Een gevel stutten voordat je de muur openbreekt
Een gevel stut je door de belasting tijdelijk om de werkplek heen te leiden: doorgaande balken door de muur, een juk aan beide zijden en stempels die de last via verdeelplanken op een dragende ondergrond zetten. Bij een spouwmuur krijgt het buitenblad zijn eigen ondersteuning, want dat draagt zichzelf en hangt verder alleen aan de spouwankers. Voor de maat van de ligger, het aantal stempels en de vergunning heb je een constructieberekening nodig, en dat is bij een dragende muur geen formaliteit.
Dit heb je nodig
Gereedschap
- Stalen telescoopstempels met voetplaat, aantal volgens berekening
- Steigerbuizen of stalen kokers als doorgaande balken
- Jukken of onderslagbalken om de last over de stempels te verdelen
- Verdeelplanken van 18 mm multiplex en zware planken onder de voetplaten
- Hardhouten of stalen wiggen
- Combihamer met SDS-max beitel voor het uithakken van de stootvoegen
- Boorhamer met lange steenboor voor de doorvoeren
- Waterpas, rijlat en een rolmaat
- Scheurmeter of gips voor merktekens op bestaande scheuren
- Stofmasker P3, veiligheidsbril, gehoorbescherming en handschoenen
Materiaal
- Krimpvrije mortel voor de oplegging en de naad boven de ligger
- Kalkzandsteen lijmblokken of betonblokken voor een hard oplegvlak
- Oplegvilt of neopreen stroken
- Stelplaatjes van staal
- Stofschermen en folie om de rest van het huis af te schermen
- Betontegels of stelconplaten onder stempels die buiten of in de kruipruimte staan
Wat stutten doet en wanneer het nodig is
Stutten betekent dat je de belasting die een muur draagt tijdelijk om je werkplek heen leidt. Zolang de stut staat, loopt het gewicht van het metselwerk, de vloer en soms het dak via de stempels naar beneden in plaats van via het stuk muur dat je eruit haalt. Hoe zo'n muur is opgebouwd en welk blad welke last draagt, staat in ons overzicht over de gevel en de buitenmuur.
In de praktijk komt gevel stutten in drie situaties voor. Je maakt een nieuwe opening of vergroot een bestaande, je vervangt een latei die is doorgeroest of gezakt, of je moet onderin de muur werken, bijvoorbeeld bij funderingsherstel of bij het vervangen van een aangetaste onderste laag metselwerk.
Stutten is niet hetzelfde als schoren. Een stut vangt verticale belasting op en staat daarom loodrecht. Een schoor staat schuin tegen de gevel en houdt een muur tegen die naar buiten wil vallen. Die twee vragen een heel andere opbouw en een heel andere fundering onder de voet.
Het wijzigen van een dragende constructie is vergunningplichtig. Je hebt een constructieberekening nodig om de opening en de ligger vast te leggen, en die berekening lever je bij de aanvraag mee. In een appartement komt daar toestemming van de vereniging van eigenaren bij, en bij een woningscheidende muur ook de instemming van de buren.
De berekening gaat vooraf aan het gereedschap. Het aantal stempels, de plek van de doorgaande balken en de maat van de nieuwe ligger volgen uit de belasting die op die muur staat. Dat is niet te schatten aan de buitenkant, want je ziet niet welke vloervelden en welke kapconstructie erop afdragen.
Eerst uitzoeken hoe je buitenmuur is opgebouwd
Wat je stut hangt volledig af van wat er staat. Een massieve steens muur draagt in één blad, een spouwmuur draagt in twee bladen die zich elk anders gedragen. Meet daarom eerst de dikte in de dag van een raam of deur, dus tussen de binnen- en buitenzijde in het kozijnvlak, en trek het stucwerk er in gedachten af.
Een tweede aanwijzing zit in het metselverband. Zie je alleen strekken, dus alleen de lange zijde van de stenen, dan kijk je naar een halfsteens blad: het buitenblad van een spouwmuur of een enkele muur. Lopen er koppen door het vlak, dan is de muur minstens een steen dik en is er geen spouw.
Boor een proefgat op een onopvallende plek. Valt de boor na ongeveer tien centimeter in het niets en komt er isolatiestof mee omhoog, dan zit er een spouw. Licht, wit boorstof aan de binnenzijde wijst op kalkzandsteen, grijs stof met grind op beton en rood stof op baksteen.
Kijk als laatste naar de richting van de vloerbalken. Liggen de balken haaks op deze muur, dan legt de vloer zijn last erop af en is de muur dragend. Lopen ze evenwijdig, dan draagt de muur waarschijnlijk alleen zichzelf en het metselwerk erboven, maar dat maakt stutten bij een opening nog steeds nodig.
| Muurtype | Dikte inclusief afwerking | Hoe je hem herkent | Wat dat betekent voor het stutten |
|---|---|---|---|
| Halfsteens muur | Ongeveer 100 tot 120 mm | Alleen strekken in het vlak, dunne dag bij het kozijn | Draagt zichzelf, valt snel uit boven een opening, doorgaande balken vlak boven de latei |
| Steens muur | 210 tot 240 mm | Koppen en strekken door elkaar, geen spouw te vinden bij proefboren | Doorgaande balken door de muur met een juk en stempels aan beide zijden |
| Anderhalfsteens muur | Ongeveer 320 tot 350 mm | Diepe dag bij ramen, veel koppen in het vlak, oud pand | Zwaar metselwerk, meer doorgaande balken en jukken die de last echt verdelen |
| Spouwmuur met gemetseld binnenblad | 250 tot 330 mm | Open stootvoegen onderaan, spouwlood boven de kozijnen | Binnen- en buitenblad afzonderlijk stutten, ze dragen niet samen |
| Spouwmuur met kalkzandsteen of beton binnenblad | 270 tot 350 mm | Wit of grijs boorstof binnen, gladde steen onder het stucwerk | Het binnenblad draagt de vloer, het buitenblad hangt aan de spouwankers |
| Metselwerk voor een houten wand | Buitenblad 100 mm plus een houtskeletwand | Boren in de binnenwand gaat zonder klopstand en levert houtkrullen op | Alleen het buitenblad is metselwerk, de houten wand draagt de vloer |
Waarom metselwerk boven een opening zichzelf deels draagt
Metselwerk dat in verband ligt, gedraagt zich als een schijf. Boven een opening spant het zich af als een platte boog: de druk loopt schuin naar de penanten links en rechts, en het metselwerk in de driehoek daartussen hangt aan de rest. Daarom stort een gevel niet meteen in als je er onderuit hakt.
Constructeurs rekenen daarbij met een driehoek boven de opening waarvan de zijden onder ongeveer zestig graden staan. Alleen het metselwerk in die driehoek en de belastingen die er binnen vallen, komen op de nieuwe latei terecht. Dat is een rekenvuistregel om de belasting te bepalen, geen vrijbrief om zonder stut te werken.
De boogwerking valt weg zodra een van de voorwaarden niet klopt. Zit er een raam of deur vlak boven de nieuwe opening, dan is er geen aaneengesloten metselwerk om de kracht af te dragen. Ligt er een vloerbalk of een ligger binnen de driehoek, dan komt die last er bovenop. Loopt er een scheur door het vlak, dan is de schijf al gebroken en draagt hij niets meer.
De penanten naast de opening tellen net zo zwaar mee. De schuine drukkracht moet daar de grond in, dus een smalle strook metselwerk naast een brede opening is het punt waar het misgaat. Een hoek van het huis, een schoorsteenkanaal of een tweede opening vlakbij maakt dat stuk muur zwakker dan het lijkt.
Stempels kiezen en de last naar beneden brengen
Voor het stutten van een gevel gebruik je stalen telescoopstempels, ook wel schoorstempels genoemd. Ze zijn ingedeeld in klassen en de toelaatbare belasting staat op het typeplaatje of in de tabel van de verhuurder. Die waarde loopt fors terug naarmate je de stempel verder uitschuift, want een lange, slanke stempel knikt eerder dan een korte.
Zet de stempels loodrecht en op een vlakke voet. Een scheve stempel verliest capaciteit en kan bij het minste zijdelingse zetje wegschieten. Span aan met de stelmoer, met de hand, tot de stempel vastzit en het juk niet meer beweegt. Aandraaien met een pijp of een hamer tilt de vloer of het metselwerk boven de stut omhoog, en dat scheurt het stucwerk op de verdieping.
Onder een juk houden wij ongeveer 60 tot 90 centimeter tussen de stempels aan, maar de berekening is leidend. Wat er onder de voetplaat ligt is minstens zo bepalend als de stempel zelf: een voetplaat van een handbreed brengt een last van duizenden kilo's over op een klein oppervlak, en de meeste vloerafwerkingen kunnen dat niet hebben.
De belasting moet in één rechte lijn naar de fundering. Staat de stut op een verdiepingsvloer, dan zet je op de verdieping eronder een tweede stempel recht onder de eerste, tot je op een betonvloer of op de bodem van de kruipruimte uitkomt. Een stut die halverwege in een houten vloer eindigt, verplaatst het probleem alleen maar.
| Waar de stempelvoet op staat | Wat je eronder legt | Waar je op let |
|---|---|---|
| Betonvloer op de begane grond | Verdeelplank van 18 mm multiplex | Het gunstigste geval, maar kijk of er geen vloerverwarming in de dekvloer ligt |
| Dekvloer met tegels | Zware plank of onderslagbalk over de volle breedte | De dekvloer is zwak, een voetplaat drukt zich er zonder verdeling doorheen |
| Houten balklaag | Onderslagbalk dwars over minstens drie balken | Doorstutten naar de laag eronder, recht onder de bovenste stempel |
| Vloer boven een kruipruimte | Onderslagbalk boven, stempels tot op de bodem | Op de zandbodem tegels of een stelconplaat, anders zakt de voet weg |
| Kelderdek | Verdeelbalk in de richting van de overspanning | Een kelderdek is vaak lichter berekend dan de vloer erboven |
| Grond buiten, bij een stut tegen de gevel | Stelconplaat of betontegels op verdicht zand | Regenwater weekt de grond onder de voet los, dus afdekken en afwateren |
Blijf uit de lijn van een stempel die kan wegschieten. Een stempel die onder volle belasting losschiet gaat met kracht weg. Loop er niet langs met materiaal, sla er niet tegenaan met de kruiwagen en laat kinderen en huisdieren niet in de ruimte terwijl de stut staat.
Een massieve gevel zonder spouw stutten
Bij een steens of anderhalfsteens gevel zit er geen tweede blad om je last op af te leiden, dus gaat de stut dwars door de muur heen. Je hakt op regelmatige afstand gaten door het metselwerk, steekt daar doorgaande balken of steigerbuizen doorheen en legt aan beide zijden een juk over de uitstekende uiteinden. Onder ieder juk komen stempels.
De hoogte van die doorvoeren luistert nauw. Ze horen boven de toekomstige opening te zitten, maar zo laag dat het metselwerk erboven volledig meekomt, in de praktijk twee tot vier lagen boven de bovenkant van de nieuwe latei. Zit je te hoog, dan kan de strook metselwerk tussen de doorvoer en de opening losbreken. Zit je te laag, dan heb je geen ruimte meer om de ligger te stellen.
Hak de gaten iets ruimer dan de buis, zodat je hem er zonder wrikken doorheen krijgt. Wig daarna de bovenkant vol met hardhouten of stalen wiggen, van beide zijden ingedreven. Zonder die wiggen zakt de muur eerst een paar millimeter voordat de stut iets doet, en juist die paar millimeter zetten de scheuren.
Werk symmetrisch. Alle stempels aan de binnenzijde en alle stempels aan de buitenzijde krijgen in dezelfde ronde hun spanning, in kleine stappen, in plaats van één stempel in één keer helemaal aan. Zo blijft de belasting gelijk verdeeld en trek je de muur niet scheef.
Zet vóór het hakken gipsmerkjes over bestaande scheuren en schrijf de datum erbij. Een merkje van gips van een paar centimeter breekt bij de kleinste beweging. Zo zie je binnen een dag of het metselwerk werkt, in plaats van dat je erover moet gissen.
Het buitenblad van een spouwmuur apart ondersteunen
Bij een spouwmuur draagt het binnenblad de vloeren en het dak. Het buitenblad draagt alleen zijn eigen gewicht naar de fundering en wordt voor de rest tegen de wind aan het binnenblad gehouden door spouwankers. Wat die ankers verder doen, hoort bij de andere klussen aan de buitenmuur van je huis.
Dat verschil bepaalt de fout die het vaakst wordt gemaakt: alleen binnen stutten. De doorbraak wordt netjes ondersteund, maar het buitenblad boven het nieuwe kozijn hangt aan niets. Metselwerk kan geen trek opnemen, dus de stootvoegen boven de opening trekken open en de rollaag zakt.
Het buitenblad stut je van buitenaf. Hak op ongeveer twee tot drie lagen boven de bovenkant van de toekomstige opening een aantal stootvoegen uit of boor doorvoeren door het blad. Steek er stangen of buizen doorheen, leg daar aan de buitenzijde een juk overheen en stempel dat af op een stelconplaat of betontegels. Wig het juk aan tegen het metselwerk, zodat het blad zijn last direct kwijt kan zonder eerst een paar millimeter te zakken.
Bij een blijvend nieuwe opening in het buitenblad komt er een geveldrager of een lateiprofiel, dat je met chemische ankers in het binnenblad verankert. Vergeet het waterwerende deel niet: spouwlood boven de latei en open stootvoegen erboven, anders komt het water dat door de spouw loopt binnen boven het nieuwe kozijn naar buiten.
Van de stut naar de definitieve latei of ligger
De stut mag pas weg als de nieuwe constructie de last echt kan overnemen, en dat is later dan de meeste mensen denken. De ligger moet aan beide zijden op een hard, vlak oplegvlak liggen. Dat maak je met kalkzandsteen lijmblokken of betonblokken in een bed van krimpvrije mortel, niet op een paar losse stukken baksteen.
De oplegging zelf volgt uit de berekening. Reken bij stalen liggers op een flinke maat per zijde, en leg er oplegvilt of een neopreen strook tussen als de constructeur dat voorschrijft. Die strook vangt kleine bewegingen op en voorkomt dat het staal het metselwerk stukdrukt op één punt.
Daarna komt het vullen van de naad tussen de bovenflens en het metselwerk erboven. Zolang die naad open is, hangt de muur nog aan je stut en niet aan de ligger. Vul hem met krimpvrije mortel, aardvochtig aangestampt, over de volle breedte en de volle lengte. Een gedeeltelijk gevulde naad geeft later een scheur precies boven de ligger.
Ontstempel pas als de mortel volgens de verpakking belastbaar is, en doe het geleidelijk. Laat elke stempel een halve slag zakken, loop de rij langs, en herhaal dat tot ze los zijn. Kijk tussendoor naar de merkjes op de gevel en luister of er iets kraakt. Gaat er iets bewegen, dan span je meteen weer aan.
| Wat je gedaan hebt | Hoe lang je wacht | Waar het van afhangt |
|---|---|---|
| Krimpvrije mortel onder de oplegging | Meestal minstens 24 uur voor je belast | Snelle mortels mogen eerder, de verpakking is leidend |
| Naad tussen ligger en metselwerk gevuld | 24 uur voordat je begint met ontstempelen | Onder vijf graden duurt het merkbaar langer |
| Nieuw metselwerk of een nieuwe rollaag | Zeker een week voordat de stut helemaal weg mag | Metselmortel wint zijn sterkte traag, bij kou nog trager |
| Beton van een gestorte latei of poer | Ontkisten na een paar dagen, volledig belasten later | De constructeur geeft aan wanneer de last erop mag |
| Nacontrole op scheuren | Twee tot vier weken meten | Zetting laat zich soms pas na weken zien, meet met een scheurmeter |
Stutten bij verzakking, scheuren en werk aan de fundering
Een gevel die scheef staat of scheurt vraagt iets anders dan een gevel waar je een gat in maakt. Hier gaat het niet om tijdelijk overnemen van last, maar om het tegenhouden van een muur die beweegt. Dat doe je met schuine schoren die op een betonpoer of stelconplaat in de tuin landen, en dat werk hoort bij een aannemer met een constructeur ernaast.
Beoordeel eerst wat je ziet. Een getrapte scheur die de voegen volgt en breder wordt naarmate hij hoger komt, wijst op zetting onder een deel van de fundering. Een scheur die juist onderaan het breedst is, hoort vaker bij een muur die naar buiten kantelt. Klemmende deuren en ramen op één plek in het huis horen bij hetzelfde beeld.
Scheuren zijn beter te lezen op een schone gevel, want groene aanslag en vuil trekken juist in de scheur en maskeren de randen. Hoe je dat doet zonder de voegen kapot te spuiten, staat bij gevelreiniging die je zelf kunt doen. Per soort vervuiling vind je de aanpak bij het reinigen van een vervuilde gevel.
Wat je in deze situatie niet doet, is de gevel afwerken voordat de oorzaak weg is. Nieuwe bekleding of pleisterwerk over een bewegende muur scheurt binnen een seizoen mee, en dan zie je ook niet meer wat de scheur doet. Pas als de constructie stil ligt, is een oude buitenmuur bekleden een verstandige stap.
Wat je zelf kunt doen en waar de grens ligt
Het praktische deel van stutten is te leren: stempels stellen, verdeelplanken leggen, wiggen aandrijven en gelijkmatig aanspannen. Wat je niet zelf kunt doen is bepalen hoeveel last er op die muur staat. Dat vraagt inzicht in de vloervelden, de kapconstructie en de fundering, en dat is precies waar een berekening voor is.
Er zijn situaties waarin het werk sowieso uit handen gaat. Een gevel van een appartement, een woningscheidende bouwmuur, een monument, een muur waarin een schoorsteenkanaal loopt of een gevel die al zichtbaar beweegt: daar is de kans op schade aan andermans eigendom te groot om te oefenen.
Werken op hoogte is de tweede grens. Stutwerk boven de begane grond betekent een steiger, geen ladder, want je hebt beide handen nodig en je verplaatst zware onderdelen. Een rolsteiger met een stabilisator en gesloten vloer is het minimum, en je bouwt hem op een vlakke, verharde ondergrond.
Houd de rest van het huis erbij. Sluit de werkruimte af met stofschermen, want gehakt metselwerk geeft fijn stof dat zich door de hele woning verspreidt. Bij een woning van voor 1994 kan er asbest in de bouwmaterialen zitten, bijvoorbeeld in beplating rond de gevel: laat dat onderzoeken voordat er een beitel in gaat.
Bij oud metselwerk kan het voegwerk uit kalkmortel bestaan. Zulke muren dragen wel, maar ze verdelen de belasting veel slechter dan modern metselwerk met cementmortel. Een stut met een smal juk drukt zich er letterlijk in. Werk hier met een langer juk en een tussenlaag hout, zodat de druk over meerdere lagen wordt gespreid.
Zo zet je een stut onder een dragende buitenmuur
Deze volgorde gaat uit van een opening in een bestaande gevel, met een berekening die er al ligt.
-
Laat de belasting berekenen en regel de vergunning
De constructeur bepaalt de maat van de ligger, de oplegging, het aantal stempels en de plek van de doorgaande balken. Die berekening gaat mee met de vergunningaanvraag voor het wijzigen van de dragende constructie. Begin niet met slopen zolang dat papier er niet is.
-
Zoek uit wat er precies op deze muur afdraagt
Kijk naar de richting van de vloerbalken, naar de kap en naar wat er op de verdiepingen boven de opening staat. Meet de dikte van de muur in de dag van een kozijn en boor een proefgat om te zien of er een spouw zit. Daarmee weet je of je één blad of twee bladen moet ondersteunen.
-
Maak de weg naar de fundering vrij
Ruim de vloer leeg over de hele lijn waar de stempels komen te staan. Leg verdeelplanken neer en zet op de laag eronder stempels recht onder de bovenste, tot je op een betonvloer of op de bodem van de kruipruimte uitkomt. Een stut die halverwege stopt, verplaatst de last alleen maar.
-
Breng de doorgaande balken aan
Hak op de berekende hoogte gaten door de muur, iets ruimer dan de buis, en steek de balken erdoor. Drijf de bovenkant vol met wiggen van beide zijden. Zonder wiggen zakt het metselwerk eerst een paar millimeter voordat de stut aangrijpt, en dat is precies het moment waarop scheuren ontstaan.
-
Zet de stempels en span ze gelijkmatig aan
Leg de jukken op de uitstekende uiteinden en zet de stempels eronder, loodrecht en met een verdeelplank onder de voet. Span in rondes aan met de stelmoer, met de hand, niet met een pijp. Bij een spouwmuur staan er ook stempels aan de buitenzijde onder het juk van het buitenblad.
-
Controleer voordat er een beitel in gaat
Loop de rij langs: staat elke stempel vast, ligt elk juk aan tegen het metselwerk, is er nergens een voetplaat die kantelt. Zet gipsmerkjes over bestaande scheuren en fotografeer de gevel. Zo weet je later of iets nieuw is of er al zat.
-
Hak de opening uit, van boven naar beneden
Werk in kleine stukken en begin bovenaan, direct onder de plek waar de ligger komt. Sla stenen niet met kracht naar buiten, maar hak de voegen los en neem ze eruit. Stof binden met een nevel water houdt het zicht op je werk en de rest van het huis leefbaar.
-
Stel de ligger, vul de naad en ontstempel geleidelijk
Maak een hard oplegvlak, stel de ligger waterpas en vul de naad erboven met aardvochtig aangestampte krimpvrije mortel over de volle lengte. Wacht de tijd van de verpakking af. Laat daarna elke stempel een halve slag zakken, ga de rij rond en herhaal dat tot alles los is.
Voordat je de eerste steen uithakt
Uit de praktijk
Getrapte scheuren die pas verschijnen nadat de stut staat
Scheuren die de voegen volgen en schuin naar de bovenhoeken van de opening lopen, betekenen dat het metselwerk een paar millimeter heeft kunnen zakken voordat de stut hem opving. De oorzaak zit bijna altijd bij het aansluiten van het juk: een spleet van een halve centimeter tussen juk en muur, of wiggen die maar van één kant zijn ingedreven.
Metselwerk verdraagt die kleine beweging slecht, want de mortelvoeg kan geen trek opnemen. Wat helpt is de spanning volledig sluiten voordat er gehakt wordt: het juk aandrijven met wiggen van beide zijden, daarna de stempels in rondes een klein stukje aanspannen, en pas beginnen als er nergens meer speling zit. Bestaande scheuren merk je van tevoren met gips, zodat je het verschil ziet tussen nieuw en oud.
Een stempel die zich langzaam in de vloer drukt
Een voetplaat die na een dag scheef staat of zichtbaar in de dekvloer is gezakt, is geen teken dat de stempel te licht is. Het gaat mis in de vloer eronder: een zwevende dekvloer of een tegelvloer op isolatie heeft weinig draagkracht op een klein oppervlak, en de puntlast van een belaste stempel gaat er dwars doorheen.
Het gevolg is dat de muur alsnog een paar millimeter zakt terwijl alles er nog gestut uitziet. De aanpak is de last spreiden en doorzetten. Onder de voetplaten komt een zware plank of onderslagbalk over de volle lengte, en op de laag eronder zet je stempels recht onder de bovenste, tot op een betonvloer of een verdeelbalk in de kruipruimte. Op zandgrond gaat er een tegel of stelconplaat onder, anders zakt de voet er in de loop van de dag in weg.
Het buitenblad dat meezakt terwijl de doorbraak netjes gestut staat
Openstaande stootvoegen boven een nieuw kozijn in de gevel, of een rollaag die aan één kant is gaan hangen, wijzen erop dat alleen het binnenblad is ondersteund. In een spouwmuur staan de twee bladen los van elkaar: het binnenblad draagt de vloer, het buitenblad draagt zichzelf en wordt verder alleen door spouwankers tegen het binnenblad gehouden.
Die ankers nemen wind op, geen verticale last. Boven een opening in het buitenblad is er dus niets dat het metselwerk vasthoudt, behalve de boogwerking in het metselwerk zelf, en die valt weg zodra er te weinig hoogte of te weinig penant is. Het buitenblad krijgt daarom zijn eigen doorvoeren, zijn eigen juk aan de buitenzijde en zijn eigen stempels op een verharde ondergrond.
Scheuren in het stucwerk op de verdieping boven de stut
Fijne scheurtjes in het plafond of langs de wandaansluiting op de verdieping, terwijl beneden alles goed lijkt te gaan, komen meestal van te hard aanspannen. Een telescoopstempel levert genoeg kracht om een vloerveld op te tillen, en dat is precies wat er gebeurt als je de stelmoer met een pijp of een hamer aanzet.
De vloer komt omhoog, het stucwerk en de wanden erboven volgen niet mee, en na het ontstempelen zakt alles weer terug. De schade blijft dan zichtbaar. Handvast aanspannen is voldoende: de stut hoeft de last pas over te nemen op het moment dat je het metselwerk eronder weghaalt, niet daarvoor al.
Veelgemaakte fouten
Beginnen met hakken terwijl de stut nog speling heeft
Een juk dat niet volledig aanligt, laat de muur eerst een paar millimeter zakken. Metselwerk verdraagt dat slecht en de scheur staat er voordat je twee stenen uit hebt. Wiggen van beide zijden indrijven en in rondes aanspannen kost tien minuten en voorkomt dit.
De doorgaande balken te hoog boven de opening zetten
Zit de stut ver boven de nieuwe opening, dan hangt de strook metselwerk daartussen aan niets en kan die losbreken. Twee tot vier lagen boven de bovenkant van de nieuwe latei is in de praktijk werkbaar: hoog genoeg om te kunnen werken, laag genoeg om het metselwerk erboven mee te nemen.
Alleen binnen stutten bij een spouwmuur
Het binnenblad draagt de vloer, dus daar wordt vanzelf aan gedacht. Het buitenblad draagt zichzelf en heeft net zo goed een eigen ondersteuning nodig. Zonder die stut trekken de stootvoegen boven de opening open en zakt de rollaag, en dat herstel je niet zonder de gevel deels opnieuw te metselen.
De last niet doorzetten naar beneden
Een stempel op een verdiepingsvloer brengt de belasting niet naar de fundering maar naar de vloerbalken. Die zijn daar niet op berekend. Een stempel recht eronder op de laag daaronder, met een verdeelplank, is de enige nette oplossing, tot je op beton of op de bodem uitkomt.
Een stempel scheef zetten of te ver uitschuiven
De toelaatbare last van een telescoopstempel neemt sterk af naarmate hij verder uitgeschoven staat, want een slanke stempel knikt eerder. Schuin geplaatst wordt dat nog ongunstiger en kan hij zijdelings wegschieten. Kies liever een langere stempel die minder ver uitgedraaid staat.
De naad boven de ligger niet volledig vullen
Zolang die naad open is, draagt de ligger niets en hangt de muur nog aan je stempels. Bij het ontstempelen zakt het metselwerk dan alsnog tot het contact maakt. Aardvochtige krimpvrije mortel, aangestampt over de volle lengte en breedte, is wat hier hoort.
In één keer ontstempelen
Alle stempels achter elkaar losdraaien laat de last met een schok overgaan op de nieuwe ligger. Een halve slag per stempel, de rij rond en dan opnieuw, verdeelt dat over de hele constructie. Tussendoor kijken en luisteren geeft je de kans om terug te draaien als er iets beweegt.
De ligger op losse stenen opleggen
Een oplegging op wat brokstukken baksteen verbrijzelt onder de puntlast van een stalen ligger. Er hoort een hard, vlak oplegvlak van kalkzandsteen lijmblokken of betonblokken in krimpvrije mortel, met de oplegmaat en eventueel oplegvilt volgens de berekening.
Veelgestelde vragen
Kan ik een gevel stutten zonder constructeur?
Het handwerk kun je zelf doen, de maatvoering niet. Hoeveel last er op die muur staat, hangt af van de vloervelden, de kap en de fundering, en dat zie je aan de buitenkant niet. Het wijzigen van een dragende constructie is bovendien vergunningplichtig, en bij die aanvraag hoort een berekening. Zonder dat papier werk je onverzekerd, en je weet niet of je stut zwaar genoeg is.
Hoeveel stempels heb ik nodig om een buitenmuur te stutten?
Dat volgt uit de belasting per strekkende meter en uit de toelaatbare last van de stempel die je huurt, en die staat op het typeplaatje. Als praktische orde van grootte houden wij onder een juk ongeveer 60 tot 90 centimeter tussen de stempels aan, aan beide zijden van een massieve muur. De berekening kan daarvan afwijken, zeker bij een brede opening of bij een muur waar een vloer en een kap samen op afdragen.
Kan ik stutten met houten balken in plaats van stalen stempels?
Voor de jukken en de onderslagbalken is hout prima, mits het recht en gezond is en de juiste doorsnede heeft. Voor de stempels zelf werkt staal beter: je kunt de spanning in kleine stappen aanbrengen met de stelmoer en je kunt bij het ontstempelen net zo gecontroleerd terug. Een houten stut zet je met wiggen aan, en die laat zich veel lastiger gelijkmatig lossen.
Moet ik bij een spouwmuur ook het buitenblad stutten?
Ja, als je een opening maakt die door beide bladen gaat. Het buitenblad draagt zijn eigen gewicht naar de fundering en hangt verder alleen met spouwankers aan het binnenblad. Die ankers nemen windbelasting op, geen verticale last. Zonder eigen stut trekken de stootvoegen boven de opening open en zakt de rollaag. Het buitenblad krijgt daarom eigen doorvoeren, een juk aan de buitenzijde en stempels op een stelconplaat of tegels.
Hoe hoog boven de opening zet je de doorgaande balken?
In de praktijk twee tot vier lagen metselwerk boven de bovenkant van de nieuwe latei of ligger. Lager kun je niet, want je hebt ruimte nodig om de ligger te stellen en de naad te vullen. Veel hoger is ongunstig, omdat de strook metselwerk tussen de doorvoer en de opening dan zonder ondersteuning komt te hangen en kan losbreken. De berekening kan hier een andere hoogte voorschrijven.
Hoe lang moeten de stempels blijven staan?
Tot de nieuwe constructie de last kan overnemen. Bij een stalen ligger op krimpvrije mortel is dat vaak een dag na het vullen van de naad, maar de verpakking van de mortel is leidend en bij temperaturen onder vijf graden duurt het langer. Bij nieuw metselwerk of een gestorte betonlatei reken je op langer, en bepaalt de constructeur wanneer je mag ontstempelen. Ontstempelen doe je daarna in rondes van een halve slag.
Hoe weet ik of een buitenmuur dragend is?
Kijk naar de richting van de vloerbalken: liggen ze haaks op de muur, dan legt de vloer zijn last erop af. Meet daarnaast de dikte in de dag van een raam of deur. Een blad van ongeveer tien centimeter is meestal het buitenblad van een spouwmuur, een muur van een steen of dikker draagt vrijwel altijd mee. Bij een gevel is er nog een derde punt: ook een niet-dragende gevel draagt zichzelf en het metselwerk boven de opening, dus stutten blijft nodig.
Kan ik stempels op een houten vloer zetten?
Alleen met een onderslagbalk die de last over minstens drie vloerbalken verdeelt, en met stempels op de laag eronder recht onder de bovenste. Een enkele voetplaat op een houten vloerdeel drukt zich er doorheen of belast één balk zwaarder dan die aankan. De lijn moet doorlopen tot je op een betonvloer of op de bodem van de kruipruimte uitkomt, waar de voet op tegels of een stelconplaat staat.
Er ontstaat een scheur terwijl de stut staat, wat nu?
Stop met slopen en kijk eerst waar de scheur vandaan komt. Meestal zit er ergens speling: een juk dat niet aanligt, een wig die terugloopt of een voetplaat die in de vloer zakt. Span de stempels in rondes na en vul de speling. Loopt de scheur door of wordt hij breder terwijl alles vast staat, dan haal je er iemand bij voordat je verder gaat. Merk de scheur met gips zodat je de beweging kunt volgen.
Moet ik stutten als ik alleen een kozijn vervang?
Meestal niet. Zit er boven het kozijn een latei of een rollaag die het metselwerk draagt, dan haal je het kozijn eruit zonder dat er iets verandert aan de constructie. Het wordt anders bij oude panden waar het houten kozijn zelf meedraagt en waar boven het kozijn geen latei zit. Dat zie je aan een zware, doorgaande bovendorpel zonder rollaag erboven. In dat geval hoort er een tijdelijke ondersteuning en daarna een echte latei.
Wat kost het om een gevel te laten stutten?
Dat loopt te ver uiteen om een bedrag te noemen. De prijs hangt af van de berekening, de breedte van de opening, het aantal stempels en jukken dat je huurt en de huurduur, en of er een steiger nodig is. Vraag twee of drie offertes en laat daarin apart benoemen wat het constructiewerk kost, wat de stut kost en wat het herstel van het metselwerk en de afwerking kost.
Kan ik na het stutten meteen de gevel afwerken?
Wacht daar liever een paar weken mee. Zetting laat zich soms pas na weken zien, en verse mortel moet zijn sterkte nog winnen. Meet de scheuren in die periode met een scheurmeter of met gipsmerkjes. Ligt alles stil, dan kun je verder met het herstel van het voegwerk en eventueel met de afwerking van de rest van de muur. Meer klussen aan de buitenkant van het huis vind je in ons overzicht over tuin en buiten.
Wanneer je beter een vakman belt
Een dragende muur aanpassen is werk waar een constructeur bij hoort. Die bepaalt de belasting, de maat van de ligger, de oplegging en het aantal stempels, en zijn berekening gaat mee met de vergunningaanvraag. Dat is niet iets wat je overslaat omdat de opening klein lijkt.
Bel daarnaast iemand in als de gevel al beweegt. Scheuren die breder worden, een muur die uit het lood staat of deuren die op één plek in het huis klemmen, wijzen op zetting of op een fundering die het laat afweten. Stutten lost dat niet op, dat houdt het hooguit even tegen.
Bij een appartement, een woningscheidende bouwmuur of een monument gaat het werk sowieso naar een aannemer. Je grijpt dan in op een constructie die je met anderen deelt, en daar horen toestemming van de vereniging van eigenaren of van de gemeente bij.
De laatste grens is werken op hoogte. Stutwerk boven de begane grond vraagt een steiger met een gesloten vloer en stabilisatoren, geen ladder. Wie daar geen ervaring mee heeft, laat het bouwen van die steiger over aan iemand die dat dagelijks doet. Wat je zelf prima kunt oppakken zijn de klussen aan de gevel die er niets aan veranderen, zoals een oude buitenmuur netjes bekleden nadat het constructiewerk klaar is.