Waterleiding afdoppen zonder een dode leiding achter te laten

Eerst meten, dan pas een dop kopen

Bij het afdoppen van een waterleiding gaat bijna alles mis op één punt: de maat. Wie een dop op gevoel koopt, staat een uur later opnieuw in de bouwmarkt. Wie vaker aan de waterleidingen in huis werkt, meet daarom eerst en koopt daarna pas.

Meet de buitendiameter met een schuifmaat en niet de omtrek met een draadje. Een omtrek van 4,5 centimeter lijkt op 14 millimeter uit te komen, maar bij zulke kleine maten zit je met een halve millimeter meetfout al een hele maat mis. Een digitale schuifmaat kost tegenwoordig weinig en verdient zich bij deze klus in één keer terug.

Krab voor het meten eerst de verf van de leiding. Op oude koperen leidingen zitten regelmatig drie of vier lagen verf en dat scheelt zo een halve millimeter. Een stukje schuurlinnen of scotch-brite maakt het koper meteen schoon en glad voor de knelring die er straks overheen moet schuiven.

Heb je geen schuifmaat in huis, dan kun je je steeksleutels gebruiken. De sleutels 11, 12, 14 en 15 passen precies om de bijbehorende pijpmaat en dat klopt nauwkeurig genoeg om je fitting op te kopen. Een strookje stevig karton met sleuven van 11, 12, 14 en 15 millimeter doet hetzelfde werk. Welke maten in Nederlandse woningen gebruikelijk zijn, vind je terug in ons overzicht met standaardmaten en aansluitmaten.

Maat van de leiding	Waar je hem tegenkomt	Wat erop past
10 mm koper	Korte aftakking naar een fonteintje, oude cv-aansluitingen	Kneldop 10, of een stukje 12 mm koper als schuifsok
12 mm koper	Aftakking naar wastafel, fonteintje en toiletkraan	Kneldop 12, soldeerdop 12, reparatiesok 12
14 mm koper	Oude installaties van voor de huidige standaardmaten	Soldeerverloop van 14 naar 15, nooit een kneldop 15
15 mm koper	De standaardmaat naar kranen, douche, keuken en wastafel	Kneldop 15, soldeerdop 15, persfitting 15
22 mm koper	Doorgaande leiding door de woning en aanvoer naar de boiler	Kneldop 22, soldeerdop 22, persfitting 22
28 mm koper	Zware hoofdaanvoer en dikke cv-leiding	Solderen of persen, knellen wordt hier onhandig
16 mm meerlagenbuis	Moderne aanvoer per tappunt en vloerverwarming	Knelkoppeling 16 met steunhuls, of een persfitting
20 mm meerlagenbuis	Verdeler naar keuken en badkamer	Knelkoppeling 20 met steunhuls, of een persfitting
1/2 inch muurplaat	Kraanaansluiting in de muur bij douche en wastafel	Messing plug of kunststof testplug met binnendraad
3/4 inch wartel	Radiatoraansluiting en wasmachinekraan	Messing dop met een vlakke pakking erin

Afdoppen mag, een dode leiding laten zitten niet

De reflex bij een kraan of wastafel die weggaat is simpel: leiding afzagen, dop erop, klaar. Dat is waterdicht en het werkt, maar je houdt een stuk leiding over waar geen water meer doorheen stroomt. Zo'n dood stuk is precies wat je in een drinkwaterinstallatie niet wilt hebben.

In stilstaand water slaat kalk neer en vormt zich een laagje biofilm, en daarin groeien bacteriën. Waterleiding afdoppen en legionella worden daarom in één adem genoemd. Het risico is het grootst op de warmwaterleiding en bij een douche, want daar komt lauw water samen met verneveling. Een warmwaterleiding afdoppen op een lang loos eind is daarmee vervelender dan hetzelfde doen op een koude leiding, al is de aanpak voor beide gelijk.

De vuistregel dat een dood stuk van vijf keer de diameter mag blijven zitten hoor je nog steeds. Beschouw dat als het uiterste maximum en niet als toestemming. Netter is het om het T-stuk eruit te halen en er een reparatiesok of schuifsok voor terug te zetten, zodat de doorgaande leiding weer één gladde pijp is.

Een gewone sok is daar meestal te kort voor, want die heeft in het midden een stootrand en je kunt de leidingen niet uit elkaar trekken. Een reparatiesok heeft die rand niet en schuift daardoor helemaal over de ene pijp, waarna je hem terugschuift over de andere. Bij een soldeersok kun je dat stootrandje er ook zelf uitvijlen en heb je dezelfde fitting.

Er is nog een reden om een lang loos eind te vermijden. In dat stuk blijft lucht zitten die er nooit meer uit komt, en dat geeft klappende leidingen zodra je een kraan dichtdraait. Merk je bovendien dat er minder uit de kraan komt dan voorheen, kijk dan ook naar de andere oorzaken van een lage waterdruk in huis.

Een koperen waterleiding afdoppen met een kneldop

Voor de meeste mensen is knellen de beste keuze. Je hebt er geen brander voor nodig en geen ervaring: als je een dop op een fles kunt draaien, kun je ook een koperen leiding afdoppen. De volgorde is wel bepalend voor het resultaat.

Schuif eerst de wartel over de pijp, met de schroefdraad naar het uiteinde toe. Daarna de knelring, en pas dan zet je de dop erop. Duw de dop tot de aanslag, schuif de ring ertegenaan en draai de wartel aan terwijl je de dop met een tweede sleutel tegenhoudt.

Aandraaien doe je handvast en daarna ongeveer een hele slag met de sleutel. Verder aandraaien maakt het niet dichter, het snijdt de knelring alleen dieper in het koper en dan vervormt de pijp. Lekt het bij het opdraaien van de hoofdkraan, geef dan hooguit een kwartslag extra en vervang anders de knelring.

Reken bij het afzagen op ongeveer twee tot drie centimeter rechte, ronde pijp. Meet niet alleen de insteekdiepte van de dop, want zolang de wartel nog niet is aangedraaid steekt hij een stuk verder uit. Wie precies op de insteekdiepte afzaagt, ontdekt bij het aandraaien dat de pijp niet tot de aanslag komt en dus nooit dicht wordt.

Een kneldop van 15 millimeter op een leiding van 14 gaat niet werken, hoe ver je hem ook aandraait. Er bestaan verhoogde knelringen die zo'n twee millimeter dikker zijn en waarmee je verder kunt aanknijpen, maar dat is een noodgreep voor een bereikbare plek. Zit de leiding weggewerkt, kies dan een soldeerverloop van 14 naar 15 of laat de persfittingen met een perstang het werk doen.

Knellen, solderen of persen

De manier waarop je afdopt hangt af van twee vragen: kun je er goed bij en blijft het zichtbaar. Op een bereikbare plek in een keukenkastje is knellen sneller en veiliger dan een brander pakken. Verdwijnt het werk achter tegels of stucwerk, dan is een gesoldeerde of geperste verbinding het verstandigst.

Solderen doe je met een brander, niet met een soldeerbout. Een bout krijgt een koperen leiding nooit warm genoeg, want het koper voert de warmte razendsnel af. De leiding moet daarnaast kurkdroog zijn, want één druppel water in de pijp kookt en dan vloeit het soldeer niet.

Werk je vlak langs een muur, plafond of houten balk, leg dan een brandwerende mat achter de leiding. Een leiding die strak tegen het plafond zit is met een open vlam lastig veilig te bewerken, en de vlam trekt langs het oppervlak omhoog. Kun je die ruimte niet maken, dan is knellen of persen simpelweg de betere keuze.

Voor drinkwater gebruik je loodvrij tin-zilversoldeer en een vloeimiddel dat voor drinkwater is goedgekeurd. Oud soldeer met lood erin mag al lang niet meer op waterleiding. Het idee dat alle waterleidingen hardgesoldeerd moeten worden klopt niet: hardsolderen bij hoge temperatuur hoort bij gasleidingen, en dat is werk voor een installateur. De brandertechniek zelf lijkt op het solderen van zink, maar temperatuur en soldeer verschillen.

Manier van afdoppen	Wanneer je die kiest	Waar je op moet letten
Kneldop of knelkap	Je kunt er goed bij en je hebt geen brander in huis	Pijp moet rond, schoon en lang genoeg zijn, altijd een nieuwe knelring
Soldeerdop of eindsok	Definitief werk, zeker als het achter tegels verdwijnt	Leiding kurkdroog, brandwerende mat erachter, loodvrij soldeer
Persfitting	Meerdere koppelingen achter elkaar of geen open vuur gewenst	Perstang huren met de juiste bek per maat, één keer persen en klaar
Reparatiesok of schuifsok	Het T-stuk gaat eruit en de leiding heeft geen speling	Langer dan een gewone sok, of zelf het stootrandje uitvijlen
Messing plug in een muurplaat	Douchekraan of wasmachinekraan gaat er tijdelijk af	Teflontape of vloeibaar afdichtmiddel op de draad
Kunststof testplug	Afpersen voor de dekvloer en beschermen tijdens het stucen	De dikke uitvoering zit in de weg bij het tegelen
Knelkap op de bestaande knelring	Echt tijdelijk, tijdens een sloopweek	De oude ring is al vervormd, dus controleer daarna op lekkage
Steekkoppeling met dop	Snel dicht zonder gereedschap	Duurder per stuk en niet geschikt om weg te werken in de muur

Waterleiding tijdelijk afdoppen tijdens een verbouwing

De meest voorkomende reden om af te doppen is een verbouwing. De keuken gaat eruit en de nieuwe komt over drie weken, of de badkamer wordt gesloopt en de tegelzetter moet eerst langs. In die situatie wil je het water in de rest van het huis gewoon houden en alleen dat ene punt dichtzetten.

Wil je het water in de keuken afdoppen, dan is de snelste route meestal: hoofdkraan dicht, leiding leeg laten lopen, de wartel van het T-stuk losdraaien en er een knelkap op zetten. In veel gevallen zit de oude knelring nog vast op de pijp en past de kap daar zo overheen. Netter is het om de meegeleverde nieuwe knelring te gebruiken, want een ring die één keer is vervormd kan niet nog een keer vervormen.

Zit er een stuk pijp in de weg, zaag dan af op ruime lengte en zet daar een kneldop op. Zo houd je bij de definitieve aansluiting nog materiaal over om mee te werken. Datzelfde geldt bij een wastafel verwijderen en de leidingen afdoppen: laat liever twee centimeter te veel staan dan een halve centimeter te weinig.

Er is een alternatief dat vaak wordt vergeten. In plaats van een waterkraan afdoppen kun je de kraan laten zitten en gewoon dichtdraaien, of de aanvoer overbruggen met een flexibele slang met wartelaansluiting. Dat kost geen fitting en je kunt op elk moment weer water tappen tijdens de klus.

Houd tijdelijk ook echt tijdelijk. Een afgedopte leiding die een half jaar blijft staan is een dode leiding geworden, met alle kalk en stilstand die daarbij horen. Weet je nu al dat het maanden gaat duren, dop dan meteen goed af bij de doorgaande leiding.

Zet het water gecontroleerd terug

Draai de hoofdkraan bij de watermeter langzaam open in plaats van in één keer helemaal. Een leiding die vol lucht staat krijgt anders een flinke drukstoot te verwerken, en dat is precies het moment waarop een pas gemonteerde dop het begeeft. Zet daarna ergens in huis een kraan open zodat de lucht eruit kan.

Leg een velletje keukenpapier onder elke koppeling die je hebt aangeraakt en kijk er een dag later nog eens naar. Een langzame lekkage van een druppel per uur zie je met het blote oog niet, op droog papier wel.

Douchekraan, muurplaat en s-koppeling afdoppen

Bij een badkamerrenovatie moet de douchekraan er meestal af voordat de tegelzetter kan beginnen. Voor een douchekraan verwijderen en afdoppen heb je twee routes: de s-koppelingen laten zitten en die afdoppen, of ze eruit draaien en de muurplaten pluggen.

Een douchekraan afdoppen op de s-koppeling doe je met een messing afsluitkap van 1/2 of 3/4 inch. Neem een kap die vanbinnen vlak is, zodat er een gewone vlakke pakking in past en je de conische kant van de koppeling niet hoeft af te dichten met tape. Draai hem met de hand op en dan een halve slag met een sleutel erbij.

Toch is dat vaak niet de beste keuze. Wordt er over de bestaande tegels heen getegeld, dan komen de s-koppelingen na de klus een centimeter te diep te zitten en passen de rozetten van de nieuwe kraan niet meer. Bovendien staat de hart-op-hart maat van een nieuwe kraan zelden precies op de oude koppelingen, en verdraaien in de muur geeft kans op een lekkage die je niet ziet.

Draai de s-koppelingen daarom liever eruit. Zitten ze vastgekit tegen de tegels, snijd de kit dan rondom in en draai gewoon door. Zet er vervolgens messing pluggen of kunststof testpluggen in de muurplaten, met teflontape strak in de draadrichting gewikkeld of met een vloeibaar draadafdichtmiddel. Hoe je de nieuwe koppelingen straks op de goede diepte en waterpas terugzet, staat bij het stellen van een s-koppeling.

Muurplaat afdoppen tijdens tegelen en stucen

Voor het afdoppen van een muurplaat zijn er kunststof testpluggen met een rubber ring die je zonder tape waterdicht indraait. Handig, maar let op de dikte: de dikke uitvoeringen steken zover uit dat je ze bij het tegelen moet verwijderen of er enorme gaten voor moet boren. Er bestaan dunne varianten die niet buiten de muurplaat uitsteken en die je gewoon kunt laten zitten.

Een messing of stalen plug met een vierkant op de achterkant is het alternatief. Die draai je met een dopsleutel weer los, ook als de tegellijm dikker is uitgevallen dan gepland. Verchroomde doppen uit een radiatoraansluiting werken daar net zo goed voor.

Op deze plekken werk je met schroefdraad in plaats van met knel- of soldeerwerk, en dat geldt ook elders in huis. Een stalen leiding afdoppen doe je daarom niet met soldeer maar met een messing plug op de draad, afgedicht met teflontape of een vloeibaar draadafdichtmiddel.

Waterleiding afdoppen in de muur

Soms zit er niets anders op dan afdoppen op een plek die daarna dichtgaat. Denk aan een wasmachinekraan die weg moet en een wand die opnieuw betegeld wordt. Dan gelden er strengere eisen dan bij een dop in een keukenkastje.

Een gesoldeerde of geperste verbinding heeft in wegwerk de voorkeur boven een knelverbinding. Een knelkoppeling kan na verloop van tijd een fractie ontspannen en moet daarom in principe bereikbaar blijven. Zit het echt niet anders, maak dan een inspectieluikje of accepteer dat je bij een lekkage de tegels eruit moet slopen.

Plak koper dat in de muur verdwijnt af met tape of schuif er een isolatiekous overheen. Direct contact tussen koper en gips of sommige mortelsoorten tast het metaal op termijn aan, en dat is precies wat je niet ziet gebeuren. Zet de sleuf daarna dicht met primer en reparatiemortel voordat er gestuukt of getegeld wordt.

Fotografeer voordat je dichtmaakt de hele situatie met een rolmaat in beeld. Over vijf jaar wil iemand daar boren en dan is die foto meer waard dan welke aantekening ook.

Ga je in de wand hakken om bij de leiding te komen, kijk dan eerst waar je zit. In een dragende wand mag je niet zomaar sleuven hakken, en zeker geen horizontale, want die verzwakken de constructie. Bij twijfel laat je een constructeur meekijken. Voor de leidingloop die je wel zelf mag aanpassen is het aanleggen van nieuwe waterleiding het vervolg op deze klus.

Kunststof waterleiding, meerlagenbuis en pvc

Een kunststof waterleiding afdoppen gaat anders dan koper, en juist bij de knelsets gaat de volgorde vaak fout. Van buiten naar binnen is het: eerst de wartel over de buis, dan de knelring, en de steunhuls gaat in de buis. Die steunhuls houdt de buis rond zodat de knelring iets heeft om tegenaan te knijpen.

Zonder steunhuls blijft er beweging in de koppeling zitten en dat wordt vroeg of laat een lekkage. Let ook op dat een knelset voor meerlagenbuis niet zomaar past op een koperen kap van 15 millimeter: je hebt een koppeling nodig die aan de ene kant op de buis past en aan de andere kant de eindkap accepteert.

Snijd meerlagenbuis altijd recht af met een buissnijder en niet met een ijzerzaag. Kalibreer daarna het uiteinde met een kalibreertang, die de buis inwendig weer rond maakt en tegelijk de binnenbraam wegneemt. Meerlagenbuis afdoppen zonder kalibreren beschadigt de rubberringen in de fitting en dan lekt het meteen.

Voor een pvc buis afdoppen geldt iets anders, want dat gaat vrijwel altijd over afvoer en niet over drukleiding. Zaag de buis recht af, ontbraam de rand en lijm er een pvc eindkap op met pvc-lijm. Een afsluitstop met een rubber ring en een spanplaat werkt ook en is later weer los te draaien.

Vul een afvoer nooit met purschuim. Dat is geen afdichting maar een spons: het hecht slecht op glad pvc, het laat rioollucht door en je krijgt het er niet meer netjes uit als de afvoer ooit terug moet komen.

Verwarming verwijderen en afdoppen

Radiatoren gaan meestal tijdelijk van de muur, bijvoorbeeld omdat de stukadoor langskomt. De volgorde is dan: stekker van de cv-ketel eruit, systeem drukloos maken, en daarna pas een wartel losdraaien. Draai je een koppeling los terwijl er nog anderhalve bar op staat, dan spuit het water de kamer in.

Drukloos maken doe je op het laagste punt. Zoek een vul- of aftapkraan op de begane grond of in de kelder, sluit daar een slang op aan en hang het uiteinde in een afvoer. Open dan die kraan en daarna de ontluchters van de radiatoren die eraf moeten, want zonder lucht erbij loopt er niets weg.

Let op welke kraantjes je opendraait. Stopkranen met een aftapper in een kelder horen vaak bij de waterleiding en niet bij de cv, en die verwarren nogal eens. Houd bij het losdraaien van de onderste wartel altijd een emmer en een dweil bij de hand, want er komt zwart water uit dat op een vloer bijna niet weggaat.

Voor het afdoppen zelf is de makkelijkste route de wartel tussen de radiatorkraan en de radiator los te draaien en die aansluiting af te doppen met een dop van 3/4 inch. De dopjes van een vulkraan passen daar prima op en je hebt er twee per radiator nodig. Wil je in plaats daarvan de leiding van de verwarming afdoppen, verder terug bij de muur, dan zit je meestal op 1/2 inch. Meer over de aansluitmaten en het opnieuw ophangen staat bij een radiator afdoppen en weer terugplaatsen.

Breng het systeem daarna weer op druk, ook als de radiatoren nog aan de kant staan. Een cv-ketel valt zonder waterdruk in storing en dan heb je ook geen warm water meer. Gaat een radiator definitief weg en heb je een eenpijpssysteem, koppel de aanvoer en retour dan aan elkaar door in plaats van beide te doppen, anders stopt de doorstroming naar de rest van de kring.

Gas en elektra: waar het zelf doen ophoudt

Bij een keuken op inductie blijft er een gasleiding over die nergens meer heen gaat. Gas afdoppen is geen zaterdagmiddagklus en de bouwmarkt is er niet de juiste plek voor. Laat een erkend installateur de gasaansluiting afdoppen, en laat hem de loze leiding meteen helemaal verwijderen tot in de meterkast.

Een eindkap op de bestaande gaskraan lijkt een oplossing, maar dan hangt er nog steeds een leiding vol gas in je keukenkast. Bij oude installaties komt daar iets bij: tot in de jaren zestig werd hennep als afdichting gebruikt, wat destijds werkte omdat er vocht in het gas zat. Met het huidige droge aardgas droogt die hennep uit en dan gaat zo'n verbinding lekken zodra je eraan draait. Wat er verder bij komt kijken lees je bij het afdoppen van een gasleiding.

Bij elektra geldt hetzelfde principe als bij water: iets wat er niet meer is, kan geen problemen geven. Wil je een stroomdraad afdoppen omdat een oud opbouwstopcontact verdwijnt, haal de aders dan bij voorkeur helemaal terug tot de lasdoos waar ze vandaan komen. Lukt dat niet omdat de buis door een muur of een gestuukt plafond loopt, plaats dan een lasdoos op het uiteinde van de buis.

Dop in die doos elke ader apart af met een lasklem en gebruik geen kroonsteentje. Een kroonsteen laat blanke delen vrij en werkt los bij trillingen, een lasklem sluit de ader volledig in. De lasdoos moet daarna bereikbaar blijven, dus onder een luik of in een kast en niet onder een gelijmde vloer.

Schakel voor het knippen de groep uit in de meterkast en controleer met een spanningszoeker dat de kabel echt spanningsloos is. Achter de hoofdzekering in de meterkast begint het domein van de netbeheerder en daar blijf je vanaf.

Een stroomkabel buiten afdoppen

Een stroomkabel afdoppen buiten begint niet met een mof, maar met zoeken. Kom je bij graafwerk een oude grondkabel tegen naar een schuur die gesloopt wordt, dan is een gietmof in de grond de laatste optie en niet de eerste. Zoek eerst uit waar de kabel het huis binnenkomt. In de praktijk zit dat vaak achter het eerste stopcontact aan de tuinzijde dat op dezelfde groep zit, en dan ben je in tien minuten klaar.

Ligt de kabel in een buis, trek hem er dan helemaal uit zolang de bestrating open ligt. Een los kabeleinde onder de grond levert bij de volgende bewoner alleen maar vraagtekens op, en niemand weet dan nog of er spanning op staat. Een grondkabel afdoppen betekent in de praktijk dus vooral: hem weghalen. Lukt dat niet, dan is een buitenkabel afdoppen met een gietmof en een aantekening op de tuintekening de op één na beste route.

Wat je afdopt	Zelf doen?	Zo hoort het
Koud- en warmwaterleiding	Ja	Aftakking weg tot aan de doorgaande leiding, T-stuk vervangen door een sok
Cv-leiding en radiator	Ja	Systeem drukloos, doppen op de wartels, daarna weer op druk brengen
Gasleiding en gasbuis afdoppen	Nee	Erkend installateur, loze leiding weg tot aan de gasmeter
Stalen leiding met schroefdraad	Ja, met de juiste tang	Messing plug met teflontape of hennepvervanger, geen soldeerwerk
Elektra op een eindgroep binnen	Ja, met kennis van zaken	Groep uit, spanningsloos controleren, ader per ader in een lasklem in een bereikbare lasdoos
Grondkabel of buitenkabel	Deels	Kabel uittrekken of aan de voedende kant afkoppelen, geen los eind in de grond
Werk achter de hoofdzekering	Nee	Netbeheerder of erkend installateur
Pvc-afvoer	Ja	Eindkap lijmen of een afsluitstop met spanplaat, nooit purschuim

Zo dop je een koperen waterleiding netjes af

Deze volgorde werkt voor een aftakking naar een wastafel, keukenkraan of wasmachinekraan die definitief weggaat.

1. Sluit het water af en maak de leiding leeg

   Draai de hoofdkraan bij de watermeter dicht en zet daarna de laagste kraan in huis open, zodat het water eruit loopt. Open ook een kraan op de bovenste verdieping om lucht toe te laten, anders blijft de leiding vol staan. Bij warm water zet je eerst de boiler of geiser uit en haal je de druk eraf. Gaat het om een gasleiding, dan stopt de klus hier en bel je een installateur.

2. Bepaal waar je gaat afdoppen

   Volg de leiding terug tot het punt waar hij aftakt van een leiding waar wel water door blijft stromen. Daar wil je afdoppen, en liever nog haal je het T-stuk er helemaal uit met een reparatiesok ervoor in de plaats. Doppen bij de kraan lijkt makkelijker, maar levert een meterslang dood stuk leiding op.

3. Maak de leiding schoon en meet de diameter

   Krab de verf eraf en schuur het koper blank met schuurlinnen of scotch-brite. Meet daarna met een schuifmaat de buitendiameter, op de plek waar de knelring straks komt. Meet je 12 of 15 millimeter, dan zit je in de standaardmaten; kom je op 10 of 14 uit, dan heb je een oude installatie en moet je daarop je fitting uitzoeken.

4. Zaag de leiding op de juiste lengte door

   Laat twee tot drie centimeter rechte pijp staan, gemeten vanaf het T-stuk of de bocht. Gebruik een pijpsnijder voor een kaarsrechte snede, en in een krappe hoek een kleine snijder of een ijzerzaagje met een blikje eronder om het vijlsel op te vangen. Kortere stukken lijken netter, maar dan komt de pijp niet tot de aanslag in de dop.

5. Ontbraam de pijp en maak hem weer rond

   Een botte pijpsnijder duwt het materiaal aan de buitenkant iets omhoog en dan schuift de knelring er niet overheen. Haal die opstaande rand weg met een strook schuurlinnen dat je om de pijp trekt. Neem daarna de binnenbraam weg met een ontbramer of een vijltje, anders remt die rand later de doorstroming en houdt hij vuil vast.

6. Monteer de dop in de goede volgorde

   Schuif de wartel over de pijp met de draad naar het uiteinde, dan de knelring, en zet de dop tot de aanslag. Draai handvast aan en geef er daarna ongeveer een slag met de sleutel bij, terwijl je de dop met een tweede sleutel tegenhoudt. Gebruik altijd de nieuwe knelring die bij de dop zit en niet de oude, want een ring die eenmaal is vervormd sluit niet nog een keer.

7. Zet er langzaam druk op en controleer twee keer

   Draai de hoofdkraan rustig open en zet ergens een kraan open zodat de lucht weg kan. Voel met een droge vinger langs de dop en leg er een velletje keukenpapier onder. Kijk er de volgende dag opnieuw naar en maak de muur pas daarna dicht, want een druppel per uur zie je op het eerste gezicht niet.

Maatvoering

De gangbare hoogtes en maten voor sanitair, elektra, keuken en trap, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Ruimte of vakgebied Alle Sanitair Elektra Keuken Trap Deuren Ventilatie

Ruimte of vakgebied	Onderdeel	Gangbare maat	Marge die in de praktijk werkt	Waar je op moet letten
Sanitair	Wastafel, bovenkant	85 cm boven de vloer	80 tot 90 cm	Meet vanaf de afgewerkte vloer. Bij een opzetkom reken je vanaf de bovenkant van de kom, dus zakt het meubel naar ongeveer 70 cm.
Sanitair	Wastafelkraan, uitloop	25 tot 30 cm boven de wastafelrand	wat past bij de kom	Te hoog geeft spatten, te laag krijg je je handen er niet onder.
Sanitair	Fonteintje in het toilet	80 tot 85 cm	75 tot 90 cm	Vaak iets lager dan een wastafel omdat de ruimte krap is.
Sanitair	Toiletpot, bovenkant zitting	40 tot 43 cm	38 tot 48 cm	Een verhoogd toilet zit op 46 tot 48 cm en zit voor veel mensen prettiger.
Sanitair	Hangend toilet, onderkant pot	40 cm boven de vloer	38 tot 45 cm	De hoogte bepaal je bij het stellen van het inbouwreservoir, daarna ligt hij vast.
Sanitair	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 80 cm	Te ver naar achteren betekent draaien terwijl je zit.
Sanitair	Douchekraan, thermostaat	100 tot 110 cm	95 tot 120 cm	Je wilt hem kunnen bedienen zonder in de straal te staan.
Sanitair	Doucheglijstang, bovenkant	180 tot 200 cm	afhankelijk van de lengste gebruiker	Reken op minstens 20 cm boven de kruin.
Sanitair	Regendouche, onderkant kop	205 tot 215 cm	200 tot 220 cm	Onder de 200 cm stoot een lange gebruiker zijn hoofd.
Sanitair	Handdoekradiator, onderkant	20 tot 30 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Laag genoeg voor luchtcirculatie, hoog genoeg om onder te dweilen.
Sanitair	Afvoer wastafel, muurdoorvoer	50 tot 55 cm	45 tot 60 cm	Onder de sifon door, en houd rekening met de kastindeling.
Elektra	Stopcontact in een woonruimte	30 cm hart boven de vloer	25 tot 40 cm	Bij nieuwbouw vaak 30 cm, bij renovatie kom je van alles tegen.
Elektra	Stopcontact boven een aanrechtblad	115 tot 125 cm	10 tot 20 cm boven het blad	Uit de spatzone van de kraan blijven.
Elektra	Lichtschakelaar	105 cm hart boven de vloer	90 tot 120 cm	Gelijk houden met de deurklink geeft een rustig beeld.
Elektra	Deurklink	100 cm hart boven de vloer	95 tot 105 cm	Ook de referentiehoogte waar schakelaars zich naar voegen.
Elektra	Meterkast, groepenkast	150 tot 180 cm	bereikbaar zonder trapje	De hoofdschakelaar moet zonder klimmen te bedienen zijn.
Elektra	Wandcontactdoos buiten	minimaal 30 cm boven maaiveld	hoger bij kans op opspattend water	Spatwaterdicht uitvoeren en op een aardlekschakelaar aansluiten.
Elektra	Bedrade deurbel, drukknop	110 tot 130 cm	100 tot 140 cm	Ook bereikbaar voor kinderen en vanuit een rolstoel.
Elektra	Wandlamp naast een spiegel	160 tot 170 cm	op ooghoogte van de gebruiker	Licht van opzij geeft minder schaduw dan licht van boven.
Elektra	Televisieaansluiting	40 cm of op de hoogte van het scherm	afhankelijk van de opstelling	Bij een hangend scherm wil je de doos achter het scherm.
Keuken	Werkblad, bovenkant	90 tot 95 cm	85 tot 100 cm	Vuistregel: elleboog min 10 tot 15 cm. Lange mensen willen echt hoger.
Keuken	Bovenkasten, onderkant	50 tot 60 cm boven het blad	45 tot 65 cm	Te laag en je kunt niet met een pan onder de kast werken.
Keuken	Afzuigkap boven een elektrische kookplaat	60 cm	55 tot 70 cm	Onder de 55 cm wordt de kap te warm en vet hij snel dicht.
Keuken	Afzuigkap boven een gaspit	65 cm	65 tot 75 cm	Bij gas altijd hoger dan bij inductie in verband met de vlam.
Keuken	Plint onder de keukenkasten	10 tot 15 cm	standaard 15 cm	Terugliggend zodat je met je tenen bij het blad kunt staan.
Keuken	Inbouwoven op ooghoogte	onderkant op 85 tot 90 cm	naar de gebruiker	Scheelt bukken met een hete plaat in je handen.
Trap	Trapleuning	90 cm boven de voorkant van de trede	85 tot 100 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede, niet vanaf de vloer.
Trap	Leuning langs een bordes	100 cm	90 tot 110 cm	Bij een bordes gelden strengere eisen dan langs de schuine trap.
Trap	Optrede, hoogte per trede	18 tot 20 cm	maximaal 21 cm binnen een woning	Alle treden even hoog, ook de eerste en de laatste.
Trap	Aantrede, diepte van de trede	22 tot 24 cm	minimaal 22 cm	Vuistregel: 2 keer de optrede plus de aantrede is 60 tot 64 cm.
Trap	Vrije doorloophoogte boven de trap	230 cm	minimaal 210 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede naar het plafond.
Trap	Spijlafstand van een balustrade	maximaal 10 cm	kleiner bij kinderen	Zo kan een kinderhoofdje er niet tussen.
Deuren	Binnendeur, standaardmaat	83 bij 201,5 cm	78 tot 93 cm breed	De dagmaat van het kozijn is groter dan het deurblad.
Deuren	Voordeur, standaardmaat	88 bij 201,5 cm	83 tot 100 cm breed	Breder is prettig bij verhuizen en bij een rollator.
Deuren	Speling onder een binnendeur	1 tot 1,5 cm	2 cm bij mechanische ventilatie	De kier is de luchttoevoer naar de afzuiging, dus dicht hem niet.
Deuren	Speling rondom in het kozijn	3 mm	2 tot 4 mm	Te weinig speling en de deur klemt zodra het hout werkt.
Deuren	Scharnieren, afstand tot de hoek	20 cm van boven en onder	15 tot 25 cm	Bij een zware deur een derde scharnier in het midden.
Ventilatie	Ventilatierooster in een raam	boven in het kozijn	op de bovenregel	Warme lucht komt boven binnen en zakt langs het glas, dat tocht minder.
Ventilatie	Afzuigpunt in een badkamer	hoog in de ruimte	20 tot 30 cm onder het plafond	Vocht stijgt, dus laag afzuigen werkt niet.
Ventilatie	Muurrooster kruipruimte	net boven het maaiveld	minimaal 15 cm	Anders slaat regenwater naar binnen en loopt het rooster dicht.
Ventilatie	Dakdoorvoer, afstand tot de nok	minimaal 50 cm	afhankelijk van het type	Te dicht bij de nok geeft terugslag bij wind.

Voordat je de leiding uit het zicht laat verdwijnen

• De diameter is met een schuifmaat gemeten, niet geschat aan de omtrek
• Er blijft geen dood stuk leiding staan van meer dan een paar centimeter
• De pijp is blank geschuurd, ontbraamd en rond op de plek van de knelring
• De knelring is nieuw en de wartel is handvast plus ongeveer een slag aangedraaid
• Koper dat in de muur verdwijnt is afgeplakt of voorzien van een isolatiekous
• De installatie heeft minstens een etmaal onder normale druk gestaan zonder een spoor van vocht
• Er is een foto met rolmaat gemaakt van de leidingloop voordat de wand dichtging
• Bij cv is het systeem weer op druk gebracht, zodat de ketel niet in storing valt

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

De omtrek meten in plaats van de diameter

Met een draadje om de pijp en een deling door pi kom je op een getal dat overtuigend lijkt. Bij maten van 12 tot 15 millimeter zit je met een halve millimeter meetfout al een hele maat mis, zeker met verf op de leiding. Een schuifmaat, een steeksleutel of de maatstempel op de fitting geven wel een bruikbaar antwoord.

Een dop van 15 forceren op een leiding van 14

De hoop is dat de knelring wel ver genoeg aanknijpt als je maar hard genoeg draait. Dat gebeurt niet: de ring bereikt zijn eind voordat hij het koper raakt, en wat je overhoudt is een verbinding die lijkt te zitten en later gaat druppelen. Kies een verloop van 14 naar 15 of een fitting in de juiste maat.

De leiding te kort afzagen

Wie de insteekdiepte van de dop meet en daarop afzaagt, komt bedrogen uit. Zolang de wartel nog niet is aangedraaid steekt hij verder uit dan in de eindsituatie, en dus moet je dat stuk erbij optellen. De pijp komt anders niet tot de aanslag en de knelring krijgt niets om tegenaan te knijpen.

De oude knelring opnieuw gebruiken

Een knelring dicht af doordat hij bij het aandraaien vervormt in het koper. Dat kan hij één keer. Bij een tijdelijke dop tijdens een sloopweek kom je er meestal mee weg, maar er zit gewoon een nieuwe ring bij de eindkap in het doosje en die kost je niets extra.

Afdoppen bij de kraan in plaats van bij de aftakking

Het is de snelste plek en het is waterdicht, maar je laat een leiding achter waar niets meer doorheen stroomt. In dat stuk zet zich kalk af, blijft lucht hangen die klappende leidingen geeft, en bij lauw water ontstaat er een risico op legionella. Ga terug naar de doorgaande leiding en dop daar af.

Een knelkoppeling wegwerken achter tegels

Een knelverbinding hoort bereikbaar te blijven, want hij kan na jaren een fractie ontspannen. Verdwijnt hij achter tegels of stucwerk, dan merk je een lekkage pas aan een natte plek in het plafond eronder. Solderen of persen op zulke plekken, of maak een inspectieluikje.

Koper onafgeplakt in het stucwerk laten verdwijnen

Direct contact tussen koper en gips of bepaalde mortels tast het metaal langzaam aan. Je ziet daar jarenlang niets van, tot er een speldenprikje in de leiding zit midden in een dichte wand. Tape of een isolatiekous om de leiding kost twee minuten en voorkomt precies dat.

Purschuim in een afvoer spuiten

Het lijkt een makkelijke manier om een oud vloerputje of een afvoerbuis dicht te zetten, maar schuim hecht slecht op glad pvc en laat rioollucht door. Bovendien krijg je het er nooit meer netjes uit als de afvoer terug moet komen. Een gelijmde eindkap of een afsluitstop met spanplaat is de goede oplossing.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Water, cv en pvc kun je met een schuifmaat, een pijpsnijder en een setje fittingen prima zelf afdoppen. Het is precisiewerk in maatvoering, geen specialistenwerk. Op vier punten houdt het zelf doen op.

Gas is het duidelijkste. Een gasleiding of gasaansluiting afdoppen laat je doen door een erkend installateur, die de leiding bij de meter afkoppelt, de loze tak verwijdert en de installatie daarna afperst. Datzelfde geldt voor alles achter de hoofdzekering in de meterkast: dat is het terrein van de netbeheerder.

Kom je bij het openhakken van een wand oude leidingisolatie tegen die eruitziet als koord of als een hard gipsachtig omhulsel, stop dan meteen. Dat kan asbest bevatten en dat hoort bij een gecertificeerd saneerder, niet bij een emmer en een beitel.

Moet je voor de leiding een sleuf hakken in een dragende wand, laat dan eerst een constructeur meekijken. Horizontale sleuven in dragend metselwerk verzwakken de muur meer dan je denkt, en dat is niet iets wat je achteraf nog rechtzet.

Dan is er nog de situatie waarin je er simpelweg niet bij kunt: een leiding strak tegen een plafond waar solderen brandgevaar oplevert, of een lekkage in een dichte wand. Een loodgieter heeft daar gereedschap voor dat jij niet gaat kopen. Wie eerst wil vergelijken wat er nog meer bij zulk werk komt kijken, vindt dat terug bij ons overzicht van sanitair en loodgieterswerk.