Beton, metselwerk en constructie

Zo vind je hier je weg

Constructie is het werk dat een huis en een tuin overeind houdt: beton, metselwerk, funderingen, kelders, trappen en dragend staal. Het meeste zelfklussen valt onder beton storten en muren metselen, van een paal voor de schutting tot een tuinmuurtje op een eigen strookje beton.

De andere onderwerpen hebben elk een eigen karakter. Een fundering draait om grondsoort en diepte, een kelder om waterdruk, een trap om slijtage en veiligheid, en staal om draagkracht en roestwering. Wie vocht in de kruipruimte heeft, zoekt meestal bij de fundering; wie water op de keldervloer heeft, bij de kelder. Dat onderscheid scheelt een hoop verkeerd zoeken.

De eerste vraag is bij bijna elke klus dezelfde: draagt het onderdeel dat je wilt aanpassen iets, of niet. Een tuinmuurtje van een meter hoog bouw je op eigen inzicht. Een muur in huis openen of een balk vervangen begint bij een berekening, niet bij een sloophamer.

Dragend of niet: dat weet je voordat je sloopt

Of een muur dragend is, zie je niet aan de buitenkant. Kloppen en luisteren zegt vooral iets over het materiaal, niet over de functie: een holle klank wijst op lichte bouw, maar ook een lichte wand kan in het ontwerp een verstijvende rol hebben.

De betrouwbaarste bron is de bouwtekening van je woning, op te vragen bij het bouwarchief van je gemeente. Daarop staat welke muren gestort of gemetseld zijn en welke kant de vloerbalken op lopen. Muren die haaks op de balkrichting staan, dragen in de regel de vloer erboven.

Wil je een opening maken in een muur die draagt, dan komt er een latei of een stalen balk boven de opening. Welke maat en welk profiel dat wordt, hoort een constructeur uit te rekenen. Wat er daarna bij het plaatsen van staal en balken komt kijken, van stellen tot opvangen van de belasting tijdens het werk, lees je bij dat onderwerp.

Beton en metselwerk: de basis van bijna elke klus

Beton en metselmortel lijken op elkaar, maar zijn niet uitwisselbaar. Beton bevat grind en levert draagkracht, metselmortel bevat alleen zand en cement en verbindt stenen. Wie een funderingsstrook met metselmortel giet, krijgt een zwakke plaat die scheurt.

De verhouding luistert nauw, maar hoeft niet op de gram. Voor constructief beton is 1 deel cement op 2 delen zand op 3 delen grind een bruikbare vuistregel; voor metselwerk werkt 1 op 5 met metselzand. Maak het niet te nat: extra water maakt het mengsel makkelijker te verwerken, maar kost onevenredig veel eindsterkte.

Voor kleine klussen hoef je vaak niet eens zelf te mengen. Bij het zetten van een betonpaal voor een schutting werkt snelbeton dat je droog in het gat stort en daarna water geeft uitstekend. Hoeveel cement, zand en grind een grotere stort vraagt, reken je vooraf uit met de betoncalculator, dan sta je niet halverwege met een lege kruiwagen bij een dichte bouwmarkt.

Fundering: diepte en grondsoort bepalen alles

Elke muur, aanbouw of zware schuur begint onder de grond. Hoe je een fundering maakt hangt af van twee dingen: de grondsoort en het gewicht dat erop komt.

Op zandgrond volstaat voor licht werk een fundering op staal: een gewapende betonstrook die vorstvrij ligt, in Nederland tussen de 60 en 80 centimeter diep. Die diepte is geen detail. Bevriest de grond onder een te ondiepe strook, dan drukt het uitzettende water de fundering omhoog en scheurt het metselwerk erboven bij elke winter een stukje verder.

Op klei en veen ligt het anders. Die grond zakt en veert, en een aanbouw op een te lichte fundering scheurt binnen een paar jaar los van het huis. Daar kom je uit bij schroefpalen of gestorte poeren die op vaste grond staan, en bij een aanbouw aan de woning rekent een constructeur de fundering door voordat er een schep de grond in gaat.

De kelder: waar het water vandaan komt bepaalt de aanpak

Een natte kelder heeft drie mogelijke oorzaken en elk vraagt een andere aanpak. Doorslaand grondwater drukt door wand of vloer naar binnen, optrekkend vocht kruipt via het metselwerk omhoog, en condens slaat neer op koude wanden in een slecht geventileerde ruimte.

Het onderzoek kost een dag en bijna niets. Plak een stuk plasticfolie luchtdicht op de wand en kijk de volgende dag waar de druppels zitten. Aan de kamerkant van de folie is het condens en helpt ventileren; zit het vocht eronder, dan komt het uit de muur en moet er afgedicht worden.

Voor het echte werk, van cementgebonden dichtmortel aan de binnenkant tot opgraven, bitumen en drainage aan de buitenkant, staat alles bij het waterdicht maken van een kelder. Houd er rekening mee dat een binnenafdichting de waterdruk niet wegneemt maar keert. Bij flinke druk hoort de oplossing aan de buitenkant, of bij een pompput die het water afvoert.

De trap: van gladde treden tot een kraak die niet weggaat

Trappen slijten op twee plekken het hardst: op de trapneus en in de verbinding tussen trede en trapboom. Gladde treden los je op met anti-slipprofielen, de halve maantjes die je op de neus van elke trede schroeft of plakt. Ze bestaan in aluminium en kunststof en horen over de volle breedte van de trede te zitten, want een half profiel is een struikelrand.

Een krakende trap komt bijna altijd door speling. De wiggen onder de treden zijn gekrompen of de lijmverbinding is los, en het geluid is hout dat langs hout schuift. Wiggen aandrijven en opnieuw verlijmen helpt daarom blijvend, smeren met talkpoeder hooguit een paar weken.

Bij het opknappen en veiliger maken van een trap vind je ook de open trap die dicht moet, de leuninghoogte en het vastzetten van losse treden. Werk je in een trapgat, zet de deur eronder dan vast zodat er niemand onder je door loopt terwijl jij met gereedschap boven een open ruimte hangt.

Staal en balken: draagkracht en roestwering

Zodra hout het niet meer redt, komt er staal in beeld: een balk boven een doorbraak, een latei boven een nieuw kozijn, een verzwaring onder een doorbuigende vloer. De maat van zo'n profiel volgt uit een berekening van overspanning en belasting, niet uit een schatting op het oog of uit wat de buurman had liggen.

Buiten en in vochtige ruimtes telt naast draagkracht ook de bescherming. Gegalvaniseerd betekent thermisch verzinkt: het staal is na het maken in een zinkbad gedompeld en de dikke zinklaag houdt roest tientallen jaren tegen. Dun verzinkt plaatmateriaal uit het binnenassortiment heeft een veel dunnere laag en roest buiten alsnog.

Welke profielen er zijn, hoe je een balk stelt en onderstopt en wat er verder bij dragende balken en stalen profielen komt kijken, staat bij dat onderwerp. Boor of slijp je in verzinkt staal, werk de kale rand dan bij met zinkspray, want precies op die plek begint anders de eerste roest.

De volgorde bij een groter project

Pak je een aanbouw, een tuinkamer of een kelderverbouwing in één keer aan, dan ligt de volgorde vast. Eerst het grondwerk en de funderingsstrook of de poeren, dan het opgaande metselwerk of de wanden, dan het staal en de balklagen, en pas daarna de afbouw zoals een nieuwe of verplaatste trap.

Beton bepaalt het tempo. Na een dag of twee kun je erop lopen, na ongeveer een week kun je er licht op bouwen, en de volle sterkte is er pas na zo'n vier weken. Wie na drie dagen een muur op een verse strook optrekt, bouwt op krediet.

Metselen en storten zijn bovendien weersgevoelig. Onder de vijf graden hardt cement nauwelijks uit en in de volle zomerzon verbrandt de mortel doordat het water te snel verdampt. Plan het natte werk in het goede seizoen, dek vers werk af tegen regen en zon, en houd vers metselwerk bij warm weer een paar dagen licht vochtig.