Handgereedschap en meten: van duimse maat tot multimeter

Eerst meten, dan bestellen

Twijfel je bij een leidingklus over een maat, meet dan de buitendiameter met een schuifmaat voordat je koppelingen koopt. Productnamen en werkelijke maten lopen nogal eens uiteen. Negen van de tien keer voorkomt die ene meting een tweede rit naar de bouwmarkt.

Bij een duimse aanduiding werkt nameten niet: een 1/2 duims aansluiting heet zo, maar meet iets heel anders. Daar hoort een omrekentabel bij, en die staat hieronder, samen met de buismaten per materiaal en de verlopen die ertussen passen.

Zoek je geen maat maar gereedschap voor knippen, buigen, klemmen of stellen, dan vind je dat verderop, als onderdeel van ons overzicht van gereedschap en materiaal. Voor het doormeten van een bobine, een kabelbreuk of een printplaat heb je een multimeter nodig; over de goedkope multimeter en wat je ermee kunt hebben we een aparte gids.

Duimse maten omrekenen naar millimeters

Eén duim is gelijk aan één inch, en dat is 25,4 millimeter. Tot zover is het simpel. De verwarring begint bij pijpen en schroefdraad, want daar is de duimse aanduiding een naam en geen rekenmaat. Een 1/2 duims pijp is dus geen 12,7 millimeter: de buitendiameter van de bijbehorende draad is ongeveer 21 millimeter.

Dat komt doordat de maat oorspronkelijk sloeg op de binnendiameter van de pijp. De wanddikte kwam daar bovenop, en die buitenmaat is later genormaliseerd. Pijpmaten haal je daarom uit een tabel in plaats van uit de rekenmachine. De G in een aanduiding als G 1/2 staat voor gasdraad, ofwel pijpdraad.

Hieronder staan de maten die je in en om het huis tegenkomt. Gaat het specifiek om kranen en aansluitslangen, dan staat er meer detail bij hoeveel mm 1/2 inch precies is.

Duimse aanduiding	Draad, buitendiameter	Stalen pijp, buitendiameter	Bijpassend koper
3/8 duims (G 3/8)	16,7 mm	17,2 mm	10 of 12 mm
1/2 duims (G 1/2)	21,0 mm	21,3 mm	15 mm
3/4 duims (G 3/4)	26,4 mm	26,9 mm	22 mm
1 duims (G 1)	33,2 mm	33,7 mm	28 mm
1 1/4 duims	41,9 mm	42,4 mm	35 mm
1 1/2 duims	47,8 mm	48,3 mm	42 mm
2 duims	59,6 mm	60,3 mm	54 mm
2 1/2 duims	75,2 mm	76,1 mm	geen gangbare maat

Buismaten herkennen: koper, wicu, staal en kunststof

Bij een leidingklus in een bestaand huis is de eerste vraag welke buis er ligt. Koper bestaat in harde lengtes van 12, 15, 22 en 28 millimeter, en in oudere huizen kom je ook 11, 16 en 20 millimeter tegen. Voor die oude maten bestaan nog verloopknelringen, maar de gewone koppelingen uit de bouwmarkt passen er niet rechtstreeks op.

Wicu is zachte, gegloeide koperen buis met een witte kunststof mantel, leverbaar als wicu buis van 12, 15 en 22 millimeter. Je buigt hem in flauwe bochten met de hand, en dat maakt hem geliefd voor lange stukken onder een vloer. Koop hem in rechte lengtes: een rol van vijf meter is nauwelijks recht te krijgen en de buis is door het oprollen net iets ovaal.

Stalen draadbuis herken je aan de dikke wand en de duimse maat. De veelgezochte buis van 28 mm staal is in werkelijkheid meestal een 3/4 duims draadbuis van 26,9 millimeter die met een rolmaat is opgemeten. Voor het los- en vastdraaien van dat soort buizen gebruik je een zweedse tang met de juiste bekstand.

Materiaal	Gangbare maten	Waar je het tegenkomt
Koper, hard	12, 15, 22, 28 mm	Water en cv, zichtwerk en rechte lengtes
Koper, oude maten	11, 16, 20 mm	Huizen van voor ongeveer 1975, alleen via verloopknelringen te koppelen
Wicu, zacht koper met mantel	12, 15, 22 mm	Lange stukken onder vloeren en weggewerkt leidingwerk
Flexibele koperen leiding	12 mm	Aansluiting van een kraan of inbouwreservoir op een lastige plek
Uponor meerlagenbuis	14, 16, 20, 25 mm	Vloeren en nieuwbouw; persen, schuiven of klikken in plaats van solderen
Stalen draadbuis	3/8 tot 2 duims	Oude gas- en cv-leidingen, dikwandig
Chroom buis	32 mm	Sifons en zichtleidingen bij wastafels
Pvc afvoer	32, 40, 50, 75, 110, 125 mm	Riolering; 55 mm is een oude maat waar je met een overgangsstuk op verder werkt
Elektrabuis	16 mm (5/8) en 19 mm (3/4)	Installatiebuis voor bedrading; de 19mm buis is voorgeschreven voor de kookgroep

Verlopen en overgangen tussen leidingsystemen

Zodra twee maten of twee systemen elkaar raken, heb je een verloop nodig. De meest gestelde vraag is de overgang van 12mm koper naar uponor meerlagenbuis. Die maak je in twee stappen: eerst een knelverloop van 12 naar 15 millimeter, daarop een uponor koppeling als overgang van 16mm naar 15mm knel.

Die overgangskoppeling draai je direct op de knelzijde vast, er hoort geen losse knelring meer bij. Bij de multifit koppelingen zit die losse ring er juist wel, dus kijk goed welk type je in handen hebt.

Voor wie geen perstang heeft, bestaan rtm koppelingen die zonder gereedschap op de meerlagenbuis klikken, ook als rechte uponor rtm koppeling van 16 x 16 mm. Ligt er 14 millimeter meerlagenbuis in je vloer, houd er dan rekening mee dat koppelingen en persbekken in die maat schaars zijn. Een verloopkoppeling van 14 naar 16 millimeter is de kortste weg naar gangbaar materiaal.

Uponor levert ook een gascertificeerde buis in 25 mm, maar aan gasleidingen werk je niet zelf. Wil je een leiding afdoppen, gebruik dan een knel eindstop van 10 of 12 mm, of soldeer een eindkap van 12 mm op de buis. Bij twijfel over de draadmaat van een kraanaansluiting helpt onze omrekentabel van duimse aansluitmaten.

Overgang	Oplossing
11 naar 12 mm knel	Verloopknelring in een 12 mm koppeling, voor oud koper
12 naar 15 mm	Knelverloop 12 x 15, met steunhulzen bij zachte buis
14 naar 15 mm knel	Verloopknelring 15 naar 14 in een 15 mm koppeling
16 mm uponor naar 15 mm koper	Overgangskoppeling 16 x 15 knel, zonder losse knelring
Uponor 14 naar 16 mm	Verloopkoppeling persen, daarna verder in 16 mm
16 naar 19 mm elektrabuis	Verloopsok tussen de twee buismaten
Flexibele slang naar 12 mm knel	Slang met wartel van 3/8 of 1/2 op een knelverloop naar 12 mm
Pvc 50 naar 40 mm	Verloopring inwendig lijmen, niet los in de mof laten hangen

Buigen met een buigveer of een buigijzer

Een buigveer steek je in de buis zodat de wand tijdens het buigen niet kan knikken. Voor 3/4 duims elektrabuis is dat een buigveer van 19 mm, voor 5/8 buis een dunnere van 16 mm. Pas op met dunwandige gele installatiebuis: die heeft een iets grotere binnendiameter dan de grijze, waardoor de veer ruim past en de buis alsnog knikt. Buig met gele buis daarom ruimere bochten, of neem voor krap werk de dikwandige grijze buis.

Koper buig je met een buigijzer of buigtang in de maat van de buis. Een buigijzer van 12 mm ligt bij de Praxis gewoon in het schap, en ook Gamma en Toolstation verkopen de maten 12, 15 en 22 mm. Een buigijzer van 28 mm is fors duurder en huur je beter voor die ene dikke aanvoerleiding.

Wicu buig je met de hand alleen in flauwe bochten. Voor een echte bocht van 90 graden heb je ook daar een buigtang nodig, anders knikt de buis of wordt hij ovaal en verlies je doorstroming.

Houd bij elke gebogen bocht rekening met terugvering en buig een paar graden verder dan de hoek die je wilt overhouden. Weeg ook af of buigen wel nodig is: een gesoldeerde knie van 45 of 90 graden kost minder moeite dan een gehuurd buigijzer voor één enkele bocht.

Welke klem of tang je waarvoor pakt

Klemmen bestaan in meer smaken dan de bekende lijmtang. Schuifklemmen, ook wel F-klemmen, stel je snel over grote afstanden en zijn de werkpaarden bij het lijmen van panelen en werkbladen. Hoekklemmen voor hout houden twee delen haaks op elkaar tijdens het lijmen of schroeven van een lijst of een kast, en dat vervangt een tweede paar handen.

Rond het huis kom je een reeks specifieke klemmen tegen. Wasbak klemmen zijn de montageklemmen waarmee een onderbouwwastafel onder het blad hangt; vervang ze in dezelfde maat en met dezelfde gaten. Voor een waslijn op het balkon bestaan schroefklemmen die je zonder boren om de reling zet, en voor een loungeset zijn er koppelklemmen die de losse elementen bij elkaar houden zodat ze niet wegschuiven.

Een hydraulische tang is geen klem maar een perstang die koppelingen of kabelschoenen met hydraulische kracht dichtdrukt; voor een enkele klus huur je die. Voor vastzittende draadkoppelingen en verroeste buizen pak je de pijptang die zich op elke maat vastbijt. Moeren en wartels draai je met een bahco of een steeksleutel, niet met een waterpomptang.

Klemt er iets terwijl je dat niet wilt, zoals een klemmende buitendeur of klemmende lades, dan ligt het meestal aan vocht of een verzakt scharnier en niet aan je gereedschap.

Jaloezieën en lamellen op maat maken

Wie een aluminium luxaflex met lamellen van 50 mm wil inkorten, zoekt zich suf naar een lamelschaar van 50 mm. Die maat bestaat niet: lamelscharen en lamellenknippers zijn er in 16 en 25 millimeter, omdat dat de gangbare lamelbreedtes zijn.

Voor het inkorten van lamellen van 50 mm gebruik je een gewone blikschaar of een stevige schaar. Rond de hoekjes daarna af met een fijne vijl, zodat er geen scherpe punten blijven staan.

De boven- en onderrail kort je in met een ijzerzaagje, en de laddertjes en koorden knip je pas op lengte als alles hangt en het valgedrag klopt. Dun aluminium plaatwerk kun je ook snijden door met een stanleymes meerdere keren langs een liniaal te krassen en de plaat daarna om te breken. Bij losse lamellen geeft knippen een strakkere rand.

Gaat er iets kapot aan de bediening, zoals de kettingbediening van een luxaflex met lamellen van 31 mm, bestel dat onderdeel dan bij de leverancier van de jaloezie. Kettingen en laddertjes verschillen per merk. Wil je lamellen ophangen zonder te boren, dan bestaan er klemsteunen die je op het kozijn klemt.

Waterpas werken met een luchtbel, een koord of een laser

Voor recht ophangen en stellen hoef je geen honderden euro's uit te geven. De laser waterpas van de Action zet een kruislijn die voor het ophangen van kasten, schilderijen en een rij tegels binnen goed bruikbaar is. Controleer het apparaat wel eerst: markeer de lijn, draai de laser 180 graden en kijk of de lijn op dezelfde hoogte terugkomt. Wijkt hij een paar millimeter af over vier meter, dan weet je wat je moet corrigeren.

Een touw waterpas is een klein waterpasje dat je midden op een strak gespannen koord hangt, vooral bij metselen, bestraten en het stellen van een schutting. Over korte afstand werkt dat goed, maar bij een lang koord gaat het doorhangen meetellen; span het koord dan strakker of stap over op een slangwaterpas of een lijnlaser. Afreien met waterpas doe je door de waterpas op een lange rei te leggen, want een korte waterpas volgt elke bult in de vloer.

Een kast waterpas zetten op een scheve vloer doe je met de stelpootjes of met wiggen onder de laagste hoek, en altijd in twee richtingen: eerst de diepte, dan de breedte. Voor het waterpas maken van een wasmachine of koelkast draai je aan de stelvoeten tot de bel in het midden staat. Bij het waterpas ophangen van iets zwaars teken je eerst alle gaten af langs de lijn en boor je daarna pas.

Doormeten met de multimeter

Voor het meeste meetwerk in huis volstaat een eenvoudige digitale meter; wat je van de multimeter van de Action wel en niet mag verwachten, hebben we apart uitgezocht. Het gros van de klusmetingen is weerstand meten aan een spanningsloos onderdeel: een spoel, een draad of een zekering.

Een bobine doormeten doe je in twee stappen. De primaire wikkeling meet je op het bereik van 200 ohm, en die hoort ergens tussen 0,1 en 5 ohm te zitten. De secundaire wikkeling meet je tussen de bougiekabel en de massa op het bereik van 20 kilo-ohm.

Een waarde van 3 tot 10 kilo-ohm is normaal; blijft de meter op 1 staan, dan is de wikkeling onderbroken. Voor het doormeten van de ontstekingsspoel van een grasmaaier of kettingzaag geldt hetzelfde recept.

Een kabelbreuk meten met de multimeter doe je door de spanning eraf te halen en per ader de weerstand van eind tot eind te meten: bijna nul ohm is goed, oneindig betekent een breuk. Een transformator meet je op dezelfde manier per wikkeling door. Een printplaat doormeten begint bij de zekering en de diodes, altijd zonder spanning op de print, want meten onder spanning geeft onzinwaarden en kan de meter beschadigen.

Losse maten die je steeds opzoekt

Een deel van de vragen bestaat uit één losse maat: past dit, bestaat dat, waar hoort het bij. Die vangen we hieronder in één naslagtabel. Staat jouw maat er niet bij, meet dan de buitendiameter en het asgat of de draad na met een schuifmaat voordat je bestelt.

Twee dingen vallen op in dit rijtje. Metrische draad is wel gewoon te berekenen: M10 is 10 mm buitendiameter, en een bout van M3 x 60 mm is 3 millimeter dik en 60 millimeter lang, bij de Praxis los uit het bakje te halen. Bij afzuiging en riolering zegt de maat altijd iets over de buitendiameter van de buis waar het op aansluit, dus meet daar niet de binnenkant op.

Maat	Wat het is	Waar je op let
Slijpschijf 115 mm	Schijf voor de kleine haakse slijper	Asgat 22,2 mm; doorslijpen en afbramen vragen verschillende schijven
Gatenboor 160 mm	Klokboor voor grote gaten in plaatmateriaal	Voor afzuiging en inbouwspots; in steen boor je met een diamantboor
Beluchter 50 mm en 110 mm	Vacuümbeluchter voor de afvoer, ook bij de Gamma	Zelfde maat als de buis waar hij op komt te staan
Klemzadel 50 mm	Beugel om pvc buis van 50 mm te bevestigen	Horizontale afvoer om de halve meter beugelen
Roofmate 20 mm en 50 mm	Drukvaste XPS isolatieplaat	Snijden met een breekmes of een fijngetande zaag
Y stuk 125 mm	Splitser voor een ventilatiekanaal	Kanaalmaten zijn buitenmaten, dus buiten meten
Pvc verloop 50 naar 40 mm	Verloopring voor de afvoer	Inwendig lijmen zodat hij niet los in de mof hangt
Luxaflex kettingbediening 31 mm	Bedieningsonderdeel van een jaloezie met 31 mm lamellen	Bestellen bij de leverancier, maten verschillen per merk
M10	Metrische draad van 10 mm buitendiameter	Wel te berekenen, anders dan een duimse pijpmaat
Kabel 5 x 6 mm²	Vijf aders met een doorsnede van 6 mm²	Krachtstroom; aanleg in de meterkast is werk voor de installateur
Installatiedraad 2,5 mm²	Stroomdraad voor stopcontactgroepen	In 16 mm buis maximaal drie draden van 2,5 mm² plus twee van 1,5 mm²

Veelgestelde vragen