Badkamer verbouwen: van vloeropbouw tot afzuiging

Wat voor badkamerklus je precies hebt

Een badkamer verbouwen kan van alles betekenen: alleen de vloer opknappen, of alles eruit en vanaf de kale constructie opnieuw beginnen. Wat je moet doen hangt minder van je smaak af dan van twee dingen: waar de badkamer op staat, en of het sanitair op zijn plek blijft. Blijft de douche in dezelfde hoek, dan laat je de leidingen ongemoeid en ben je vooral met afwerking bezig.

De losse onderdelen van zo'n project staan bij elkaar op onze verzamelpagina over de badkamer, van sanitair tot tegelwerk. Deze pagina gaat over de bouwkundige laag daaronder: de vloeropbouw, de wanden, het plaatmateriaal, de ventilatie en de elektra. Dat is precies het deel dat je later niet meer kunt bijstellen zonder opnieuw te slopen.

Hoe lang een badkamer verbouwen duurt wordt bijna volledig bepaald door droogtijden en niet door werkuren. Een ploeg is met een gewone badkamer van zes vierkante meter ongeveer twee weken bezig, maar een verse cementdekvloer wil daarna nog weken drogen voordat er pvc of een gietvloer op mag.

Zelf badkamer verbouwen betekent in de praktijk vier tot acht weken, omdat je in avonden en weekenden werkt en tussen de stappen door steeds staat te wachten. Dat is ook wat de ervaringen laten zien van mensen die het zelf deden: het slopen kost een weekend, het wachten kost de rest.

Het gereedschap om een badkamer te slopen is beperkt: een breekhamer met een brede beitel voor het tegelwerk, een haakse slijper met diamantschijf om sleuven te maken, een multitool voor kitranden en een stofzuiger die tegen bouwstof kan. Huur de breekhamer per dag in plaats van hem te kopen, en huur er meteen puinzakken of een minicontainer bij.

Hoelang gaat een badkamer mee? Bouwkundig haalt een goed uitgevoerde badkamer vijfentwintig jaar, mits de ventilatie klopt en de waterdichte laag echt doorloopt.

Wat eerder sneuvelt zijn de kitranden na vijf tot acht jaar, het meubelblad en de thermostaatkraan. Meestal is smaak eerder de reden om te beginnen dan slijtage.

Verplaats je de badkamer, dan verandert de klus van karakter. Een badkamer naar de eerste etage brengen is in de eerste plaats een constructievraag en pas daarna een inrichtingsvraag, want een vol ligbad met iemand erin weegt al gauw driehonderd kilo. In een appartement komt daar de vereniging van eigenaren bij, plus de eis dat je contactgeluid niet zomaar de buren in stuurt.

Soort klus	Waar het meestal op vastloopt	Reken op
Vloer en wanden opknappen zonder te slopen	Restvocht en scheuren in de bestaande ondergrond	3 tot 7 dagen
Compleet vernieuwen op een betonvloer	Hoogte van de doucheput en het afschot	2 tot 3 weken
Compleet vernieuwen op een houten verdiepingsvloer	Gewicht en doorbuiging van de balklaag	3 tot 5 weken
Badkamer verplaatsen naar een andere ruimte	Afvoer met genoeg afschot naar de standleiding	4 tot 8 weken
Badkamer vergroten door een wand te verzetten	Of de wand dragend is en waar de leidingen lopen	4 tot 6 weken
Badkamer in de kelder	Vocht van buitenaf en een afvoer die omhoog moet	4 tot 8 weken
Badkamer in een appartement	Toestemming van de vereniging en contactgeluid	3 tot 6 weken
Inpandige badkamer zonder raam	Ventilatie, want alles moet via een kanaal	2 tot 4 weken

Indeling en maten die in een kleine badkamer werken

De meeste Nederlandse badkamers liggen tussen de twee en de acht vierkante meter, en de klassieker is de badkamer van 2x3 meter. Bij die indeling gaat het erom dat je de douche in een hoek zet waar geen deur of raam in de weg zit, en dat je de wastafel niet tegenover de douchedeur plaatst. Een indeling voor een badkamer van 2x3 die bijna altijd werkt is: douche in de korte zijde, toilet in de hoek ernaast en de wastafel langs de lange wand.

Bij een badkamer van 1 bij 2 meter of 2 bij 1 meter ligt dat anders, want dan past er maar één ding tegelijk. Kies daar voor een douchehoek van negentig bij negentig centimeter met een draaideur naar binnen, en hang een smalle wastafel van vijfendertig centimeter diep boven het toilet of ernaast. De ruimte lijkt meteen groter als je de vloertegel doorlegt in de douche en de goot in de wand laat verdwijnen.

Bij een badkamer met een schuine wand of een dakkapel meet je de vrije hoogte op de plek waar je staat te douchen, niet in het midden van de ruimte. Onder een schuine wand is een ligbad of een wasmachine slim, want daar hoef je niet rechtop te staan. Op welke hoogte de wastafel dan komt lees je bij de juiste hoogte van een wastafel, want dat verschilt behoorlijk tussen een opzetkom en een keramische wastafel.

Ga je voor een invalide badkamer, dan zijn de afmetingen niet vrijblijvend. Je hebt een vrije draaicirkel van honderdvijftig centimeter nodig, een vrije doorgang van vijfentachtig centimeter in de deur en negentig centimeter vrije ruimte naast het toilet. Reken op minimaal 2,2 bij 2,2 meter voordat dat allemaal past, en houd de vloer drempelloos.

Onderdeel	Maat waar je mee rekent	Waarom die maat
Vrije loopruimte voor de wastafel	70 cm minimaal, 90 cm prettig	Je moet kunnen bukken zonder de deur te raken
Douchevloer	90x90 cm minimaal, 90x120 cm comfortabel	Onder de 90 cm sta je tegen de wand te schrobben
Hart toilet tot de zijmuur	40 cm	Minder geeft geen ruimte voor je knieën en de rolhouder
Vrije ruimte voor het toilet	60 cm	Anders kun je niet recht opstaan
Bovenkant wastafel	85 tot 90 cm	Bij een opzetkom reken je vanaf het meubelblad op 80 cm
Douchekraan	110 cm boven de vloer	Hoog genoeg om de slang niet te laten hangen
Douchestang bovenkant	200 tot 210 cm	Boven de doucheglijstang moet ruimte voor de bocht
Standaard ligbad	170x75 cm, ruimer 180x80 cm	Onder 170 cm zit je met opgetrokken knieën
Rolstoeltoegankelijke badkamer	Draaicirkel 150 cm, deurdoorgang 85 cm	Zonder die draaicirkel kom je niet bij de wastafel

Een badkamer op een houten vloer of houten balken

Een badkamer op een houten vloer maken is goed mogelijk, maar dan reken je eerst en kies je daarna. Twee dingen tellen: hoeveel gewicht de balklaag erbij kan hebben, en hoeveel die balklaag doorbuigt. Dat tweede is bij tegelwerk het venijnigste, want tegels en voegen zijn hard en gaan scheuren zodra de vloer onder je voeten meeveert.

De vuistregel voor tegelwerk is een doorbuiging van maximaal de overspanning gedeeld door vijfhonderd, en bij natuursteen ga je richting zeshonderd. Een balklaag met balken van 60 bij 160 mm die op negenhonderd millimeter hart op hart liggen en 3,5 meter overspannen, komt bij normale woonbelasting al ruim over de vijftien millimeter uit, terwijl je onder de zeven millimeter wilt blijven. Zulke balken dragen de vloer al honderd jaar prima, maar ze zijn niet stijf genoeg voor een betonvloer met tegels erop.

Kom je te kort, dan heb je drie richtingen. Je verzwaart de balklaag met extra balken of door balken te verdubbelen, je kiest een lichte droogbouwvloer in plaats van beton, of je verandert het plan: een douchebak in plaats van een tegelvloer met goot scheelt zomaar honderd kilo per vierkante meter. Alle drie zijn goede oplossingen, maar de eerste vraagt een berekening van een constructeur en de andere twee niet.

Zwaluwstaartplaten zoals de bekende Lewisplaat zijn de standaardoplossing in Nederland, en niet zonder reden. Het stalen profiel van zestien millimeter overbrugt de ruimte tussen de balken en werkt samen met de mortellaag erop, waardoor je een stijve schijf krijgt van in totaal ruim drie tot vijf centimeter.

De prijs die je daarvoor betaalt is gewicht: reken op zeventig tot honderd kilo per vierkante meter, en bij sommige merken mag er meteen zandcement op in plaats van eerst beton. Vraag bij je leverancier het detailblad op met de dikte van de lewisplaat en de minimale mortellaag voor jouw overspanning, want dat detail bepaalt of je hele vloeropbouw past.

Wil je licht blijven, dan kom je uit bij droogbouw: gipsvezel vloerelementen zoals Fermacell of een dubbele laag watervast verlijmd multiplex of underlayment op de bestaande vloerdelen. Fermacell op een houten vloer in de badkamer werkt goed, en van hetzelfde materiaal bestaat een plaat voor de wand, zodat je vloer en wand in dezelfde opbouw kunt houden.

Dat is een prima badkamervloer op houten balken, mits je hem waterdicht afwerkt en er geen tegels op legt die het niet trekken. Hoe je die laag opbouwt staat bij de badkamer waterdicht maken, want bij droogbouw doet de afdichting het werk dat bij beton de massa doet.

Vloeropbouw op een balklaag	Opbouwhoogte	Gewicht per m2	Waar hij voor deugt
Zwaluwstaartplaat met beton of zandcement	36 tot 55 mm	70 tot 110 kg	Tegels, natuursteen en een goot, mits de balklaag het draagt
Gipsvezel vloerelement zoals Fermacell op de bestaande vloer	20 tot 25 mm	25 tot 30 kg	Pvc, vinyl en kleine keramische tegels
Underlayment 18 mm plus tegelisolatieplaat 6 mm	24 mm	15 tot 20 kg	Lichte opbouw met een volledig afgedichte vloer
Watervast verlijmd multiplex 18 mm dubbel geschroefd	36 mm	22 tot 26 kg	Basis onder vinyl van de rol met gelaste naden
Vezelgebonden egaline op een verstevigde houten vloer	10 tot 15 mm	15 tot 25 kg	Vlakke ondergrond onder pvc, niet onder een inloopdouche
Cementdekvloer op folie op een houten vloer	50 mm en meer	100 tot 120 kg	Alleen bij een zware balklaag of een betonnen verdiepingsvloer

Dekvloer, afschot en de hoogte van je badkamervloer

Op beton is de dekvloer in de badkamer meestal de plek waar het afschot in zit. Een zandcement dekvloer die gehecht op de ondervloer ligt kan vanaf vijfentwintig millimeter, los op folie wil je minimaal vijftig millimeter, en zwevend op isolatie of over vloerverwarmingsbuizen kom je op zestig tot zeventig millimeter uit. Een gietdekvloer op basis van anhydriet mag dunner, maar die hoort niet onder een doucheruimte zonder complete afdichting erboven, want gips en staand water gaan slecht samen.

De hoogte loopt sneller op dan mensen denken. In een badkamer op de eerste verdieping werd de stapel ooit zo: zwaluwstaartplaat met beton 3,6 centimeter, daarop een cementdekvloer onder afschot van 3 centimeter, daarop een elektrische vloerverwarmingsmat met tegels van 2,5 centimeter. Dat is samen 9,1 centimeter hoogteverschil met de slaapkamer ernaast, en dat is precies het moment waarop je gaat nadenken over een douchebak in plaats van een goot.

Voor het afschot reken je met één centimeter per meter naar de afvoer toe. Bij een doucheput loopt de vloer van vier kanten naar het midden, bij een goot alleen in één richting, en dat scheelt veel in de tegelmaat die je kunt gebruiken. Een gewone doucheput vraagt ongeveer negen centimeter inbouwhoogte en een goot acht tot twaalf, dus die maat bepaalt je hele vloeropbouw.

Wil je de badkamervloer verhogen of ophogen, kies dan iets lichts. Cellenbetonblokken van Ytong of een ander merk, zeven of tien centimeter dik, zijn geschikt als ophoging onder een droge vloer, maar niet als draagvloer onder een inloopdouche. Voor grotere hoogtes werkt een lichte ophoogkorrel met een dekvloer erop beter, en bij vloerverwarming laat je de vloerverwarming in de badkamer minstens dertig millimeter dekking houden zodat je de buizen niet voelt liggen.

Egaliseren doe je pas als de ondergrond droog en stofvrij is. Op beton werkt gewone egaline prima, op hout heb je vezelversterkte egaline nodig met een primer die op hout hecht. En een waterdichte egaline bestaat niet: egaline maakt vlak, de afdichtingspasta maakt waterdicht.

Een smeervloer, dus een smeerbare dekvloer die je met een spaan in dikkere lagen aanbrengt, zit qua toepassing tussen egaline en dekvloer in. Hij is handig als je een badkamervloer wilt renoveren zonder alles eruit te slopen, bijvoorbeeld over een oude tegelvloer die nog vastzit. Een verhoogde vloer bouw je er niet mee op, want boven de twintig millimeter wordt hij duur en gevoelig voor scheuren.

Dekvloer of laag	Minimale dikte	Drogen voordat je verder mag
Zandcement gehecht op beton	25 mm	1 week per cm, daarna langzamer
Zandcement los op folie	50 mm	6 tot 8 weken bij deze dikte
Zandcement zwevend of over vloerverwarming	60 tot 70 mm	8 weken en pas stoken na 21 dagen
Anhydriet gietdekvloer	35 mm zwevend, 25 mm gehecht	3 tot 5 weken, daarna schuren
Egaline op beton	3 tot 10 mm	1 tot 3 dagen
Vezelversterkte egaline op hout	8 tot 15 mm	2 tot 3 dagen
Tegellijmbed onder de tegels	5 tot 8 mm	24 uur voor het voegen

Welke vloerafwerking kan wel en niet in een badkamer

Tegels blijven in de douchezone de veiligste keuze, want de waterdichte laag zit eronder en tegels laten geen naad open die water doorlaat. Alles wat daarnaast in de folders staat kan prima, maar bijna altijd buiten het gedeelte waar je staat te douchen.

De grootste twijfel zit bij pvc, en de ervaringen met pvc vloeren in de badkamer lopen dan ook flink uiteen. Een klik pvc vloer in de badkamer, in folders ook wel click pvc genoemd, is af te raden, want de klikverbinding is niet waterdicht en het water dat er via een plas of een naad onder komt, droogt er nooit meer uit.

Wat je daaronder krijgt is geen schade die je ziet maar een geur die je ruikt, en dan moet de hele vloer eruit. Dryback pvc dat je volvlak op de dekvloer lijmt is een stap beter, maar ook daar zijn de naden niet dicht.

Wil je echt een kunststof vloer in de badkamer, neem dan pvc of zeil van de rol en laat de naden en hoeken met hete lucht lassen. Dat is de enige uitvoering die je een echte kuip oplevert. Een fraaie oplossing die we tegenkwamen: het vinyl langs de wanden acht centimeter omhoog zetten over een holle plint met een radius van tien centimeter, de hoeken lassen en de tegels ruim over het opstaande vinyl heen laten vallen.

Een gietvloer in de badkamer vraagt vooral een perfecte ondergrond. De dekvloer moet scheurvrij, droog en stijf zijn, want elke scheur eronder komt binnen een jaar door de gietvloer heen.

Dat geldt ook voor de kant-en-klare sets die je bij Gamma of Praxis meeneemt: het product is niet het probleem, de vloer eronder wel. Een grindvloer is poreus tenzij je de dichte variant neemt met een volledig gesloten toplaag, dus in een douchehoek werkt alleen de dichte uitvoering met een waterdichte laag eronder.

Heb je al een granito of granieten badkamervloer liggen, dan is opknappen vaak beter dan slopen. Granito laat zich schuren en polijsten in een korrelopbouw van zestig tot vierhonderd, waarna je hem impregneert. Witte vlekken op natuursteen zijn meestal kalkaanslag of uitbloei, en die pak je aan met een pH-neutrale natuursteenreiniger, want een zure ontkalker vreet marmer en kalksteen dof.

Vloerafwerking	In de douchezone	Waar je op let
Keramische tegel	Ja	Afdichting eronder, voeg is niet waterdicht
Natuursteen zoals leisteen of graniet	Ja, met beleid	Impregneren, geen zure reiniger, zwaarder dan keramiek
Klik pvc	Nee	Water onder de klikverbinding droogt niet meer op
Dryback pvc, volvlak gelijmd	Liever niet	Alleen buiten het natte deel, naden blijven open
Pvc of zeil van de rol met gelaste naden	Ja	Naden en hoeken warm lassen, plint mee omhoog zetten
Gietvloer op epoxy of pu	Ja	Scheurvrije en droge dekvloer, anders scheurt hij mee
Grindvloer of steentapijt	Alleen de dichte variant	De open variant laat water door naar de dekvloer
Granito of terrazzo	Ja	Schuren en polijsten in plaats van vervangen, daarna impregneren
Watervast laminaat	Nee	Alleen droog deel, rondom afkitten onder hoge plinten

Wanden, voorzetwanden en een muurtje met een nis

Een voorzetwand in de badkamer gebruik je om leidingen weg te werken, om een buitenmuur te isoleren of om een rechte ondergrond voor tegels te krijgen. De keuze gaat bijna altijd tussen metal stud, een houten regelwerk en cellenbeton, en die keuze hangt af van het gewicht dat de vloer aankan en van wat er straks aan de wand komt te hangen.

Metal stud wordt stijf door de beplating, niet door de profielen. Zet de stijlen voor tegelwerk op driehonderd millimeter hart op hart in plaats van de gebruikelijke zeshonderd, dan volstaat een enkele beplating van 12,5 millimeter. De profielen boven en onder zet je bewust niet vast aan de stijlen zelf, omdat de vloer erboven mag doorbuigen, maar de beplating mag je wel aan de vloer en het plafond schroeven zolang die niet over de stijlen heen valt.

Duwt een metal stud voorzetwand nog te veel naar achteren, dan helpt een laag watervast multiplex van twaalf of achttien millimeter onder de plaat. Dat lost twee dingen tegelijk op: de wand wordt in de diepterichting stijver en je kunt er later overal in schroeven zonder eerst te zoeken naar een profiel. Bij een voorzetwand van hout gebruik je stijlen van 44 bij 70 mm, ook op driehonderd millimeter hart op hart.

Voor een vrijstaand muurtje in de badkamer, bijvoorbeeld als scheidingswand tussen douche en toilet, is cellenbeton bijna altijd de betere keuze. Wat wij in de praktijk zien met houten wandjes die niet tot het plafond doorlopen is steeds hetzelfde: het wandje is net niet stijf genoeg, de voegen krijgen haarscheuren, er trekt vocht in en na een paar jaar komen de tegels los en is het hout rot. Cellenbetonblokken van zeventig millimeter, gelijmd met cellenbetonlijm, geven een muurtje waar je zonder zorgen tegenaan kunt lopen.

Nisjes in de badkamer maak je met cellenbeton het makkelijkst. Lijm onderin twee blokken van zeventig millimeter tegen elkaar tot een muurtje van veertien centimeter, en ga vanaf de hoogte van de nis met één blok verder omhoog. Meet alles uit op tegelmaat zodat je met hele tegels uitkomt, en geef de bodem van de nis twee tot vijf millimeter afschot naar voren zodat er geen water in blijft staan.

Datzelfde geldt als je een badkamerwand wilt maken die alleen als afscheiding dient, bijvoorbeeld tussen het toilet en de douche. Een halfhoge stenen muur van cellenbeton of kalkzandsteen staat stil, draagt een blad en laat zich betegelen. Wil je in die wand een inbouwkast maken, houd dan minstens twaalf centimeter diepte aan en zet er een deurtje in dat je met magneten sluit, want een greep in een smalle badkamer zit altijd in de weg.

Wandtype	Dikte inclusief afwerking	Geschikt voor tegels	Wanneer je hem kiest
Metal stud 75 mm met enkele beplating	ongeveer 100 mm	Ja, stijlen op 300 mm	Voorzetwand met isolatie en leidingen
Metal stud met multiplex onderlaag	ongeveer 115 mm	Ja, ook grote tegels	Als er een zwaar meubel of een hangtoilet aan komt
Houten regelwerk 44x70 mm	ongeveer 95 mm	Ja, mits volledig afgedicht	Als je makkelijk wilt bevestigen en licht wilt blijven
Cellenbeton 70 mm	ongeveer 85 mm	Ja	Vrijstaand muurtje, scheidingswand, muurtje met nis
Cellenbeton 100 mm	ongeveer 115 mm	Ja	Dragend voor een wastafelblad of een zwaar muurtje
Gipsblokken 70 mm	ongeveer 85 mm	Alleen de vochtwerende uitvoering	Droge zone, tussenwand buiten de douche
Kalkzandsteen lijmblok 100 mm	ongeveer 115 mm	Ja	Als er echt zwaar aan moet hangen

Plaatmateriaal: welke plaat kan waar tegen

Rond gipsplaat in de badkamer bestaat het hardnekkigste misverstand van de hele klus. Een groene gipsplaat is vochtwerend en geen watervaste plaat: het karton neemt minder water op, maar de gipskern erin gaat alsnog rotten zodra er echt water bij komt. Eén schroef die net door de kartonlaag heen zit, is genoeg om dat proces te starten.

Kijk daarom niet naar de kleur maar naar de typeaanduiding, bij een plafondplaat van Gyproc net zo goed als bij een plaat van Knauf of een huismerk uit de bouwmarkt. Vochtwerende platen dragen de aanduiding H2 volgens de plaatnorm, en de kleur van het karton verschilt per fabrikant: bij de één is dat groen, bij de ander blauw. De hardere, dichtere platen die je vaak blauw ziet zijn stootvaster en nauwelijks duurder, en dat merk je zodra er tegels op moeten.

Voor het echte natte deel, dus de douchehoek en de wand achter een ligbad, zijn gipsplaten sowieso niet de juiste keuze. Daar hoort een cementgebonden bouwplaat of een tegelisolatieplaat met een kern van hardschuim en een cementcoating. Die platen nemen zelf geen vocht op, ze zijn licht en je lijmt er direct tegels op.

Wordt de wand of het plafond gestuukt, dan hoort er een stucplaat op en geen gewone gipsplaat. Het karton van een stucplaat is gemaakt om vocht op te nemen en weer af te geven, en het gips erin is een ander type dat niet gaat rotten. Precies daar gaat het bij nieuwbouwbadkamers regelmatig mis, want een aannemer die standaard plaat in het plafond schroeft en er stuc op laat zetten, levert een plafond af dat langs de naden gaat scheuren.

Houtachtig plaatmateriaal hoort in een badkamer alleen achter de afwerking en nooit in het zicht. Watervast verlijmd multiplex met een merkaanduiding voor buitengebruik kan als versteviging in een wand, maar mdf, osb en spaanplaat zwellen op zodra ze vochtig worden en komen daarna nooit meer terug in vorm.

Een watervaste plank of een houten legplank in de douche is dus altijd behandeld hout of kunststof, geen kaal plaatmateriaal. Vraag je in de bouwmarkt om een watervaste vloerplaat voor de badkamer, dan krijg je meestal een cementgebonden plaat of een droogbouwelement en niet een houten plaat, en dat is maar goed ook.

Plaat	Waar hij wel kan	Waar hij niet kan
Gewone gipsplaat type A	Nergens in een badkamer	Ook niet in het plafond, ook niet als er stuc op komt
Vochtwerende gipsplaat type H2, groen of blauw	Wanden en plafond buiten de douchehoek	Niet in de douche en niet achter een bad
Stucplaat voor pleisterwerk	Plafond en wanden die gestuukt worden	Niet in het natte deel zonder afdichting
Gipsvezelplaat zoals Fermacell	Wanden en vloeren, ook als drager voor tegels	Niet als eindafwerking in de douche
Cementgebonden bouwplaat	Douchehoek, achter het bad, natte zones	Zwaarder en lastiger te zagen dan gips
Tegelisolatieplaat met hardschuimkern	Douchehoek, nissen, muurtjes, ook op hout	Niet als je er zwaar aan wilt ophangen zonder houder
Watervast verlijmd multiplex	Als verstevigingslaag achter de plaat	Nooit in het zicht en nooit onafgedicht
Osb, spaanplaat en mdf	Alleen buiten de badkamer	Zwellen op en komen nooit meer in vorm terug

Het plafond van de badkamer en wat er boven zit

Het plafond is in een badkamer de koudste plek en tegelijk de plek waar de warmste, natste lucht heen gaat. Daar komt bij dat er vaak inbouwspots in zitten die niet dampdicht zijn, waardoor waterdamp gewoon door de gaten naar de ruimte erboven trekt. Dat is de reden dat een badkamerplafond veel vaker problemen geeft dan de wanden.

Voor een gestuukt of gespoten plafond gebruik je stucplaten, geschroefd op een metalen regelwerk of op de houten balken, met wapeningsband in alle naden. Wil je verven, dan kan een vochtwerende gipsplaat, met de naden gevuld en geschuurd. Gipsplaten in het plafond van de badkamer schilderen doe je met een muurverf voor vochtige ruimtes of met spuitwerk, en niet met gewone binnenmuurverf.

Een ventilatierooster in het plafond van de badkamer werkt beter dan een ventilator in de wand, mits er een kanaal achter zit dat het aankan. Wil je een sterrenhemel in het plafond van de badkamer, dan hoort de glasvezelgenerator of de driver van de leds buiten de badkamer te hangen, en dan is een spanplafond de nettere drager dan gipsplaat.

Een verlaagd plafond maken in de badkamer is handig om leidingen en de ventilatiebuis kwijt te kunnen, maar het maakt wel een gesloten ruimte boven je hoofd. Zorg dat die ruimte niet in verbinding staat met een koude zolder, want dan condenseert het vocht daar tegen het dakbeschot. Datzelfde geldt voor een koof: leuk om een buis of een kabelgoot in weg te werken, maar zet er een inspectieluikje in zodat je er ooit weer bij kunt.

Hout aan het plafond kan, en het ziet er in een badkamer vaak goed uit, maar dan geventileerd. Schrootjes of lamellen schroef je op een regelwerk zodat er lucht achterlangs kan, en je behandelt alle vier de kanten van elk plankje voordat je het opschroeft. Mdf-schrootjes horen niet in een badkamer, want die trekken krom bij de eerste natte week.

Laat het plafond los, bladdert de verf af of komen er gele vlekken door? Dan is de oorzaak vrijwel altijd condens tegen een koud plafond of een lekkage van boven, en zelden de verf zelf. Wat je dan doet staat bij schimmel op het plafond van de badkamer, want zonder de oorzaak weg te nemen komt het binnen een half jaar terug.

Ventilatie en afzuiging in de badkamer

De ventilatie bepaalt of de rest van je badkamer heel blijft. Bij een douchebeurt komt er een tot twee liter water als damp in de ruimte, en dat moet er binnen een paar uur weer uit. Lukt dat niet, dan slaat het neer op de koudste vlakken: het plafond, de buitenmuur en de spiegel.

Het wettelijk minimum voor een badruimte is veertien liter per seconde, wat neerkomt op ruim vijftig kubieke meter per uur. In de praktijk is honderd kubieke meter per uur een stuk prettiger, zeker bij een inpandige badkamer zonder raam. Een buis van honderd millimeter is genoeg tot ongeveer vijfenzeventig kubieke meter per uur, daarboven ga je naar honderdvijfentwintig millimeter, anders krijg je vooral geluid in plaats van lucht.

Afzuigen lukt alleen als er ook lucht bij kan. Een rooster in de badkamerdeur of een spleet van anderhalf tot twee centimeter onder de deur geeft de honderdvijftig vierkante centimeter doorlaat die je bij vijftig kubieke meter per uur nodig hebt. Zonder die toevoer staat de ventilator vooral te brommen tegen een dichte ruimte.

Waar je de afzuiging plaatst maakt meer uit dan het vermogen. Het beste punt is in het plafond of hoog in de wand, zo dicht mogelijk boven of naast de douche, want daar stijgt de damp op. Een afzuigpunt aan de andere kant van een badkamer van bijna vier meter lang trekt de vochtige lucht eerst door de hele ruimte heen, en dat zie je terug aan het plafond.

Zit je aan een mechanische ventilatiebox of een wtw-unit, dan sluit je de badkamer daarop aan met een apart kanaal en een ventiel, en niet met een eigen ventilator in dezelfde buis. De box moet continu draaien op de laagste stand en tijdens het douchen op de hoogste, via een pulsdrukker of een draadloze badkamerbediening. Werkt zo'n draadloze bediening niet meer, dan is dat meestal de batterij in de zender of een verbroken koppeling met de box, en helpt opnieuw aanmelden.

Bij een schuin dak voer je af via een dakdoorvoerpan, en niet met een buis die eindigt onder de pannen of op zolder. Die eindigt namelijk precies daar waar de damp condenseert, met een nat gipsplaatplafond en druppels tegen het dakbeschot als gevolg. Loopt de buis over een koude zolder, isoleer hem dan en leg hem met afschot naar buiten, zodat condenswater wegloopt in plaats van terug de ventilator in.

Is er in de badkamer helemaal geen stroom, dan zijn er twee routes. Wat er zonder aansluiting mogelijk is staat bij afzuiging in de badkamer zonder stroom, en de opties voor de ventilator zelf staan bij een badkamerventilator zonder stroomaansluiting.

Klacht	Wat er meestal aan de hand is	Wat je eraan doet
Afzuiging werkt niet goed, spiegel blijft lang beslagen	Te weinig toevoerlucht of een verstopte buis	Rooster of spleet in de deur maken, buis en ventiel schoonmaken
Afzuiging blijft aan of gaat niet uit	Nalooptijd of vochtsensor staat te hoog ingesteld	Nalooptijd terug naar 10 tot 15 minuten, vochtgrens rond 70 procent
Ventilator maakt herrie of geeft een raar geluid	Stof op de waaier of trilling tegen de buis	Waaier schoonmaken, rubber tussenring, buis niet strak inklemmen
Ventilator draait verkeerd om of blaast naar binnen	Verkeerd aangesloten of een terugslagklep die klemt	Aansluiting controleren en de klep vrijmaken
Condens in de afzuigbuis of druppels uit het ventiel	Onverwarmde buis over een koude zolder	Buis isoleren en met afschot naar buiten leggen
Mechanische ventilatie werkt niet, geen enkele stand	Motorcondensator of de bediening	Box en bediening laten nakijken, filters vervangen
Ventilator loopt maar de spiegel blijft nat	Buis te lang of te veel bochten	Maximaal 3 meter en 2 bochten, anders een krachtiger type of een box

Elektra in de badkamer: zones, IP-waarden en aarding

De badkamer is de enige ruimte in huis waar de plek van een armatuur of stopcontact vastligt in regels. Die regels werken met zones rond het bad en de douche, en per zone geldt een minimale IP-waarde. Het eerste cijfer van die code gaat over vaste voorwerpen en stof, het tweede over water, en dat tweede cijfer telt hier.

De vraag die het vaakst langskomt is of IP20 verlichting in de badkamer mag. Buiten de zones, dus bijvoorbeeld een plafondlamp op 2,44 meter hoogte die niet boven de douche hangt, kom je in het gebied waar je vanwege condens minstens IP21 wilt hebben.

IP20 heeft geen enkele bescherming tegen vallend water, en dat is precies wat er van een badkamerplafond druppelt. Kies daar IP44 en je hebt het nooit meer over.

Een railsysteem waarvan de rail IP20 is en de spotjes IP44 is geen oplossing, want de zwakste schakel bepaalt. Voor slimme verlichting geldt hetzelfde: een Philips Hue armatuur met IP65 mag overal hangen, ook vlak bij de douche, terwijl de meeste Hue badkamerarmaturen IP44 zijn en de dimmer of schakelaar buiten de zones hoort. IP23 kom je tegen bij armaturen die tegen schuin vallend water kunnen, wat voor een plafond in een badkamer aan de magere kant is.

Stopcontacten horen buiten zone 2, dus op minstens zestig centimeter van de rand van bad of douche. Wat er verder geldt voor de aansluiting en de groep staat bij een stopcontact in de badkamer. Alle groepen in de badkamer horen achter een aardlekschakelaar van dertig milliampère, en dat is geen advies maar de basis.

Potentiaalvereffening in de badkamer betekent dat je metalen delen onderling verbindt, zodat er geen spanningsverschil tussen kan ontstaan. Je verbindt de metalen water- en cv-leidingen en een metalen bad met een geel-groene draad van vier vierkante millimeter naar de vereffeningsrail. In nieuwe installaties waar elke groep een aardlekschakelaar van dertig milliampère heeft en de hoofdvereffening in orde is, mag die aanvullende vereffening vervallen, maar in een oud huis met metalen leidingen is hem alsnog aanbrengen vaak de simpelste route.

Wil je een tv in de badkamer hangen, houd hem dan buiten de zones, kies een uitvoering die voor natte ruimtes gemaakt is en zet de voeding en het kastje in een droge ruimte. Leidingen wegwerken in de badkamer doe je met installatiebuis in de wand of achter een voorzetwand, en niet los ingestort in de dekvloer. Houd verticale leidingsleuven boven schakelaars en stopcontacten aan, dan weet degene die er over tien jaar boort waar hij niet moet zitten.

Zone	Waar die zone zit	Minimale IP-waarde	Wat er wel en niet mag
Zone 0	In het bad of in de douchebak zelf	IPX7	Alleen 12 volt veiligheidsspanning, voeding buiten de zone
Zone 1	Boven zone 0 tot 2,25 m hoogte	IPX4	Geen stopcontact, alleen vaste toestellen voor deze zone
Zone 2	60 cm rondom zone 1	IPX4	Geen gewoon stopcontact, wel een scheertransformator
Buiten de zones, in de praktijk zone 3	De rest van de badkamer	IP21, liever IP44	Stopcontact mag, altijd achter een aardlekschakelaar
Plafond boven de douche	Direct boven zone 1	IP44 of hoger	Dampdichte inbouwdoos, geen open spotgat
Verlaagd plafond met inbouwspots	Overal in de badkamer	IP44	Spots niet dampdicht betekent damp in de constructie

Wanden afwerken met stucwerk, verf of panelen

Stucwerk in de badkamer kan goed uitpakken, maar dan wel met een paar harde grenzen. Gebruik nooit een gipspleister in een badkamer, ook geen machinepleister van het type MP75, want gips trekt vocht aan en houdt het vast. In de douchehoek en rondom een ligbad gebruik je een cementgebonden stucmortel of je houdt het bij tegels, en de gladde delen hou je boven de spatzone.

De ervaringen met stucwerk in de badkamer die wij verzamelden wijzen steeds dezelfde kant op. Een gestucte badkamer die het jaren volhoudt ziet er in de praktijk vaak zo uit: tegels tot ongeveer 1,80 meter en daarboven glad stucwerk met een muurverf die ook voor buiten geschikt is.

Na het douchen zijn die muren wel degelijk vochtig van de condens, maar ze drogen netjes op omdat het vocht er niet in blijft zitten. De nadelen van een gestucte badkamer zitten bijna altijd in de natte hoek, in een buitenmuur die koud blijft en in een ventilatie die het niet bijhoudt.

Voor de verf geldt een simpele vuistregel die goed werkt: elke muurverf waarop staat dat hij ook buiten kan, is geschikt voor de badkamer. Dat zijn de acrylaat- en dispersieverven met een dichte film en een hoge bindmiddelkwaliteit. Als voorstrijk gebruik je diezelfde latex verdund met tien procent water, dan hecht de eerste laag zonder dat je een apart product nodig hebt.

Structuurverf en spuitwerk, in de wandelgang texen, kunnen prima in een badkamer zolang je met een watervaste variant afwerkt. Een 2-componenten verf of coating op epoxybasis is een stap zwaarder en wordt vooral gebruikt op plekken waar echt water tegenaan komt, maar hij is onvergeeflijk voor een vochtige ondergrond: gaat hij op te nat werk, dan laat hij binnen een jaar los.

Op kozijnen en de badkamerdeur werk je met een watergedragen lak in twee dunne lagen. Onze ervaring met coating in de badkamer is dat de voorbereiding het werk is: ontvetten, schuren en echt droog laten worden, want anders laat de laag binnen een jaar los.

Wandpanelen en behang zijn de snelle alternatieven. Pvc wandpanelen van vier tot acht millimeter met een klik- of messing-en-groefverbinding kun je zelfs over bestaand tegelwerk zetten, mits je alle naden en de aansluiting op de vloer afkit. Behang, ook pvc behang of vinylbehang, houdt het alleen buiten de natte zone en dan met een schimmelwerende lijm; de naden bij het plafond zijn de eerste plek waar het losgaat.

De ervaringen met pvc wandpanelen zijn een stuk beter dan die met behang in een badkamer, simpelweg omdat een paneel geen naad heeft die vocht opzuigt. Meer over de opbouw en de valkuilen van pleisterwerk lees je bij het stucen van een badkamer.

Afwerking	In de douchehoek	Rest van de badkamer	Waar je op let
Tegels	Ja	Ja	Afdichting eronder is het werk, de tegel is de jas
Cementgebonden stucmortel	Ja, met een coating erover	Ja	Nooit gipspleister of machinepleister op gipsbasis
Glad stucwerk met watervaste muurverf	Nee	Ja	Plinttegel onderaan tegen optrekkend vocht
Betoncire of tadelakt	Ja, vakwerk	Ja	Vraagt een stabiele, steenachtige ondergrond
Latex geschikt voor buitengebruik	Nee	Ja	Verdund als voorstrijk gebruiken
Structuurverf of spuitwerk	Nee	Ja	Alleen de watervaste variant
Tweecomponenten verf of coating	Ja	Ja	Ondergrond moet echt droog zijn
Pvc wandpanelen	Ja	Ja	Alle naden en de vloeraansluiting afkitten
Vinyl- of pvc behang	Nee	Ja, met beleid	Schimmelwerende lijm, naden bij het plafond nalopen
Houten lambrisering	Nee	Ja, geventileerd	Alle vier de kanten behandelen, geen mdf

De deur, het meubel en alles wat je ophangt

De badkamerdeur is het onderdeel waar je bij het slopen niet aan denkt en dat je aan het eind alsnog moet oplossen. Draait de deur naar binnen, dan kost dat ruimte die je in een kleine badkamer niet hebt, en bij een noodgeval kan een gevallen persoon de deur blokkeren.

Naar buiten draaien lost dat op, maar dan mag hij niet in de looproute van de gang staan. Welke draairichting en welk type kozijn hier past staat bij de badkamerdeur en het kozijn.

Kies in een badkamer een opdekdeur of een stompe deur met een kunststof of gelakt kozijn, en zet de onderkant van het deurblad in de grondverf voordat hij hangt. Onder de deur laat je bewust anderhalf tot twee centimeter vrij, of je zet er een rooster in, want die spleet is de toevoerlucht van je afzuiging. Een houten deurkozijn in de badkamer werk je af tot op de vloer en kit je onderaan af, want daar zuigt het water omhoog.

Voor de kleine ongelukken op het meubelblad geldt: nagellak verwijder je in de badkamer met aceton op een watje, maar nooit op een gelakt of kunststof blad, want dan haal je de toplaag mee. Lijmresten van tape of een oude spiegel haal je weg met een kunststof schraper en daarna een doek met wasbenzine, en niet met een mes over de tegel.

Een badkamermeubel ophangen is vooral een vraag naar de wand erachter. Een zwevend meubel met een keramische wastafel en water erin weegt al snel veertig tot tachtig kilo, en dat hangt aan twee punten. In metal stud zet je op de hoogte van de ophangbeugels een houten regel of een traverse tussen de profielen, en in cellenbeton gebruik je pluggen die speciaal voor poreuze steen gemaakt zijn of een chemisch anker.

Boor in de tegel zelf en niet in de voeg, met een tegelboor op een laag toerental en zonder klopstand. In de voeg loopt de boor weg en krijgt de plug minder houvast. Wil je iets ophangen zonder boren, dan is dat prima voor een handdoekhaakje of een zeepbakje van een paar honderd gram, maar montagelijm of plakstrips zijn geen bevestiging voor een kast of een meubel.

Wil je zelf een badkamermeubel maken, bijvoorbeeld van steigerhout, kies dan een blad dat tegen water kan: een massief blad in olie of lak op alle kanten, een keramisch blad of een plaat met een waterdichte toplaag. Multiplex en mdf gaan alleen mee als elke zaagkant is afgelakt, en juist de onderkant en de zaagranden worden altijd vergeten. Laat fineer los, dan is dat bijna altijd stoom die achter de rand kruipt, en dan is verlijmen en aandrukken alleen zinvol als de ventilatie ook beter wordt.

Een badkamerspiegel gaat kapot van vocht dat achter de zilverlaag komt, meestal langs de rand en meestal door glasreiniger die je er direct op spuit. Spuit op de doek in plaats van op de spiegel, en kies een spiegel die als badkamerspiegel is uitgevoerd met een beschermlaag op de achterkant.

Zit er eenmaal zwarte corrosie op de rand, dan is repareren geen optie en wordt het vervangen. Kalk en doffe chroomdelen krijg je weer schoon volgens de aanpak bij kalk verwijderen in de badkamer.

Wat je ophangt	Gewicht	Bevestiging die je nodig hebt
Handdoekhaak of zeepbakje	tot 2 kg	Montagelijm of plakstrip kan, boren is zekerder
Spiegel of spiegelkast	5 tot 25 kg	Plug van 8 mm in de tegel, in metal stud een hollewandanker
Wastafelmeubel met keramische wastafel	40 tot 80 kg	Houten regel of traverse in de wand, draadeinden M10
Hoge badkamerkast	20 tot 45 kg	Twee bevestigingspunten in massief materiaal of een regel
Hangtoilet met inbouwreservoir	150 kg belast	Voorzetwand met een inbouwframe dat op de vloer staat
Handdoekradiator	10 tot 25 kg gevuld	Bevestiging in steen of in een verstevigde voorzetwand

Veelgestelde vragen