hout binnen	Witte houtlijm D2 of D3	30 tot 60 minuten klemmen	Te weinig klemdruk geeft een lijmlaag in plaats van een verbinding
Hout op hout buiten	D4-houtlijm of PU-lijm	Minstens een uur, PU schuimt uit	PU zet uit en duwt de delen uit elkaar zonder klem
Kops hout	Houtlijm, na voorlijmen met verdunde lijm	Een half uur extra voor de eerste gang	Kops hout zuigt de lijm op en de naad verhongert
Geverfd hout	Hybride lijmkit of PU, of tot op het hout schuren	Een dag	Houtlijm hecht op de verf, en de verf laat los van het hout
Hout op steen of beton	Hybride lijmkit met hoge grip, montagekit voor licht werk	24 tot 48 uur stutten	Poederig of nat metselwerk laat los met ondergrond en al
Steen op hout	Tweecomponenten epoxy of PU-constructielijm	24 uur	Een stijve lijm scheurt omdat hout werkt en steen niet
Marmer, graniet, natuursteen	Tweecomponenten natuursteenlijm, kleurbaar	6 tot 24 uur	Gewone lijm slaat door en geeft een vlek aan de zichtzijde
Composiet en kunststeen	Methacrylaatlijm of epoxy	20 minuten tot een uur	Ontvetten met spiritus, niet met een siliconenhoudend middel
Kunststof op hout	Hybride lijmkit of MS-polymeer	24 uur	Op pp en pe hecht niets, ook high tack niet
Plexiglas op hout	Flexibele MS-polymeerlijm	24 uur	Acrylaatcement lijmt alleen plexiglas op plexiglas
Bakeliet	Tweecomponenten epoxy	12 tot 24 uur	Eerst opruwen, want bakeliet is glad en keihard
Rvs op rvs	Epoxy of een structurele methacrylaatlijm	12 tot 24 uur	Schuren en ontvetten bepaalt hier het hele resultaat
Isolatieplaten tegen een muur	Lijmmortel of PU-lijmschuim	Een dag	Oplosmiddelhoudende lijm vreet eps weg
Linoleum op een ondervloer	Acrylaat dispersielijm met een lijmkam	Inlooptijd aanhouden	Te snel leggen geeft blazen, te laat leggen hecht niet
Trapbekleding	Contactlijm of een specifieke trapbekledingslijm	Direct grip	Contactlijm geeft geen tweede kans om te corrigeren
Betonnen stapelblokken en vellingblokken	PU-constructielijm in rupsen	24 uur, laag voor laag	Klinkers lijmen en stapelblokken voor een vijver vragen dezelfde droge kant
Pvc-buis op pvc-hulpstuk	Pvc-lijm met bijbehorende reiniger	Een uur voordat je belast	Pvc-lijm doet helemaal niets op pp of pe

Pvc lijmen, manchetten en gelijmd werk weer los krijgen

Een pvc pijp lijmen is geen lijmen maar koudlassen. Het oplosmiddel in de lijm lost de buitenste laag van de buis en van het hulpstuk op, en die twee lagen vloeien in elkaar tot een geheel. Daarom heb je maar seconden en geen minuten, en daarom is de volgorde belangrijker dan de hoeveelheid.

De werkwijze die fabrikanten voorschrijven is kort. Zaag op maat en ontbraam, veeg het spie-eind en de binnenkant van de mof af met pvc-reiniger op een schone doek, en wacht tot die reiniger volledig verdampt is. Breng de lijm dan dun aan in de mof en royaal op het spie-eind, eerst rondom en daarna afstrijkend in de lengterichting. Schuif de verbinding recht in elkaar, draai hooguit een achtste slag tijdens of direct na het insteken, veeg het overschot weg en laat het geheel met rust.

Over schuren lopen de meningen uiteen, en dat komt doordat het allebei waar is. Licht opruwen breekt de harde perslaag en laat de lijm sneller reageren, maar diep schuren maakt de buis stroef en dan haal je de stootrand niet meer voordat de lijm pakt. Zodra je naar een hamer en een lat moet grijpen om een stuk erin te krijgen, ben je al te laat. Gebruik dus hooguit staalwol of fijn schuurpapier, en oefen elke verbinding van 110 en 125 millimeter eerst droog met een markeerstreep.

Het middel dat de meeste mislukte verbindingen veroorzaakt is de reiniger zelf. Pvc zwelt ervan op en wordt zachter, dus als je meteen doorgaat, past het hulpstuk niet meer. Vijftien minuten wachten lost dat op. Op nieuw, schoon materiaal onder een vloer is reinigen vaak niet eens nodig; is er vet op de buis gekomen, dan neem je hem eerst af met een lap met wat wasbenzine.

Kwam een T-stuk een centimeter tekort en zit het niet tot de stootrand, dan geeft die verlaging geen verstopping. Wat je wel inlevert is lijmlengte en dus sterkte, en de mogelijkheid om er later bij te kunnen. Zit het weggewerkt onder een vloer of in een badkamer die dichtgaat, dan is het opnieuw maken de goedkopere keuze; ligt het in het zicht in een kruipruimte, dan kun je ermee leven.

Verbinding	Wanneer je hem kiest	Voordeel	Nadeel
Lijmmof	Onder de vloer, ingestort, definitief weggewerkt	Blijvend dicht en goedkoop	Een fout is alleen met de zaag te herstellen
Manchetverbinding of schuifsok	Waar je bij kunt en bij reparaties	Demontabel, neemt uitzetting op	Duurder, en het rubber moet echt schoon zijn
Overgangsmanchet van rubber	Pvc op pp, pe of gietijzer	Verbindt materialen die niet te lijmen zijn	Neemt geen zijdelingse kracht op, dus goed beugelen
Steekverbinding met rubberring	Buitenriool en hemelwaterafvoer	Snel en later weer los te halen	Moet recht en spanningsvrij liggen
Schroefverbinding met conische draad	Overgang naar metaal, sifons, kranen	Los te maken zonder te zagen	Dicht alleen af met hennep of teflonband

Plug- en boorkiezer

Kies je muursoort en het gewicht dat eraan moet hangen, en zie welke plug, schroef en boormaat je nodig hebt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Muursoort Alle Beton Kalkzandsteen Baksteen Gipsplaat Gasbeton Gipsblok Holle steen Hout

Muursoort	Zo herken je hem	Plug die past	Boor en maat	Wat je eraan kunt hangen
Beton	Grijs, keihard, boorstof is grijs en fijn, de boor loopt zwaar	Nylon plug of, bij zwaar werk, een keilbout	Steenboor met hamerfunctie, 6, 8 of 10 mm	Alles, ook een hangend toilet of een boiler, mits de plug diep genoeg zit
Kalkzandsteen	Lichtgrijs tot wit, glad breukvlak, boorstof is wit en zanderig	Nylon plug, boren zonder klopstand	Steenboor zonder hamerfunctie, 6 of 8 mm	Keukenkasten, wastafels, radiatoren
Baksteen	Rood tot bruin, boorstof is rood, harder dan voeg	Nylon plug, altijd in de steen en niet in de voeg	Steenboor met hamerfunctie, 6 of 8 mm	Zware kasten en wandbeugels, mits je de steen raakt en niet de voeg
Gipsplaat	Klinkt hol, boort weg als boter, boorstof is wit poeder	Hollewandplug met vleugels, tuimelplug of gipsplaatanker	Houtboor of steenboor, maat volgens de plug	Schilderij, spiegel en lichte kast tot ongeveer 10 kg per plug
Gasbeton	Lichtgrijs, heel licht van gewicht, kruimelt makkelijk	Speciale gasbetonplug of een lange schroef zonder plug	Houtboor, geen hamerfunctie, plug bepaalt de maat	Lichte tot middelzware last, verdeel over meer punten
Gipsblok	Wit tot lichtgeel, zacht, boorstof is wit gips	Gipsblokplug of chemisch anker bij zwaar werk	Houtboor zonder klopstand	Middelzware last, geen hangend toilet zonder voorzetframe
Holle steen	Klinkt hol, de boor zakt ineens door in de holte	Hollewandplug of chemisch anker met zeefhuls	Steenboor zonder hamerfunctie zodat de wand niet uitbreekt	Middelzwaar, met een chemisch anker ook zwaar
Hout	Herkenbaar, boorstof is krullend	Geen plug nodig, houtschroef volstaat	Houtboor, voorboren op ongeveer 70 procent van de schroefkerndiameter	Alles, mits je in het hart van de regel schroeft

Veelgestelde vragen