Radiatoren: ontluchten, aansluiten en vervangen

Waar het bij een radiator meestal op vastloopt

Een radiator is een eenvoudig ding: er gaat warm water in en er komt warmte uit. Alles wat er misgaat komt daarom uit een van vier hoeken. Er zit lucht in, er ligt slib op de bodem, de kraan opent niet meer, of de warmte kan de kamer niet in. Waar de radiator in het geheel past, en wanneer je juist bij de ketel of de pomp moet zijn, staat in ons overzicht van verwarming en de cv-installatie.

De snelste diagnose kost een minuut en gaat met je hand. Voel de radiator af: linksboven, rechtsboven, in het midden en onderaan. Boven koud en onder warm betekent lucht. Boven warm en onderaan koud betekent slib of te weinig doorstroming. Blijft de hele radiator koud terwijl de aanvoerleiding ernaartoe wel warm wordt, dan zit het in de kraan of het binnenwerk en hoef je nog niet te gaan ontluchten.

Blijft ook de leiding naar de radiator koud, dan ligt het niet aan de radiator maar aan de druk, de pomp of de verdeler. Welke controles je dan in welke volgorde doet, staat bij de radiator die niet warm wordt. Dat scheelt je een middag sleutelen aan iets wat niet kapot is.

Wat je merkt	Wat er meestal aan de hand is	Wat je als eerste doet
Bovenkant koud, onderkant warm	Lucht in de radiator	Ontluchten met de pomp uit, daarna de druk nakijken
Onderkant koud, bovenkant warm	Slib op de bodem of te weinig doorstroming	Kraan ruimer zetten, anders de radiator eruit en uitspoelen
Radiator gaat niet aan en blijft helemaal koud	De pin onder de knop zit vastgeroest in de ingedrukte stand	Knop eraf halen en de pin met een tang los bewegen
Radiator gaat niet uit en blijft heet	Knop verkeerd teruggezet of het binnenwerk sluit niet meer	Knop eraf, op de hoogste stand zetten en opnieuw plaatsen
Een radiator blijft koud terwijl de rest warm wordt	Die kraan staat te ver dicht of de radiator is verstopt	Voorinstelling ruimer zetten en de retourleiding meten
Radiator lekt bij de koppeling	Wartel is losgetrild of de pakking is hard geworden	Wartel natrekken, anders losdraaien en opnieuw afdichten
Radiator lekt bij de knop of bij de ontluchter	Afdichting van de spindel of van de ontluchtingsnippel	Binnenwerk of nippel vervangen, dat is een dubbeltjeswerk
Radiator lekt onderaan zonder zichtbare koppeling	Van binnenuit doorgeroest	Vervangen, want afdichtpasta houdt dit hooguit weken tegen
Water horen lopen, borrelen of klotsen	Lucht die met het water meestroomt, vaak te lage druk	Bijvullen tot 1,5 bar en daarna opnieuw ontluchten
Fluitend of suizend geluid bij een bijna dichte kraan	Te veel drukverschil over een kleine opening	Pomp een stand lager of de voorinstelling ruimer
Tikken terwijl de radiator uit staat	Leiding zet uit en schuurt langs een beugel of muurdoorvoer	Leiding vrij leggen in de doorvoer, desnoods met vilt
De radiator verwarmt alleen als de ketel op vol vermogen draait	Te lage aanvoertemperatuur of een radiator die te klein is	Vermogen narekenen voordat je iets vervangt

Soorten radiatoren en wat de typenummers betekenen

Het typenummer op een plaatradiator is geen aanduiding van een fabrikant maar een beschrijving van de opbouw. Het eerste cijfer telt de waterplaten, het tweede de lamellenpakketten ertussen. Type 11 is dus een enkele plaat met een pakket lamellen erachter, en het verschil tussen radiator type 11 en 22 is dat die laatste twee platen met twee pakketten ertussen heeft.

Dat verklaart meteen waarom een type 22 bij dezelfde hoogte en lengte bijna het dubbele vermogen levert en ruim vier centimeter dieper is. Plaatradiatoren lopen meestal van type 10 tot en met type 33. Bij Jaga zeggen de cijfers iets anders, want daar staan ze voor de maat van de warmtewisselaar: type 10 is een enkele wisselaar van 10 bij 10 cm, type 11 een dubbele van 10 bij 20, en type 21 een dubbele van 20 bij 20.

De vermogens in de tabel gelden bij de oude rekenwaarde van 75 graden aanvoer, 65 graden retour en 20 graden in de kamer. Stook je op 55 graden aanvoer, dan levert dezelfde radiator ongeveer de helft. Dat is de reden dat een lage temperatuur radiator bij gelijke warmtevraag ongeveer twee keer zo groot uitvalt.

Soort of type	Opbouw	Diepte	Vermogen per meter bij 60 cm hoog	Waterinhoud per meter
Type 10	Eén waterplaat, geen lamellen	ca. 50 mm	ca. 500 watt	ca. 2,5 liter
Type 11	Eén waterplaat met één lamellenpakket	ca. 60 mm	ca. 800 watt	ca. 3,5 liter
Type 21	Twee waterplaten met één pakket ertussen	ca. 70 mm	ca. 1150 watt	ca. 4,5 liter
Type 22	Twee waterplaten met twee pakketten ertussen	ca. 100 mm	ca. 1500 watt	ca. 6,5 liter
Type 33	Drie waterplaten met drie pakketten	ca. 155 mm	ca. 2100 watt	ca. 9,5 liter
Ledenradiator	Losse gietijzeren of stalen leden aan elkaar geschroefd	60 tot 220 mm	600 tot 1400 watt	3 tot 12 liter
Vloerconvector in een put	Koperen buis met aluminium lamellen onder een rooster	90 tot 300 mm breed	300 tot 900 watt	1 tot 3 liter
Handdoekradiator	Horizontale buizen tussen twee verticale verzamelbuizen	30 tot 60 mm	400 tot 800 watt	3 tot 8 liter
Verticale designradiator	Vlakke plaat of buizen, hoog en smal	40 tot 90 mm	700 tot 1600 watt per stuk	3 tot 10 liter

Maten, ophangen en het vermogen dat je nodig hebt

Een radiator werkt alleen als de lucht er langs kan. Koude lucht moet er onderdoor naar binnen kunnen en warme lucht moet er bovenlangs uit kunnen. Alle richtlijnen over de hoogte van een radiator vanaf de vloer en de afstand tot de muur komen daaruit voort, en niet uit esthetiek.

Voor het vermogen reken je op 60 tot 80 watt per vierkante meter vloer in een redelijk geïsoleerde woning, en op 100 watt of meer in een ongeïsoleerd huis. Het vermogen van een bestaande radiator berekenen of achterhalen doe je niet met een vuistregel maar met de vermogenstabel van de fabrikant: type, hoogte en lengte opzoeken en aflezen. Voor een ledenradiator tel je de leden en zoek je het vermogen per lid op. Wie het debiet wil weten deelt het vermogen in watt door 1,16 maal het temperatuurverschil over de radiator, en komt zo op liters per uur.

Maat of afstand	Richtlijn	Waarom dat zo is
Onderkant radiator tot de vloer	10 tot 15 cm	Onder de 8 cm komt er te weinig koude lucht onderdoor
Achterkant tot de muur	3 tot 5 cm	Krapper en de luchtstroom achterlangs valt stil
Bovenkant tot de vensterbank	minimaal 10 cm, liever 15	Anders slaat de warme lucht terug de radiator in
Overstek van de vensterbank	hooguit 2 cm voorbij de voorkant	Verder oversteken duwt de warme lucht tegen het koude glas
Hartafstand van een onderblok of h-blok	50 mm	Vrijwel alle designradiatoren met onderaansluiting houden deze maat aan
Aansluiting in de radiator zelf	1/2 duim binnendraad, wartel 3/4 duim	Standaard bij plaatradiatoren, ook bij een blindstop en de ontluchter
Leidingmaat naar de radiator	15mm koper of 16mm meerlagenbuis	22mm zie je alleen in de hoofdleiding of bij een lange tak
Gewicht van een gevulde type 22 van een meter	35 tot 45 kilo	Twee beugels per meter, in gasbeton met chemisch anker
Ophangen	waterpas, hooguit een paar millimeter uit lood	De ontluchter hoort aan de hoogste kant te zitten

Aansluitingen: onderblok, h-blok, midden en boven

Bij een klassieke plaatradiator zitten er vier aansluitingen in, twee boven en twee onder. Twee daarvan gebruik je voor de aanvoer en de retour, in de derde zit een ontluchter en in de vierde een blindstop. De aanvoer herken je aan de kraan met de thermostaatknop, de retour aan het voetventiel dat je alleen met een sleutel of een inbussleutel kunt bedienen. Wat dat voetventiel precies doet en welke soorten voetventielen er zijn, staat bij het voetventiel van de radiator.

Of de aanvoer links of rechts zit maakt voor de werking van een gewone radiator niet uit, zolang aanvoer en retour maar diagonaal of onder elkaar liggen. Zijn aanvoer en retour verwisseld bij een thermostaatkraan met ingebouwde richting, dan merk je dat aan een klapperend of fluitend geluid zodra de kraan bijna dicht staat. Bij een designradiator met middenaansluiting bepaalt de fabrikant welke kant de aanvoer krijgt, en dat staat in de handleiding.

Het begrip haaks verkeerd zorgt in de bouwmarkt voor de meeste verwarring. Een gewone haakse radiatorkraan is bedoeld voor een leiding die uit de vloer omhoog komt. Komt de leiding uit de muur en moet de kraan naar beneden buigen, dan heb je een verkeerd haakse nodig, ook wel omgekeerd haaks genoemd, en die bestaat in een linkse en een rechtse uitvoering. Meet daarom eerst waar de leiding vandaan komt voordat je een set bestelt.

Een onderblok is in doorsnede eenvoudiger dan het lijkt: twee kanalen naast elkaar, de aanvoer met een regelbaar ventiel en de retour met een afsluiter, allebei uitkomend op een hartafstand van 50 mm. De afmetingen van het blok zelf verschillen per merk, maar die hartafstand en de aansluiting van 1/2 duim liggen vast. Voor koper of meerlagenbuis koop je er een knelset bij die bij je buismaat past. In de bovenste aansluiting die je niet gebruikt komt een afsluitdop, ook wel blindstop of eindstop genoemd, en in de andere de ontluchtingsnippel. Lekt een radiatorkoppeling na jaren, dan is dat vrijwel altijd de vlakke pakking in de wartel en niet het blok zelf.

Aansluitvorm	Hoe je hem herkent	Waar je op let
Twee losse kranen onderin, links en rechts	Kraan met knop aan de ene kant, voetventiel aan de andere	De klassieke opstelling, altijd te vervangen zonder de radiator te verplaatsen
Onderblok of h-blok	Eén blok onder het midden of onder de zijkant met twee leidingen erin	Hartafstand 50 mm, afsluitbaar met een inbussleutel zodat je de radiator los kunt nemen
Middenaansluiting onder	Twee leidingen dicht bij elkaar onder het midden van de radiator	De aanvoer zit vast op links of rechts, zie de handleiding van de radiator
Beide aansluitingen bovenin	Leidingen komen uit het plafond of hoog uit de muur	Vraagt een stromingsbuis, anders wordt de radiator onderin niet warm
Kruislings, aanvoer boven en retour onder	Veel gezien bij oude ledenradiatoren	Werkt goed, maar geeft bij hoge radiatoren makkelijk stromingsgeluid
Aansluiting uit de muur met s-koppeling of passeerstuk	Een bocht of dubbele bocht tussen de muur en de kraan	Hiermee vang je een verschil van een paar centimeter op
Flexibele radiatorslang	Geribbelde rvs-slang tussen leiding en kraan	Handig bij verplaatsen, maar niet wegwerken in een wand of vloer
Knelkoppeling op koper of meerlagenbuis	Wartel met een ring eronder, merken als Uponor en Henco	Steunhuls verplicht in meerlagenbuis, anders trekt de knel de buis dicht

Een stromingsbuis bij een radiator die van boven wordt aangesloten

Komen de leidingen uit het plafond, dan wil je ze het liefst rechtstreeks de bovenkant van de radiator in laten lopen. Dat kan, maar niet zomaar. Warm water stijgt, dus zonder hulp neemt het de kortste weg over de bovenrand van de aanvoer naar de retour en blijft de rest van de radiator koud. De oplossing is een stromingsbuis, ook wel stijgbuis of stroombuis genoemd: een dunne buis die in de radiator naar beneden steekt.

Over de plaats van die buis wordt eindeloos gediscussieerd, ook door installateurs. De radiatorfabrikanten zijn er duidelijk over: bij twee aansluitingen aan de bovenzijde hoort de stromingsbuis in de retour. Het hete water komt dan boven binnen, moet eerst de hele radiator door naar beneden en verlaat hem pas onderin via de buis. Zet je hem in de aanvoer, dan spuit je het hete water onderin en stijgt het meteen naar de retour erboven, met een radiator die vanonder warm is en bovenin lauw.

Een kant-en-klare stromingsbuis van de bouwmarkt is een stuk koperen buis van 15mm op een puntstuk van 1/2 duim, en die kun je zelf net zo goed maken door een stuk koperbuis op een puntstuk te solderen. Houd hem ongeveer vijf centimeter korter dan de binnenmaat van de radiator, zodat het water onderin nog weg kan. De buis komt in het staartstuk aan de kant van het afsluitventiel in de retour, want dat is de kant waar het water de radiator verlaat. Zorg dat de buis de wand van een stalen radiator nergens raakt, want koper tegen staal geeft op de lange duur roestplekken. Een stuk verwarmde elektrabuis in het staartstuk klemmen is een oude installateurstruc die werkt, maar die laat los zodra hij niet strak genoeg zit en dan blijft je radiator koud.

Situatie	Stromingsbuis nodig	Waar hij hoort
Aanvoer en retour allebei onderin	Nee	Standaardsituatie, water stroomt vanzelf
Aanvoer en retour allebei bovenin	Ja	In de retour, ongeveer 5 cm korter dan de radiator hoog is
Verticale radiator met leidingen uit het plafond	Ja	In de retour, en de leidingen oplopend naar een hoger ontluchtingspunt
Designradiator met middenaansluiting onder	Meestal niet	De fabrikant heeft er een schot of buis in gebouwd
Handdoekradiator met aansluiting boven en onder	Nee	Water zakt vanzelf door de verzamelbuis
Aanvoer boven, retour onder	Nee	De klassieke kruislingse opstelling

Radiatorkranen, binnenwerk en knoppen

Een thermostaatkraan bestaat uit drie delen: het huis dat in de leiding zit, het binnenwerk dat het water afsluit en dat ook wel de thermostatische insert heet, en de knop met het waselement die de temperatuur voelt. Werkt de kraan niet meer, dan is bijna altijd een van de laatste twee de boosdoener en hoeft het huis er niet uit. Het binnenwerk van een thermostaatkraan vervangen kan bij de meeste merken met het systeem op druk, mits het huis een afsluitbare insert heeft. Hoe je dat per merk aanpakt staat bij het vervangen van een radiatorkraan.

De knop is een ander verhaal. Die zit met een klemring, een wartelmoer of een klein inbusschroefje vast, en de maat verschilt per merk. Voor een universele of slimme knop is M30x1,5 de maat die je het vaakst tegenkomt, maar Danfoss werkt met een eigen klemring en Herz met M28x1,5. Meet de schroefdraad met een schuifmaat voordat je bestelt, of neem de oude knop mee naar de winkel. Een universeel handwiel zonder thermostaat is er ook, en dat heeft op een enkele plek in huis de voorkeur.

Zit een oude radiatorknop muurvast, dan is trekken de verkeerde reflex. Draai eerst de knop naar de hoogste stand, want dan staat er geen veerdruk meer op de pin. Werkt dat niet, dan helpt kruipolie op de klemring en een zachte tik met een houten hamer. Meer over het losmaken en vervangen van een vastzittende knop staat bij het vervangen van de radiatorknop. Voor de twee merken die je in Nederland het vaakst tegenkomt hebben we aparte pagina's over de thermostaatkraan van Danfoss en over de kranen en inserts van Heimeier.

Een kraan die stroef draait of helemaal niet meer werkt is bijna nooit echt defect. In de meeste gevallen zit het pinnetje onder de knop vast omdat de kraan een half jaar in dezelfde stand heeft gestaan. Haal de knop eraf en beweeg dat pinnetje een paar keer in en uit met een waterpomptang, dan komt het meestal vanzelf weer los. Verder valt er aan een binnenwerk weinig te repareren: het laat zich niet openen, en een nieuwe insert kost minder dan een uur sleutelen.

Over de goedkope thermostaatknoppen die af en toe bij Lidl of Action in de actie liggen zijn de ervaringen wisselend. Ze passen vaak wel, want M30x1,5 is M30x1,5, maar het waselement reageert traag en de temperatuur wijkt een graad of twee af van wat er op de knop staat. Op een slaapkamer merk je dat nauwelijks, in de woonkamer wel.

Merk	Aansluiting van de knop	Waar je op let
Danfoss RA en RA-N	Eigen klemring van 23 mm	Voor een slimme knop is een adapter nodig, die zit meestal in de doos
Danfoss RAV en RAVL	Klemring 34 mm en 26 mm	Ouder model, de RAV heeft ook een verlengstuk op de pin
Heimeier	M30x1,5	De maat waar vrijwel elke universele knop op past
Herz	M28x1,5	Het binnenwerk bestaat met en zonder voorinstelling, dat scheelt in het artikelnummer
Comap	M30x1,5, ouder werk soms M28x1,5	Meten voordat je bestelt
Giacomini	M30x1,5	Knop en insert zijn los te koop, prijsverschil met een hele kraan is klein
Oventrop	M30x1,5	Voorinstelling met een cijferring onder de knop
MNG, Orkli en Temset	M30x1,5	Huismerken uit de groothandel, knoppen zijn uitwisselbaar
Plieger, Vasco en Jaga	M30x1,5	Design onderblokken zoals de Como-serie in kleur, knop apart bestelbaar
Losse knop bij Praxis of Gamma	M30x1,5 met bijgeleverde adapters	Let op of de adapter voor Danfoss in de verpakking zit

Slim regelen, inregelen en radiatoren naast vloerverwarming

Een slimme radiatorknop op een oude radiator werkt prima, ook op een installatie uit 1966. De knop meet de temperatuur in de kamer en draait zelf aan de pin, dus het enige dat moet kloppen is de schroefdraad. Merken als Tado en Honeywell met evohome leveren adapters mee voor Danfoss en voor M28x1,5. Zo'n knop installeren is een kwestie van de oude knop eraf halen, de adapter aandraaien en de nieuwe knop zichzelf laten afstellen op de pin. Een slimme radiatorknop zonder thermostaat op de muur kan ook, maar dan blijft de ketel op weerafhankelijke regeling doorstoken terwijl alle knoppen dicht zijn.

De standen op een gewone knop staan niet voor graden op de ketel maar voor de temperatuur in de kamer, en het symbool met het sterretje of het sneeuwvlokje is de vorstbeveiliging. Een radiator helemaal uitzetten doe je met de knop op de laagste stand of door het voetventiel te sluiten. Aan het begin van het stookseizoen is elke radiator één keer helemaal opendraaien de moeite waard: dat houdt de pin soepel en scheelt je in november een kraan die vastzit.

Dat brengt je bij de vraag die het vaakst gesteld wordt: moeten alle radiatoren open staan? In een woning met een moderne ketel hoeft dat niet, maar er moet wel genoeg circulatie overblijven. Houd minimaal een kwart van het totale vermogen open, of zorg voor een bypass of open verdeler. Draai je alles dicht, dan gaat de pomp fluiten, schakelt de ketel kort in en uit, en verbruik je juist meer gas in plaats van minder. In de zomer mogen de radiatoren gewoon dicht, zolang je ze in het najaar weer even doorloopt.

Waterzijdig inregelen van oude radiatoren is de goedkoopste comfortmaatregel die er is. Je zet de voorinstelling van de radiatoren dicht bij de ketel krapper en die van de verste radiator ruimer, tot elke radiator ongeveer hetzelfde temperatuurverschil tussen aanvoer en retour laat zien. Mik op ongeveer 20 graden verschil bij een oude installatie, en op 10 tot 15 graden bij een lage aanvoertemperatuur. Wie op delta t wil sturen heeft aan een infraroodthermometer genoeg.

Heb je beneden vloerverwarming en boven radiatoren, dan botsen twee temperaturen. De vloer wil 35 tot 40 graden, de radiatoren willen meer. De gebruikelijke oplossing is een hogere aanvoertemperatuur voor de radiatoren en een mengregeling op de verdeler die voor de vloer terugmengt. Is er maar één vloerverwarmingsgroep die is meegenomen op een radiatorleiding, dan zet je daar een thermostaatkraan met voeler op die de retour begrenst. Die begrenzer sluit zodra het retourwater boven de ingestelde temperatuur komt, en dat beschermt je vloer tegen te heet water.

Een moederhaard of een houtkachel met cv-aansluiting stelt nog een extra eis. Die moet zijn warmte altijd ergens kwijt kunnen, ook als alle knoppen dichtstaan. Laat daarom minstens één radiator zonder thermostaatknop in het circuit, met een gewoon handwiel dat open blijft staan.

Stand op de knop	Ongeveer deze kamertemperatuur	Waar je hem voor gebruikt
Sterretje of sneeuwvlok	7 graden	Vorstbeveiliging in een ruimte die je niet stookt
1	12 graden	Hal, berging of logeerkamer
2	16 graden	Slaapkamer of een toilet dat niet koud mag worden
3	20 graden	Woonkamer, de stand die je het meest gebruikt
Tussen 3 en 4	22 graden	Woonkamer bij een lage aanvoertemperatuur
4	24 graden	Badkamer
5	28 graden of hoger	Volledig open, niet als vaste stand bedoeld

Een radiator afkoppelen, aftappen en terugplaatsen

Moet er behangen, gestuukt of geschilderd worden, dan gaat de radiator eraf. De vraag is alleen hoe ver je het systeem daarvoor moet leeglaten. Heeft de radiator een afsluitbare kraan én een afsluitbaar voetventiel, dan kun je hem ontkoppelen zonder aftappen: beide dicht, wartels los, teiltje eronder en de radiator kantelend naar buiten dragen. Zonder afsluitbaar voetventiel moet het hele systeem drukloos, en dan is de volgorde belangrijk.

Het aftappunt zit op het laagste punt van de installatie: de vulkraan bij de ketel, een aftapkraan in de kruipruimte, of het aftapkraantje op de laagste radiator van de begane grond. Sluit daar een aftapslang of een gewone tuinslang op aan met een slangklem en hang het uiteinde in een afvoer. Trek de stekker van de ketel eruit voordat je begint. Zet daarna de ontluchters open, eerst boven en dan beneden, want zonder lucht erbij loopt er niets weg. Reken erop dat er nog een flinke slok zwart water uit de onderste koppeling komt zodra je de wartel losdraait, en houd een waterstofzuiger of een teiltje klaar.

De koppeling tussen de kraan en de radiator is een wartel van 3/4 duim, en die is het makkelijkste punt om los te nemen. Dop de kraan daarna af met een dop van 3/4 duim; de dopjes die op een vulkraan zitten passen daar precies op. Wil je op de leiding zelf afdoppen omdat de kranen ook weg moeten, dan heb je doppen van 1/2 duim nodig, twee per radiator. Welke maten en welke volgorde erbij horen staat uitgebreider bij het afdoppen van een radiator en bij het afkoppelen van de radiator.

Gaat de radiator definitief weg, dan hangt het van je systeem af wat er met de leidingen gebeurt. Bij een tweepijpssysteem dop je aanvoer en retour los van elkaar af en is er niets aan de hand. Bij een eenpijpssysteem, waar de radiatoren in serie op één ring hangen, moet je de twee leidingen aan elkaar doorlussen, anders staat de rest van de ring stil. Twijfel je welk systeem je hebt, kijk dan of er twee aparte leidingen naar elke radiator lopen of dat er één doorgaande leiding langs alle radiatoren gaat. Bij het verwijderen van een radiator gaan we daar dieper op in.

Ontluchten, bijvullen en de geluiden die erbij horen

Ontluchten lukt het beste als de installatie warm is geweest en de pomp stilstaat. Zet de ketel of de pomp uit, wacht een kwartier zodat de lucht naar de hoogste punten kan stijgen, en begin daarna beneden. Werk van de laagste radiator naar de hoogste. Doe het ontluchtingskraantje met de ontluchtingssleutel een halve slag open, houd er een bakje en een doek onder, en draai dicht zodra er water komt in plaats van lucht.

Kijk daarna altijd de druk na, want ontluchten haalt druk uit het systeem. Koud hoort een gewone eengezinswoning rond de 1,5 bar te staan, en onder de 0,8 bar slaat de ketel af. Welke druk bij jouw hoogteverschil hoort reken je uit met onze hulp voor de cv-druk. Blijft er na twee rondes nog lucht terugkomen, dan zuigt het systeem ergens lucht aan of staat het expansievat verkeerd, en heeft nog een keer ontluchten geen zin.

Een radiator zonder ontluchtingsventiel kom je vooral tegen bij oude installaties en bij radiatoren met een dubbele bovenaansluiting. Zit er wel een blindstop maar geen nippel, dan draai je die blindstop van 1/2 duim eruit en zet je er een ontluchtingsnippel of een automatische ontluchter in. Een convector of een Jaga ontlucht je op het verzamelstuk aan het einde van de wisselaar, niet op de lamellen. Woon je in een appartement met blokverwarming of aan de stadsverwarming, dan ontlucht je de radiator gewoon zelf, maar bijvullen doe je niet: de druk in dat net regelt de beheerder en de afleverset is niet van jou.

Het lawaai dat een installatie maakt is bijna altijd te herleiden. Een radiator die borrelt of klotst heeft lucht. Een fluitende radiator heeft te veel drukverschil over een bijna dichte kraan. Eentje die bromt of zoemt geeft de trilling van de pomp door de leidingen door. Piept of suist het zachtjes, dan perst er te veel water door een te krappe opening, en een piepende radiatorknop doet dat op kleinere schaal. Tikt of trilt het alleen tijdens het opwarmen en het afkoelen, dan is dat uitzetting van staal en koper en geen storing.

Geluid	Wat het betekent	Wat je eraan doet
Klotsen of stromend water horen	Lucht die met het water meestroomt	Bijvullen tot 1,5 bar en opnieuw ontluchten met de pomp uit
Borrelen dat na het ontluchten terugkomt	Het systeem zuigt lucht aan of het expansievat is leeg	Vuldruk en voordruk van het expansievat laten nakijken
Fluitend geluid dat luider wordt als de kraan verder dicht gaat	Te veel drukverschil over een kleine opening	Pomp een stand lager of de voorinstelling ruimer zetten
Suizen bij alle radiatoren tegelijk	Pomp draait te hoog voor deze installatie	Pompstand verlagen, bij een moderne pomp op drukverschil zetten
Brommend of zoemend geluid dat stopt als de pomp uit gaat	Trilling van de pomp langs de leidingen	Pomp losnemen van de wand en op rubber zetten
Tikken tijdens het opwarmen	Leiding of radiator zet uit langs een beugel	Doorvoer ruimer maken en de leiding vrij leggen
Tikken terwijl de radiator uit staat	Afkoelen na het stoken	Normaal, tenzij het uren blijft doorgaan
Druppelend geluid zonder zichtbaar water	Water dat in een bijna lege radiator valt	Ontluchten en de druk controleren
Trillen of piepen van de knop zelf	Binnenwerk sluit bijna dicht en gaat resoneren	Voorinstelling ruimer, of het binnenwerk vervangen

Radiatorfolie, ombouw, vensterbank en roosters

Een radiator geeft zijn warmte op twee manieren af: straling vanaf de voorplaat en convectie via de lucht die er langs stroomt. Bij een moderne plaatradiator is de convectie veruit het grootste deel. Alles wat die luchtstroom hindert, kost dus rechtstreeks vermogen, en dat is de rode draad achter vrijwel elke vraag in deze hoek.

Daarom hoort radiatorfolie op de muur en niet op de radiator. Radiatorfolie aanbrengen doe je op een schone, droge en stofvrije muur, met de reflecterende kant naar de kamer. Op de muur reflecteert de folie de stralingswarmte terug de kamer in en houdt hij de buitenmuur koeler. Plak je hem op de achterkant van de radiator, dan schakel je een deel van het convectie-oppervlak uit en maak je de radiator in feite kleiner. Reken ook niet op wonderen: de rd-waarde van radiatorfolie is klein en het effect is alleen merkbaar bij een ongeïsoleerde buitenmuur. Achter de radiator isoleren met een dun plaatje isolatiemateriaal met een reflecterende laag werkt om dezelfde reden beter dan folie op het staal. Folie onder een vloerkleed doet in dit verhaal niets.

Een radiatorombouw is de duurste versiering die je kunt kopen. Het warmteverlies van een dichte ombouw loopt al gauw op tot de helft van de capaciteit, en met een dichte bovenkant blijft er van de circulatie vrijwel niets over. Wil je toch een ombouw of een bankje voor de radiator, laat dan de voorkant open met spijlen en de bovenkant helemaal vrij. Dat geldt ook voor een ombouw in een erker of voor een schuifpui, waar de koudeval van het glas het grootst is.

Een vensterbank boven de radiator werkt hetzelfde. Steekt hij ver over de radiator heen, dan wordt de opstijgende warme lucht tegen het koude glas gedrukt en valt die gekoeld weer naar beneden. Het gevolg is precies de tocht in je nek die mensen aan een lekkend raam wijten. Een gleuf of een rooster in de vensterbank helpt maar een beetje, een schuine plank eronder helpt niet. De ingreep die wel werkt is de vensterbank inkorten tot een paar centimeter voorbij de voorkant van de radiator, of de radiator vervangen door een lagere en langere die verder onder de vensterbank vandaan komt.

Maatregel	Effect op de warmteafgifte	Advies
Radiatorfolie tegen de muur	Kleine winst bij een ongeïsoleerde buitenmuur	Doen, met de reflecterende kant naar de kamer
Radiatorfolie op de achterkant van de radiator	Verlies, het convectie-oppervlak wordt kleiner	Niet doen
Sierrooster of bovenrooster op de radiator	Enkele procenten verlies	Mag eraf als je alle warmte nodig hebt
Afdekrooster of lamellenrooster voor de voorkant	5 tot 15 procent verlies	Kan, mits boven en onder open
Ombouw met open voor- en bovenkant	10 tot 20 procent verlies	Acceptabel
Ombouw met dichte bovenkant	50 procent of meer verlies	Niet doen, de kamer wordt niet meer warm
Vensterbank tot 2 cm over de radiator	Nauwelijks verlies	Prima
Brede vensterbank ver over de radiator	Merkbaar verlies plus koudeval en tocht	Inkorten
Plank op de radiator of een plankdrager erboven	Zelfde effect als een vensterbank	Houd 10 cm vrij boven de radiator
Gordijn dat voor de radiator langs hangt	20 procent of meer verlies	Gordijn tot op de vensterbank laten eindigen

Verven, roest en hoe lang een radiator meegaat

Een radiator verf je koud en uit, nooit warm, want dan trekt de verf op en krijg je strepen. Maak hem eerst stofvrij tussen de lamellen met een stofzuiger en een lange borstel, schuur de bestaande laklaag mat en ontvet met ammonia of een ontvetter. Is de oude laklaag heel en zit er nergens roest, dan kun je een radiator verven zonder grondverf. Zitten er roestplekken, dan schuur je die tot op het blanke staal en zet je ze eerst in een roestwerende grondverf, anders komt de roest binnen een jaar door je nieuwe laag heen.

Gebruik radiatorlak of een watergedragen lak die tegen 90 graden kan. Gewone muurverf of een goedkope acrylverf verkleurt en laat op den duur los. Werk met een kleine schuimroller van 10 cm en een lamellenkwast met een gebogen steel voor achter de platen. Dat een radiator de eerste keer na het verven stinkt is normaal: de lak hardt onder warmte uit. Zet ramen open en stook hem in één keer flink door, dan is het na een dag over.

Hoe lang radiatoren meegaan hangt vooral af van het water erin. In een gesloten systeem met weinig zuurstof haalt een stalen plaatradiator dertig tot veertig jaar, en een gietijzeren ledenradiator gaat een mensenleven mee. De levensduur van een thermostaatkraan is korter: reken op tien tot vijftien jaar voordat het binnenwerk gaat lekken of vast gaat zitten. Zijn nieuwe radiatoren zuiniger? Op zichzelf niet, want de warmte die je in de kamer nodig hebt verandert niet. Winst zit er alleen in als je een grotere radiator kiest waardoor de ketel op een lagere aanvoertemperatuur kan draaien, en dan komt de besparing uit de ketel en niet uit de radiator.

Een oude radiator vervangen door een designradiator, of een radiator van 40 jaar oud vervangen, doe je dus vooral als hij lekt, als hij niet meer schoon te krijgen is, of als je overstapt op lagere temperaturen. Lekt hij onderaan door roest van binnenuit, dan is vervangen de enige route. Wil je op die plek juist geen radiator meer, dan kun je hem weghalen en de leidingen afdoppen, of hem ombouwen naar elektrisch door in plaats van de blindstop een elektrisch element te plaatsen.

Een thermostaatkraan in de douche is een ander onderdeel

Zoek je op thermostaatkraan, dan lopen twee heel verschillende dingen door elkaar. Op de radiator is het een kraan met een waselement dat de kamertemperatuur voelt. In de douche is het een mengkraan met een thermo-element dat warm en koud water mengt op een vaste temperatuur. Ze delen alleen de naam.

Bij een douchethermostaat is verkalking veruit de meest voorkomende oorzaak van klachten. Het water wordt niet meer heet, of juist niet meer koud, of de knop laat zich nog maar over een paar millimeter regelen. Zo'n kraan repareren is bijna altijd hetzelfde ritueel: water afsluiten, de kraan demonteren, het thermo-element eruit draaien en een paar uur in pure schoonmaakazijn leggen. Een hele nacht mag ook, maar hoeft meestal niet. Smeer de rubbers daarna in met kranenvet op siliconenbasis en draai het element met de hand terug, zodat je voelt of de fijne schroefdraad recht loopt.

Het gereedschap is het struikelblok. Bij veel Grohe-kranen zit het element achter een ring die je met een pijpsleutel of Grohe-sleutel van 34 of 36 mm losdraait, bij andere modellen draai je het element eruit met een steeksleutel van 22mm. Gebruik daar geen waterpomptang voor. Die ring is dun en vervormt zo, en met een beschadigde ring krijg je de kraan niet meer dicht. De knop zelf mag je er meestal met kracht af trekken zonder het water af te sluiten, maar voor het element moet de hoofdkraan dicht.

Na het terugzetten ga je de kraan opnieuw afstellen. Zet de knop half op de vertanding, houd een thermometer in de straal, draai tot 38 graden en schuif de knop dan pas op zijn plaats met de markering tegenover de aanslag. Blijft het water lauw terwijl de ketel wel 60 graden levert, kijk dan naar de zeefjes en de keerkleppen in de aansluiting en naar de doorstroming. Een te ruime regendouche in combinatie met een krappe toevoer geeft precies dat beeld: knijp de koudwatertoevoer een stukje dicht en de temperatuur loopt meteen op.

Lekt het niet bij de kraan maar bij de douchekop of bij de aansluiting van de slang, dan is er met de thermostaat niets aan de hand en gaat het om een leertje of een O-ring. Wil je een gewone douchekraan vervangen door een thermostaatkraan, houd dan rekening met de hartafstand van 150 mm tussen warm en koud. Wijkt die af, dan vang je dat op met verstelbare s-koppelingen en een muurplaat die het gat afdekt.

Situatie	Wat je meestal tegenkomt	Wat werkt
Grohe opbouw, series 1000, 2000 en 3000	Ring die je met een pijpsleutel van 34 of 36 mm losdraait	Element uitnemen en ontkalken, een nieuw element kost 55 tot 90 euro
Grohe inbouw in een inbouwdoos	Verlengde spindel en een spline waarop de knop klemt	Op 38 graden ijken met een thermometer voordat je de knop vastzet
Hansgrohe	Element met een borgring en een aparte terugslagklep	Zeefjes en keerkleppen meenemen bij het schoonmaken
Hotbath, Kludi en Tiger	Vervangbare cartouche in plaats van een los element	Cartouche als geheel vervangen, ontkalken heeft weinig zin
Huismerken zoals Ben Lavion, Sar en Avital	Handleiding en onderdelen lastig te vinden	Typenummer van de muurplaat of de doos opzoeken voordat je demonteert
Kraan zonder merk of typenummer	Geen documentatie, wel een standaard element	Element uitnemen, opmeten en vergelijken met de gangbare maten
Warm en koud verwisseld aangesloten	De kraan mengt niet en regelt averechts	Leidingen omdraaien, of een element voor een omgekeerde aansluiting bestellen
Krakend of fluitend geluid na montage	Lucht in de kraan of te hoge waterdruk	Een paar keer laten doorstromen, daarna de waterdruk nakijken

Storingzoeker

Kies het merk, vul de code in en zie wat er aan de hand is, wat je zelf kunt doen en wanneer je moet bellen. Bekijk alle gegevens

Zoeken Merk Alle Intergas Nefit Remeha Vaillant AWB Bosch vaatwasser Siemens vaatwasser AEG vaatwasser Miele vaatwasser Bosch wasmachine AEG wasmachine Quooker

Merk	Code	Wat er aan de hand is	Wat je zelf kunt doen	Bellen of niet
Intergas	1	De ketel wordt te warm, de aanvoertemperatuur loopt te hoog op	Controleer de waterdruk en ontlucht de radiatoren. Te weinig water of lucht in de installatie is de gewone oorzaak.	Blijft hij terugkomen: monteur
Intergas	2	Storing in de aanvoer- of retoursensor	Reset de ketel een keer. Herhaalt de code zich, dan is de sensor of de bedrading het probleem.	Monteur
Intergas	3	De maximaalthermostaat heeft ingegrepen	Controleer druk en doorstroming, ontlucht de installatie.	Blijft het: monteur
Intergas	4	Geen vlamsignaal, de ketel krijgt het vuur niet aan	Kijk of de gaskraan open staat en of andere gastoestellen het doen. Reset daarna een keer.	Doet gas het wel: monteur
Intergas	5	Slecht of wegvallend vlamsignaal	Reset een keer. Vaak vervuilde ionisatiepen of ontsteking.	Monteur
Intergas	6	Fout in de vlamdetectie	Reset een keer.	Monteur
Intergas	7	Probleem met de rookgasafvoer of de uitlaatgassensor	Kijk of de afvoer buiten vrij is en niet verstopt zit door een vogelnest of blad.	Monteur, dit raakt de veiligheid
Intergas	8	Het ventilatortoerental klopt niet	Reset een keer.	Monteur
Intergas	10 tot en met 14	Sensorfout of storing in de installatie, bijvoorbeeld een defecte stromingsschakelaar, draadbreuk of lucht in de installatie	Controleer de waterdruk en ontlucht grondig, van laag naar hoog.	Blijft het: monteur
Nefit	A01	Geen vlam of vlam valt weg	Controleer of de gaskraan open staat en of de druk goed is, reset daarna een keer.	Herhaalt zich: monteur
Nefit	C6	De ventilator draait niet op het juiste toerental	Reset een keer.	Monteur
Nefit	D1	Te weinig waterdruk in de installatie	Bijvullen tot de juiste druk voor jouw bouwhoogte, daarna ontluchten.	Zelf te doen
Nefit	EA	Vlam wordt niet waargenomen	Reset een keer. Kijk of andere gastoestellen werken.	Herhaalt zich: monteur
Nefit	F0 of F7	Interne storing in de besturing	Reset een keer, haal eventueel kort de stroom eraf.	Monteur
Remeha	Reset knop	Vergrendelde storing	Houd de resetknop ingedrukt tot het display reageert. Noteer eerst de code voordat je reset.	Afhankelijk van de code
Remeha	E00	Aanvoersensor defect of niet aangesloten	Reset een keer.	Monteur
Remeha	E01	Te weinig waterdruk of geen doorstroming	Bijvullen en ontluchten.	Zelf te doen
Remeha	E04	Geen vlam bij het opstarten	Gaskraan controleren, een keer resetten.	Herhaalt zich: monteur
Vaillant	F.22	Te weinig water in de ketel, droogkookbeveiliging	Bijvullen tot de juiste druk en ontluchten.	Zelf te doen
Vaillant	F.28	Ontsteking mislukt bij het opstarten	Gastoevoer controleren, een keer resetten.	Herhaalt zich: monteur
Vaillant	F.75	Drukverschil niet herkend, vaak de pomp of het expansievat	Controleer of de druk sterk schommelt bij het opstarten.	Monteur, meestal het expansievat
AWB	Vlamstoring	Geen ontsteking	Gaskraan open, druk controleren, een keer resetten.	Herhaalt zich: monteur
Bosch vaatwasser	E15	Water in de lekbak onderin, de vlotterbeveiliging staat aan	Kantel het apparaat voorzichtig naar achteren zodat het water uit de bak loopt, zet hem terug en start opnieuw. Zoek daarna waar het water vandaan kwam.	Blijft het terugkomen: monteur
Bosch vaatwasser	E24 of E25	Water loopt niet weg, afvoer verstopt	Maak het zeef en de pompfilter schoon, controleer de afvoerslang op een knik en de sifonaansluiting op een dop die er nog in zit.	Zelf te doen
Bosch vaatwasser	E22	Filters verstopt	Zeven eruit en schoonmaken.	Zelf te doen
Bosch vaatwasser	E09	Verwarmingselement defect, water wordt niet warm	Niets zelf te doen.	Monteur
Siemens vaatwasser	E15	Water in de lekbak, vlotterbeveiliging actief	Zelfde aanpak als bij Bosch: voorzichtig kantelen, water eruit, terugzetten en opnieuw starten.	Blijft het: monteur
Siemens vaatwasser	E24	Afvoer geblokkeerd	Zeven en pompfilter schoonmaken, afvoerslang op knik controleren.	Zelf te doen
Siemens vaatwasser	Resetten	Programma vastgelopen	Houd de startknop ongeveer drie tot vijf seconden ingedrukt tot het programma terugspringt, of haal de stekker er een minuut uit.	Zelf te doen
AEG vaatwasser	i20 of 20	Afvoerprobleem, water loopt niet weg	Filters en pomp schoonmaken, afvoer controleren.	Zelf te doen
AEG vaatwasser	i30 of 30	Water in de bodembak, lekkage gedetecteerd	Kantelen om het water eruit te laten en de oorzaak zoeken.	Blijft het: monteur
AEG vaatwasser	Resetten	Programma vastgelopen	Houd de programmaknop en de startknop samen enkele seconden ingedrukt.	Zelf te doen
Miele vaatwasser	F11	Water loopt niet weg	Filters en afvoerpomp schoonmaken.	Zelf te doen
Miele vaatwasser	F70	Vlotter of niveaubeveiliging	Controleer op lekkage onderin.	Monteur
Bosch wasmachine	E18 of F18	Water loopt niet weg	Pluizenzeef vooronder schoonmaken en de afvoerslang controleren.	Zelf te doen
Bosch wasmachine	F21	Motorstoring, trommel draait niet	Niets zelf te doen.	Monteur
Bosch wasmachine	E23	Water in de lekbak	Machine kantelen om het water eruit te laten, daarna de lekkage zoeken.	Blijft het: monteur
AEG wasmachine	E20	Afvoerprobleem	Pluizenfilter schoonmaken, afvoerslang op knik controleren.	Zelf te doen
AEG wasmachine	E40	Deur niet goed dicht	Deur opnieuw sluiten, controleer of er was tussen zit.	Zelf te doen
Quooker	Knippert 1 keer	Reservoir warmt op of komt uit een stroomonderbreking	Wacht ongeveer tien minuten tot hij op temperatuur is.	Zelf te doen
Quooker	Knippert 2 keer	Reservoir bereikt de temperatuur niet	Haal de stekker er een minuut uit en zet hem terug. Blijft het knipperen, dan is er meestal een onderdeel defect.	Blijft het: monteur
Quooker	Knippert 3 keer	Storing in de temperatuursensor	Een keer stroomloos maken.	Monteur
Quooker	Geen kokend water, wel gewoon water	Reservoir uit of niet op temperatuur	Controleer of de stekker in het stopcontact zit en of de groep niet is uitgevallen.	Zelf te doen

Veelgestelde vragen