Cv-installatie: van leidingen tot rookgasafvoer

Waar een cv-installatie uit bestaat

Een cv-installatie is meer dan de ketel aan de muur: een gesloten watercircuit met een circulatiepomp, een expansievat en een overdrukventiel, plus drie stromen die van buiten naar binnen of andersom lopen: gas, verbrandingslucht en rookgas. Wie die delen uit elkaar houdt, weet bij een probleem meteen in welke hoek hij moet zoeken. Het bredere overzicht staat bij verwarming en cv, deze pagina gaat over de installatie zelf.

Het waterdeel loopt vanaf de ketel via de aanvoerleiding naar de radiatoren of de vloerverwarming en via de retour weer terug. In vrijwel elke woning van na de jaren zeventig ligt dat als tweepijpssysteem, waarbij elke radiator zijn eigen aanvoer en retour heeft. In oudere huizen kom je nog een eenpijps cv-systeem tegen, waarbij alle radiatoren op één ronde leiding zitten en de laatste radiator altijd koeler blijft dan de eerste. Dat is geen storing maar een eigenschap van dat systeem.

De gaskant begint bij de meter en eindigt bij de gaskraan onder de ketel. De rookgaskant bestaat uit een afvoer en een luchttoevoer, vaak als concentrische buis in buis en soms als twee losse pijpen. De condensafvoer voert het zure water af dat in de warmtewisselaar ontstaat. En dan is er nog het elektrische deel: de netvoeding van de ketel en de kabel naar de thermostaat.

Op de meeste combiketels zitten vijf aansluitingen naast elkaar onder de mantel, van links naar rechts de cv-aanvoer, het warme tapwater, het gas, het koude water en de cv-retour. De twee buitenste zijn 22 mm, de drie in het midden meestal 15 mm of een halve inch. Voor een schema van de cv-installatie of een tekening van de cv-ketel bij een verbouwing zijn die volgorde en die maten het halve werk. In oudere woningen kun je ook nog een moederhaard tegenkomen, een gaskachel in de kamer die tegelijk de radiatoren voedde.

Onderdeel	Wat het doet	Wat er meestal misgaat	Zelf doen?
Circulatiepomp	Pompt het water rond door de radiatoren	Zit vast na de zomer, of bromt door lucht in de installatie	Ontluchten zelf, vervangen met beleid
Expansievat	Vangt de uitzetting van opgewarmd water op	Membraan kapot, voordruk weggelekt, vat loopt vol water	Ja, voordruk meten en vervangen
Overdrukventiel of overstort	Blaast af als de druk boven ongeveer 3 bar komt	Blijft lekken nadat het één keer heeft afgeblazen	Ja, mits drukloos
Inlaatcombinatie	Beveiligt de tapwaterkant, opent rond 8 bar	Wordt verward met het overstort van de cv	Ja, zit op de koudwaterleiding
Vulpunt met vulslang	Vult het cv-water bij tot de werkdruk	Blijft openstaan, waardoor de druk doorloopt	Ja
Aftapkraan	Laat de installatie op het laagste punt leeglopen	Zit dichtgekalkt of ontbreekt helemaal	Ja
Automatische ontluchter	Laat lucht uit de ketel ontsnappen	Lekt of piept als het vlotterhuis vervuild is	Ja
Driewegklep of 3-wegklep	Kiest tussen verwarmen en warm tapwater	Blijft hangen, waardoor de verwarming warm blijft of koud	Vervangen is werk voor een monteur
Hydroblok	Bundelt pomp, klep en sensoren in één blok	Lekt bij de o-ringen, of de druksensor geeft onzin door	Nee
Gasblok	Doseert het gas naar de brander	Storing bij ontsteken, altijd samen met afstelling	Nee, gecertificeerd werk
Brander met ontstekings- en ionisatiepen	Ontsteekt de vlam en bewaakt hem via ionisatie	Kapotte ontsteking of vervuilde pen geeft vlamstoring	Nee
Warmtewisselaar	Draagt de warmte van de vlam over aan het water	Verkalkt aan de tapwaterkant, vervuild aan de gaskant	Reinigen bij onderhoud
Ventilator	Blaast lucht in en rookgas uit	Loopt zwaar of lawaaiig als de lagers slijten	Nee
Sifon met condensafvoer	Voert het zure condenswater af met een waterslot	Droogstaan na de zomer of dichtgeslibd	Ja, schoonmaken kun je zelf
Rookgasafvoer en luchttoevoer	Voert rookgas af en haalt verbrandingslucht aan	Verkeerd materiaal, geen afschot, te weinig beugels	Nee, gecertificeerd werk
Afvoerbuis en dakdoorvoer	Brengt de afvoer door dak of gevel naar buiten	Lekt water langs de doorvoer bij slechte afdichting	Nee, werk op hoogte
Thermostaatkabel	Verbindt de thermostaat met de ketel	Aan-uit en modulerend door elkaar gehaald	Ja, laagspanning

Cv-leidingen: welk materiaal en welke maat

Welke leiding er in je huis ligt, bepaalt hoe je hem verlengt, aftakt of afdopt. Dikwandige stalen buis met schroefdraad ligt in woningen tot ongeveer de jaren zeventig en herken je aan de dikke wand, de fittingen met een zeskant en soms nog aan hennep die uit de draad piept. Dunwandige stalen cv-buis kwam daarna en wordt verbonden met knelkoppelingen of persfittingen. Koper zie je vooral bij tapwater en soms bij ketelaansluitingen. Sinds een jaar of twintig ligt er in nieuwbouw meestal meerlagenbuis van merken als Uponor of Henco, kunststof met een aluminium tussenlaag.

Die aluminium laag is niet decoratief. Zonder metalen laag is een kunststof leiding zuurstofdoorlatend, en zuurstof in het cv-water geeft roest in de radiatoren en slib in de pomp. Dat is de reden dat je voor een cv-installatie altijd alu-pex of een aantoonbaar zuurstofdichte buis kiest en nooit gewone tyleen. Ook bij polybuteen controleer je op het etiket of de buis zuurstofdicht is uitgevoerd.

De maat kies je op vermogen, niet op gevoel. Een te dunne leiding levert te weinig water bij de radiator, een te dikke maakt de installatie traag en duur. Bij de tapwaterkant werkt dat hetzelfde: een ketel met een hoge tapcapaciteit haalt die liters nooit door een aanvoerleiding van 15 mm. Wil je weten of jouw installatie überhaupt op druk blijft met wat je erbij hangt, dan is de rekenhulp voor de cv-druk een handiger start dan een vuistregel uit het schap.

Buissoort	Zo herken je hem	Verbinden met	Waar je op let
Dikwandige stalen buis	Dikke wand, schroefdraad, zware fittingen	Draadsnijden, hennep en fitterskit	Roest aan de binnenkant, draad snijden vraagt gereedschap
Dunwandige stalen cv-buis	Dunne wand, 15, 22 of 28 mm, gladde einden	Knelkoppeling of persfitting	Recht afkorten en ontbramen, anders lekt de knelring
Koperen buis	Rode kleur, vaak gesoldeerd	Solderen, knellen of persen	Niet mengen met staal zonder scheiding, dat geeft corrosie
Meerlagenbuis met aluminium	Wit of rood, buigzaam, blijft in de bocht staan	Persfitting of knelkoppeling met steunbus	Zuurstofdicht, knikt zonder buigveer alsnog
Polybuteen	Soepel, vaak grijs of wit, insteekkoppelingen	Insteek- of persfitting	Controleer of de uitvoering zuurstofdicht is
Flexibele cv-leiding op rol	Wordt per rol verkocht, weinig koppelingen nodig	Persfitting vanaf de verdeler	Buigen tot ongeveer vijf keer de diameter, daarna knikt hij

Leidingen afdoppen en radiatoren weghalen

Een overtollige verwarmingsbuis afdoppen, een aftakking weghalen voor een radiator die er nooit is gekomen, of een verwarming loskoppelen omdat er een kast komt: het is in de kern dezelfde klus. Het lastigste eraan is niet het afdoppen maar het bepalen welk systeem er in jouw installatie ligt, want daar hangt alles van af. Zaag pas als je dat zeker weet.

Bij dikwandige buis met schroefdraad zaag je de leiding vlak onder het T-stuk door, draai je het achtergebleven stukje met een pijptang uit de fitting en draai je er een stalen stop in. Die stop zet je met hennep en fitterskit, niet met teflontape, want op een conische stalen draad houdt teflon zich slecht en gaat hij bij het aandraaien meedraaien. Bij dunwandige buis houd je minstens twee tot drie centimeter recht en onbeschadigd buiseind over en zet je er een knel- of klemdop op. De volgorde is eerst de wartel over de buis, dan de knelring, dan de dop. Draai aan met twee sleutels en houd de dop daarbij tegen.

Zit er een persfitting, dan valt er niets uit te draaien. Een geperste koppeling gaat er nooit meer heel af. Je zaagt dan de fitting eruit en zet er een knelkoppeling of een verloop op, bijvoorbeeld van 22 naar 15 mm. Let daarbij op de ruimte: vlak boven een bocht is er meestal te weinig recht buiseind over voor een knelring, en dan moet je een stukje verder terug en een nieuw pijpje bijmaken.

Voor een gasleiding gelden andere regels dan voor een cv-leiding, ook al ziet het er hetzelfde uit. Hoe dat zit en wat je daar wel en niet zelf aan mag doen, staat bij het afdoppen van een gasleiding.

Wat er ligt	Zo herken je het	Zo dop je af	Valkuil
Dikwandig staal met draad	Zware fitting met zeskant, hennep zichtbaar	Stukje uitdraaien, stalen stop met hennep en fitterskit	Teflontape gebruiken, of de fitting meedraaien in de muur
Dunwandig staal 15 of 22 mm	Dunne wand, wartel met knelring	Recht afkorten, ontbramen, knel- of klemdop	Te weinig recht buiseind overhouden
Persfitting	Gladde huls met persindruk, geen zeskant	Fitting eruit zagen, verloop of knelkoppeling plaatsen	Proberen los te draaien wat niet los kan
Meerlagenbuis	Kunststof, buigzaam, kleurige buitenlaag	Persdop of knelkoppeling met steunbus	Steunbus vergeten, dan knijpt de buis dicht
Radiatoraansluiting	Knelkoppeling in de kraan en de koppelplug	Kraan en plug erop laten, leiding onder de vloer afdoppen	Alleen de radiator weghalen en de open kraan laten zitten

Zo houd je de druk op peil: expansievat en overdrukventiel

De druk van een verwarmingsketel hoort in koude toestand tussen ongeveer 1,5 en 2 bar te liggen. Bij het opwarmen loopt hij een paar tienden op, dat hoort zo. Hoe hoger je huis, hoe meer statische druk je nodig hebt om ook boven in de installatie water te houden. In een woning met drie lagen zit je dus aan de bovenkant van dat bereik, in een gelijkvloerse woning aan de onderkant. Zakt de druk elke week, dan lekt er iets of is het expansievat op. Zakt hij in drie dagen naar nul, dan is er een echte lekkage en dan zoek je die eerst.

Het rode vat naast of onder de ketel is het expansievat. Daar zit een rubber membraan in, met aan de ene kant water en aan de andere kant lucht onder voordruk. Warm water zet uit en duwt dat membraan opzij. Is het membraan gescheurd of is de voordruk weggelekt, dan kan het water nergens heen en schiet de druk bij elke verwarmingsbeurt omhoog tot het overdrukventiel afblaast. Wie dan alleen het ventiel vervangt, staat een half jaar later weer op dezelfde plek.

Het overdrukventiel of overstortventiel opent rond de 3 bar en beschermt de installatie tegen precies dat. Verwar het niet met de inlaatcombinatie: die zit op de koudwaterleiding, beschermt de tapwaterkant en opent pas rond 8 bar. Ze doen allebei iets anders en ze staan los van elkaar. Zit het overstort al ingebouwd in de ketel, dan hoef je er geen tweede in de leiding te zetten. Waar het externe ventiel hoort, in de aanvoer of in de retour, verschilt per merk en staat in de installatiehandleiding.

Bijvullen doe je koud en langzaam, tot je in het midden van het bereik zit. Blijf erbij staan, want een vulkraan die openblijft is de snelste weg naar 3,5 bar en een lekkend overstort. Hoe je dat netjes aanpakt staat bij water bijvullen op de cv, en welke kraan je precies moet hebben zie je bij de vulkraan van de cv-ketel.

Wat je ziet	Meest waarschijnlijke oorzaak	Wat je doet
Druk zakt elke maand een beetje	Normaal drukverlies door ontluchten	Bijvullen tot 1,5 tot 2 bar, verder niets
Druk zakt elke week	Klein lek of expansievat verliest voordruk	Voordruk meten in drukloze toestand, koppelingen nalopen
Druk zakt in dagen naar nul	Echte lekkage, vaak in de vloer of in de ketel	Zoeken en repareren, niet blijven bijvullen
Druk loopt bij opwarmen naar 3 bar	Expansievat kapot of te weinig voordruk	Vat controleren en vervangen, daarna pas het ventiel
Overdrukventiel blijft nadruppelen	Vuil onder de klepzitting na het afblazen	Kort doorspoelen door het te lichten, anders vervangen
Ontluchter op de ketel lekt	Vlotterhuis vervuild of o-ring hard	Vlotterpotje reinigen of vervangen
Display knippert met een druk van 0,0 bar	De waterdruk is helemaal weggevallen en de ketel blokkeert	Eerst het lek zoeken, pas daarna bijvullen
Manometer blijft op nul staan	Sensor of meter defect, niet per se de druk	Eerst los meten op het vulpunt, dan pas oordelen

De installatie inregelen: pomp, bypass en doorstroming

Een installatie die technisch in orde is, kan alsnog slecht draaien. Te veel pompdruk geeft stromingsgeluid en een hoge retourtemperatuur, te weinig doorstroming geeft koude radiatoren aan het eind van de leiding. Inregelen haalt dat verschil weg, en het kost vooral tijd en een thermometer.

Begin bij de pomp. In vrijwel elke moderne ketel zit de circulatiepomp ingebouwd en stel je hem in het ketelmenu in, bij een losse pomp met een knop op het pomphuis. De pompsnelheid van de cv verlagen is de eerste ingreep bij ruisende leidingen en een fluitende radiatorkraan: een stand lager, en daarna kijken of de verste radiator nog warm wordt. Blijft die koud, dan lees je verder bij een verwarming die niet warm wordt.

Bij een moderne pomp stel je geen stand in maar een regelkarakteristiek met een opvoerhoogte in meter. De opvoerhoogte van de cv-pomp bereken je uit de weerstand van de langste leidingtak plus die van de radiator en de kranen. In een gewone eengezinswoning kom je op twee tot drie meter uit, en dat verklaart waarom een pomp op zijn maximum van zes meter veel te ruim staat.

De nadraaitijd van de cv-pomp, in het menu vaak pompnaloop in cv-bedrijf genoemd, laat de pomp na het uitschakelen van de brander nog even doordraaien om de restwarmte uit de wisselaar te halen. Die staat standaard goed. De cv-pomp continu laten draaien kost stroom en levert alleen iets op bij een installatie met één zone en veel waterinhoud; in de meeste huizen zet je hem op warmtevraag. Een cv-pompschakelaar, een losse schakelaar in de voeding van een externe pomp, kom je vooral tegen bij oudere installaties en bij een pomp voor vloerverwarming.

Staan er veel thermostatische kranen in het systeem, dan kan de pomp op een gegeven moment nergens meer heen. Een bypass tussen de aanvoer en de retour lost dat op: een leiding met een instelbaar ventiel dat opengaat zodra het drukverschil te hoog wordt. Zet die bypass zo ver mogelijk van de ketel, bij de laatste radiator, zodat het water nog door de installatie gaat en niet meteen bij het toestel rondjes draait. Kant-en-klare sets zijn er bij groothandels als Warmteservice. De bypass van de cv instellen doe je door hem net zo ver open te draaien dat het geluid verdwijnt en geen slag verder, want elke liter door de bypass is een liter die niet door een radiator gaat.

Waterzijdig inregelen doe je daarna, bij de radiatoren zelf. Knijp de voetventielen van de dichtstbijzijnde radiatoren verder dicht en zet die van de verste helemaal open. Meet ondertussen met een thermometer op de cv-leiding het verschil tussen aanvoer en retour; zo'n knijpmodel of een temperatuurmeter met een klem om de cv-leiding kost weinig en maakt het verschil zichtbaar.

Wat je instelt	Waar je het vindt	Wat je ermee bereikt	Vuistregel
Pompstand of opvoerhoogte	Ketelmenu of knop op de pomp	Minder stromingsgeluid, lagere retourtemperatuur	Zo laag als kan zonder een koude verste radiator
Nadraaitijd van de pomp	Servicemenu, pompnaloop in cv-bedrijf	Restwarmte uit de wisselaar halen	Standaardwaarde laten staan
Pomp continu of op warmtevraag	Servicemenu of pompschakelaar	Stroomverbruik buiten het stookseizoen	Op warmtevraag, tenzij er een reden is
Bypass of drukverschilregelaar	Tussen aanvoer en retour, bij de verste radiator	Doorstroming bij dichte thermostaatkranen	Net zo ver open dat het geluid weg is
Maximaal cv-vermogen	Servicemenu van de ketel	Pendelen bij een te grote ketel tegengaan	Terugbrengen naar wat het huis vraagt
Aanvoertemperatuur	Ketel of thermostaat	Rendement en opwarmsnelheid	60 graden als het huis dat haalt, anders 70
Voetventiel per radiator	Onder de radiator, aan de retourkant	Verdeling tussen dichtbij en ver weg	Dichtbij knijpen, ver weg open laten
Verschil tussen aanvoer en retour	Thermometer op beide leidingen	Zien of de pomp te hard loopt	Rond 20 graden bij radiatoren

Wat je zelf aan de gasleiding, de gaskraan en de gasslang mag doen

De gasleiding loopt vanaf de meter in de meterkast naar de toestellen: de cv-ketel, het fornuis en soms een gashaard. Bij elk toestel hoort een eigen gaskraan, en die herken je aan de kwartslaggreep. Staat de greep in de lengte van de leiding, dan is de kraan open. Staat hij dwars, dan is hij dicht. Dat is de enige plek in huis waar je met één blik ziet of het gas open staat.

Mag je zelf een gasleiding aanleggen of verleggen? Voor het aansluiten, afstellen en in bedrijf stellen van een gastoestel geldt sinds april 2023 een wettelijk stelsel: bedrijven die dat werk doen, moeten daarvoor gecertificeerd zijn. Dat stelsel richt zich op bedrijven, maar de technische eisen uit het bouwbesluit gelden onverkort ook als je in je eigen huis aan de slag gaat. Daar komt bij dat je verzekeraar en de fabrieksgarantie op je ketel meekijken. Wij raden het daarom af: laat leidingwerk en de aansluiting op het toestel doen door een installateur die het mag en die het afperst.

Materiaaltechnisch is een gasleiding gebonden aan strengere regels dan een cv-leiding die er identiek uitziet. Stalen buis met conische draad, hennep en fitterskit is de klassieker. Koper mag, maar dan hardgesoldeerd of geperst met fittingen die daarvoor zijn goedgekeurd, nooit met zachtsoldeer. Knelkoppelingen in een gasleiding zijn alleen toegestaan waar ze zichtbaar en bereikbaar blijven, dus niet in een vloer, niet in een muur en niet in een dichtgetimmerde koof. Loopt de leiding door een vloer, een kruipruimte of de grond, dan hoort er een mantelbuis omheen, en in die mantelbuis mag geen enkele koppeling zitten.

De gele gasslang is er voor verplaatsbare kooktoestellen en niet voor een cv-ketel. Op elke slang die je bij een bouwmarkt als Gamma of Praxis koopt staat een datum, en die datum is leidend, niet je eigen inschatting: dat komt neer op vervangen na ongeveer tien jaar. Houd hem zo kort mogelijk, maximaal ongeveer een meter, en verleng hem nooit met een tweede slang. Bij een cv-ketel zit een vaste leiding of een goedgekeurde metalen gasflexibel met keurmerk. Wat er komt kijken bij het vervangen daarvan lees je bij het vervangen van een gasslang.

Onderdeel	Wat is toegestaan	Waar het misgaat
Stalen gasleiding	Conische draad met hennep en fitterskit	Teflontape op conische draad, of te ver doorgedraaid
Koperen gasleiding	Hardsolderen of persen met gaskeur-fittingen	Zachtsoldeer, dat smelt bij brand veel te vroeg
Knelkoppeling in gas	Alleen zichtbaar en bereikbaar	Weggewerkt in vloer, muur of koof
Kunststof gasleiding	Alleen in het buitenterrein, volgens voorschrift	Binnenshuis toepassen alsof het waterleiding is
Mantelbuis	Bij doorvoeren, vloeren, kruipruimte en grond	Een koppeling binnen de mantelbuis leggen
Gele gasslang	Kooktoestel, met keurmerk en geldige datum	Verlengen, langer dan een meter, of langs een hete plaat
Gasflexibel bij de ketel	Metalen slang met keurmerk, kort en spanningsvrij	Verbogen of onder trek gemonteerd
Afpersen	Met lucht op ongeveer 100 mbar, druk mag niet dalen	Overslaan omdat het toch maar een klein stukje was

De rookgasafvoer en de luchttoevoer van de cv-ketel

Een moderne cv-ketel is een gesloten toestel: hij haalt zijn verbrandingslucht van buiten en blaast zijn rookgas met een ventilator naar buiten. Meestal gebeurt dat met één concentrische buis, buis in buis, waarbij de rookgassen door de binnenbuis gaan en de lucht door de ruimte daaromheen. Soms zie je twee losse buizen naast elkaar, die met een broekstuk op de ketel samenkomen. Beide mogen, mits het één systeem van één fabrikant is met een bijbehorend certificaat.

De meest gemaakte fout zit in het materiaal. Wit polypropyleen is de standaard voor rookgas, aluminium mag bij veel toestellen en rvs kom je tegen bij hogere temperaturen zoals bij een gashaard of een houtkachel. Zwart pp-buis, die eruitziet als rioolbuis, is niet geschikt voor rookgas. Die hoort hoogstens aan de luchttoevoerkant, en ook daar niet zomaar. Meng geen materialen uit verschillende systemen: de moffen en afdichtingen passen dan net niet, en juist daar kan rookgas naar binnen lekken.

Een rookgasafvoer mag horizontaal lopen, maar nooit vlak of aflopend van de ketel af. Er slaat condens neer in die buis, en dat water moet terug naar de ketel kunnen lopen zodat het via de sifon wordt afgevoerd. De richtlijn uit de norm is 50 mm per meter, ongeveer drie graden, waardoor een bocht die je gebruikt geen 90 maar 87 graden is. Sommige fabrikanten schrijven in hun eigen handleiding minder voor, soms zelfs 5 mm per meter, en dat mag als het toestel daarop is gekeurd. De handleiding van jouw ketel is dus altijd leidend boven een algemene vuistregel.

De maximale lengte staat ook in de installatiehandleiding en wordt uitgedrukt in equivalente meters, waarbij elke bocht meetelt voor een aantal meters rechte buis. Een afvoer die te lang is of te veel bochten heeft, geeft geen dramatische knal maar een ketel die op vollast in storing valt. Loopt jouw ketel juist op dat moment vast, dan helpt de storingzoeker per merk en code om te bepalen of het aan de afvoer ligt of ergens anders.

Materiaal	Herkennen	Waarvoor	Let op
Wit pp	Wit, glad, met rubberen mofafdichting	Rookgasafvoer bij hr-ketels	Alleen binnen één systeem combineren
Zwart pp	Zwart, lijkt op rioolbuis	Luchttoevoer, riolering	Nooit als rookgasafvoer gebruiken
Aluminium	Licht, metallic, dunwandig	Rookgasafvoer, vaak in bestaande kanalen	Niet verboden, wel gebonden aan het toestel
Rvs	Zwaar, glanzend, dikke wand	Hogere temperaturen, gashaard, kachel	Duurder, vaak dubbelwandig uitgevoerd
Flexibel concentrisch	Rol, buigzaam, met binnen- en buitenbuis	Renovatie door een bestaand schoorsteenkanaal	Vraagt bereikbaarheid van de schoorsteenkop
Dubbelwandige buis	Twee buizen met isolatie ertussen	Buiten langs een gevel, koude ruimtes	Voorkomt condens aan de buitenkant

Het condenswater afvoeren: sifon, afschot en condenspomp

Een hr-ketel haalt zijn rendement uit het condenseren van waterdamp in de rookgassen. Dat condenswater is licht zuur, en op een koude dag komt er zomaar een paar liter per dag uit. Het moet dus de installatie uit, en wel via materiaal dat daar tegen kan en naar de goede kant van de riolering.

De eisen zijn overzichtelijk. Gebruik pvc met een diameter van minimaal 32 mm, liever 40 mm omdat de kans op verstopping dan een stuk kleiner is. Sluit aan op de vuilwaterriolering en niet op de regenpijp of de dakgoot: daar bevriest het in de winter en het zure water tast zink en beton aan. Leg minstens 1 cm afschot per meter aan, gebruik 45 graden bochten in plaats van 90 graden en houd het aantal bochten zo klein mogelijk. Elke bocht is een plek waar aanslag blijft hangen.

Tussen de ketel en die leiding zit de sifon, het waterslot dat voorkomt dat rioollucht en rookgas de verkeerde kant op gaan. Die sifon droogt in de zomer leeg als de ketel maandenlang alleen tapwater maakt, en dan kun je in het najaar rioollucht bij de ketel ruiken. Dat is meestal het antwoord op de vraag waarom de verwarming stinkt bij de eerste koude dag. Vullen met een bekertje water lost dat op. Zit er veel grijs of wit gruis in de sifon, dan is dat aluminiumoxide uit de warmtewisselaar, en dat betekent dat er onderhoud achterstallig is. Hoe je dat aanpakt staat bij het onderhoud van de cv-ketel.

Kan de afvoer nergens naar beneden weg, bijvoorbeeld bij een ketel op zolder waar het dichtstbijzijnde riool tientallen meters verderop zit, dan is een condenspomp een werkbare oplossing. De ketel loost dan in het bakje van de pomp, en de pomp duwt het water via een dun slangetje omhoog en naar de plek waar je alsnog in 32 mm pvc op het riool aansluit. Sluit het storingscontact van de pomp aan op de externe blokkeringsingang van de ketel, zodat de ketel stopt in plaats van door te lopen als de pomp uitvalt. Zet er een lekbak met een watermelder onder als tweede beveiliging.

Eis of keuze	Waarde	Waarom
Materiaal	Pvc	Condens is zuur en tast zink, staal en beton aan
Diameter	Minimaal 32 mm, liever 40 mm	Minder kans op verstopping door aanslag
Aansluiting	Vuilwaterriool, achter een waterslot	Regenpijp bevriest en verweert
Afschot	Minimaal 1 cm per meter	Anders blijft er water met vuil in staan
Bochten	45 graden, zo min mogelijk	Een haakse bocht vangt aanslag
Sifon	Altijd gevuld houden	Zonder waterslot krijg je rioollucht en rookgas binnen
Buitenlangs of koude zolder	Isoleren of binnendoor leggen	Bevroren condensafvoer zet de ketel in storing
Condenspomp	Alleen als er geen afschot mogelijk is	Extra storingsbron, altijd met blokkeercontact

Waar de ketel hangt: opstellingsruimte, ombouw en verplaatsen

Een cv-ketel mag in verrassend veel ruimtes hangen, ook in een keukenkast, zolang de vrije ruimte die de fabrikant voorschrijft en de ventilatie van de ruimte eromheen in orde zijn. Die vrije ruimte staat in de installatiehandleiding, samen met de minimale afstand tot brandbaar materiaal. Voor een ombouw van vurenhout of multiplex is dat meestal geen probleem, want de mantel van een moderne hr-ketel wordt aan de buitenkant niet heet. Rond de rookgasafvoer is dat een ander verhaal, daar moet je de afstand wel opzoeken.

Ventilatie is niet optioneel. Er hangt een gasgestookt toestel in die kast, en de ruimte eromheen heeft een maximale temperatuur waar het toestel op is gekeurd. Wij houden twee roosters aan, een laag en een hoog in de ombouw, met elk ongeveer 50 cm2 vrije doorlaat; wat jouw toestel nodig heeft, hangt af van het vermogen en de kastmaat en staat in de installatiehandleiding. Zet je de ketel volledig dicht zonder ventilatie, dan voldoet de opstelling niet meer, hoe netjes het timmerwerk ook is.

Twee dingen worden bij een ombouw structureel vergeten. De eerste is dat de mantel van de ketel eraf moet kunnen voor onderhoud, inclusief de ruimte om hem naar voren te trekken. De tweede is dat er over tien jaar een andere ketel in moet passen, en dat nieuwe toestellen soms hoger of dieper zijn. Maak de ombouwkast daarom met een afneembaar front en meet niet op de afmetingen van de huidige ketel maar op de grootste die er ooit in kan komen.

Een ketel verplaatsen klinkt als een middagje werk maar raakt vier disciplines tegelijk: water, gas, rookgas en elektra. De rookgasafvoer moet mee, en dat is het deel dat gecertificeerd werk is. Wil je de ketel verplaatsen om ruimte te winnen op zolder of in de keuken, reken dan op een installateur voor het toestel zelf en houd voor jezelf het leidingwerk over. Wat er met de zichtbare leidingen daarna gebeurt, staat bij verwarmingsbuizen wegwerken.

Plek	Wat je moet regelen	Waar het misgaat
Keukenkast of ombouw	Twee roosters van circa 50 cm2, afneembaar front	Volledig dichtgetimmerd zonder ventilatie
Zolder	Stormbeugel op de doorvoer, lekbak of watermelder	Condensafvoer die door de koude zolder bevriest
Badkamer	Alleen buiten de natte zone en volgens handleiding	Ketel binnen spatbereik van de douche
Slaapkamer	Toegestaan, maar let op geluid en tikken	Ombouw zonder geluidsdemping tegen een slaapwand
Garage of bijkeuken	Vorstvrij houden, leidingen isoleren	Installatie die bij vorst in de garage bevriest
Meterkast	Ruimte voor onderhoud en ventilatie bij de gasmeter	Kast zo vol dat de mantel er niet meer af kan
Elektra	Eigen wandcontactdoos in de buurt van de ketel	Verlengsnoer of een groep die met andere zaken uitvalt

Verwarmingsbuizen en leidingen wegwerken

Zichtbare cv-leidingen langs een plint, over een plafond of dwars door een slaapkamer zijn de meest gestelde vraag over een cv-installatie, en er zijn maar vier manieren om het op te lossen. Je timmert er een koof omheen, je gebruikt een kant-en-klaar kliksysteem, je verwerkt de leiding in de vloer of in de muur, of je laat hem zien en schildert hem netjes mee. Welke keuze het wordt, hangt vooral af van of je bij de koppelingen moet kunnen blijven.

Dat is de regel die alles bepaalt: koppelingen wegwerken achter iets wat je niet meer open krijgt, is vragen om een sloopklus later. Een koof maak je daarom met een afneembaar deel bij elke koppeling, of je zorgt dat er in het weggewerkte stuk simpelweg geen koppelingen zitten. Kant-en-klare koofprofielen en kliksystemen zijn hier in het voordeel, want die haal je zonder gereedschap weer open.

De tweede regel gaat over beweging. Een leiding die van 20 naar 70 graden gaat, wordt langer, en als hij nergens heen kan tikt hij tegen het houtwerk. Leg daarom vilt of leidingisolatie tussen de buis en de koof, gebruik beugels met rubber en zet nooit een leiding klem in een uitsparing. Datzelfde geldt bij inmetselen en bij een leiding die je in de dekvloer legt: altijd door een mantelbuis, nooit direct in de mortel. De uitvoering per methode staat bij het wegwerken van verwarmingsbuizen.

Wil je de leidingen juist laten zien, dan is de afwerking het werk. Schuur licht, ontvet, zet een hechtprimer die tegen warmte kan en lak af met een watergedragen lak. Verwarmingsbuizen verven met muurverf lijkt makkelijk maar houdt geen stand: muurverf blijft poederig, wordt vuil en laat bij de warmte van de leiding los. Zet een rozet waar een buis door een vloer of muur gaat, anders blijft dat gat het werk verraden.

Methode	Werk	Voordeel	Nadeel
Koof om verwarmingsbuizen van gipsplaat	Regelwerk, plaat, plamuren, schilderen	Onzichtbaar en strak in het stucwerk	Koppelingen zitten opgesloten
Koof van mdf met afneembaar front	Timmerwerk, front op magneten of schroeven	Blijft bereikbaar bij lekkage	Naad blijft zichtbaar
Kant-en-klare koof, klikprofiel of klick board	Op maat zagen en klikken	Snelste oplossing, weer te openen	Beperkte maten en kleuren
Leidingkoker of plintprofiel	Op de plint of langs de vloer plaatsen	Weinig ruimteverlies	Alleen bij leidingen langs de vloer
In de dekvloer met mantelbuis	Vloer eruit of nieuwe vloer storten	Volledig onzichtbaar	Alleen bij een verbouwing, vervangbaarheid via de mantelbuis
Frezen in de muur	Sleuf frezen, leiding in, uitvlakken	Vlakke muur zonder koof	Niet in dragend metselwerk zonder advies
Zichtbaar laten en schilderen	Schuren, primeren, aflakken, rozetten	Goedkoop en altijd bereikbaar	Leidingen blijven in beeld

Geluiden uit de cv-installatie en wat ze betekenen

Bijna elk geluid in een cv-installatie is te herleiden tot vier dingen: lucht, uitzetting, water dat te snel of te langzaam stroomt, of een verbranding die niet goed staat afgesteld. Als je weet in welke van die vier hoeken je zit, weet je ook of je het zelf oplost of dat er iemand moet komen.

Het lastigste geluid is de zware brom die precies bij warm water optreedt en vaak nog het hardst is op het moment dat je de kraan dichtdraait. Mensen omschrijven dat als een stoomboot die langsvaart. Dat is meestal geen mechanisch defect maar resonantie: de gas-luchtverhouding staat net verkeerd, de vlam wordt bij een bepaalde modulatiestand instabiel en de hele ketel gaat meetrillen. Dat los je niet op door de ketel opnieuw op te hangen of de pompstand te wijzigen: het moet gemeten en afgesteld worden op CO en CO2 met een rookgasanalyser, en dat is werk voor een monteur.

Wachten is hier niet gratis. Als de vlam bij die stand telkens tegen de brander aan doodslaat en direct opnieuw ontsteekt, wordt dat plekje op de brander veel te heet en beschadigt het op termijn, en een beschadigde brander gaat op andere standen weer brommen. Laat bij dezelfde beurt de branderpakking nakijken of vervangen en de warmtewisselaar reinigen.

Tikken is bijna altijd onschuldig maar irritant. Een leiding die opwarmt wordt langer, schuift een fractie door zijn beugel en tikt tegen hout of steen. Dat je de verwarming 's nachts hoort tikken terwijl hij uitstaat, komt door hetzelfde effect in omgekeerde richting: de leidingen koelen af en krimpen weer. Rubber in de beugel, een stukje vilt in de vloeropening of iets meer speling bij de doorvoer haalt het weg. Wordt een radiator daarbij ook nog niet warm, kijk dan bij een verwarming die niet warm wordt, en gaat de ketel echt in storing, dan begin je bij de storingen van de cv-ketel.

Geluid	Waar het vandaan komt	Wat je doet
Brommend geluid bij warm water	Gas-luchtverhouding, resonantie in de brander	Laten afstellen met een rookgasanalyser
Lawaai bij het aanslaan	Ventilator die opstart, of een lagerprobleem	Als het aanhoudt, ventilator laten nakijken
Bonkend geluid of kloppen	Kookgeluid door verkalking in de warmtewisselaar	Wisselaar laten reinigen of ontkalken
Tikkend geluid in de leidingen	Uitzetting tegen beugels, vloer of koof	Rubber beugels, vilt bij doorvoeren, meer speling
Tikken terwijl de verwarming uitstaat	Dezelfde uitzetting, nu bij afkoelen	Zelfde aanpak, geen storing
Borrelen of ruisen	Lucht in radiatoren of in de ketel	Ontluchten, van laag naar hoog, daarna bijvullen
Water horen stromen	Te hoge pompstand of te weinig doorstroming	Pompstand verlagen, radiatorkranen nalopen
Fluiten of piepen bij een radiator	Thermostaatkraan die bijna dicht staat bij hoge pompdruk	Pompstand terug of een drukverschilregelaar plaatsen
Zoemen uit de ketel	Circulatiepomp of het gasblok dat schakelt	Kort zoemen bij schakelen is normaal
Druppelend geluid	Condens in de rookgasafvoer of in de sifon	Alleen actie bij zichtbaar water buiten de afvoer
Piepen elke minuut	Signaal van de ketel, geen mechanisch geluid	Display uitlezen en de code opzoeken
Borrelend geluid bij het opwarmen	Lucht die met het water meegaat, vaak na bijvullen	Ontluchten en daarna de druk aanvullen
Ploffend of knallend geluid bij het ontsteken	Vertraagde ontsteking, gas dat in één keer aanslaat	Uitzetten en laten nakijken, niet doorstoken
Sissend geluid bij de ketel	Klein lek, of stoomvorming bij verkalking	Zichtbaar lek zoeken, anders laten meten
Ratelend geluid uit de mantel	Losse mantelplaat of een ventilator die aanloopt	Schroeven van de mantel nalopen
Verwarming kraakt in de vloer	Leiding in de dekvloer zonder mantelbuis	Alleen op te lossen bij het openen van de vloer
Verwarming suist bij een radiatorkraan	Te groot drukverschil over een bijna dichte kraan	Pompstand of opvoerhoogte verlagen

Ketelkeuze: CW-klasse, HR-107 en de instellingen die je zelf kunt zetten

Bij het vervangen van een ketel gaat het gesprek meestal over de CW-klasse, en dat is terecht want dat cijfer bepaalt je warmwatercomfort. Het zegt hoeveel liter water van 60 graden een toestel per minuut kan blijven leveren en hoe snel je een bad vult. Een CW4 is genoeg voor een douche en een keukenkraan die niet tegelijk lopen, CW5 geeft een ruimere douche, en CW6 is de klasse waarin twee douches tegelijk en tegelijk afwassen realistisch wordt.

Bij die keuze wordt de rest van de installatie vaak vergeten. Je leidingnet kan de begrenzing zijn: een aanvoerleiding die maar een beperkt debiet doorlaat, laat van een CW6-ketel niet meer over dan een CW5. En een ketel met een ingebouwde boiler gedraagt zich alleen als CW6 zolang die boiler gevuld is; tap je hem leeg, dan valt het toestel terug op zijn eigen doorstroomvermogen, en dat kan een klasse of twee lager liggen.

De eerlijkste maat is een emmer. Vul een emmer dertig seconden lang op douchetemperatuur en meet hoeveel liter erin zit, eerst bij één douche en daarna met twee douches tegelijk. Kom je op zes liter in dertig seconden, dan trekt jouw installatie ongeveer twaalf liter per minuut op mengtemperatuur, en dan weet je wat je nodig hebt in plaats van wat de brochure belooft.

HR-107 is geen merk maar een rendementslabel: een toestel dat het condenseren zo goed benut dat het rendement op onderwaarde boven de honderd procent uitkomt. Vrijwel elk nieuw gastoestel voor woningen haalt dat tegenwoordig, dus het label onderscheidt vooral van de oude VR- en HR-100-toestellen met een waakvlam. Ben je benieuwd hoe oud je huidige ketel is, kijk dan op het typeplaatje onder of achter de mantel: daar staan het type, het serienummer en meestal het bouwjaar of de productieweek.

CW-klasse	Wat je ermee kunt	Waar het knelt
CW3	Eén douche, verder weinig	Terugval zodra de keukenkraan open gaat
CW4	Douche plus af en toe de keuken	Bad vullen duurt lang
CW5	Ruime douche, comfortabel voor een gezin	Twee douches tegelijk redt hij niet
CW6	Twee tappunten tegelijk, bad vullen	Alleen zinvol als de leidingen het debiet aankunnen
CW5 met oplaadboiler	Direct heet water, rustiger regelgedrag	Valt terug zodra de boiler leeg getapt is
Solo-ketel met losse boiler	Groot volume, ook bij meerdere douches	Vraagt ruimte voor een boiler van 100 liter of meer

Storingzoeker

Kies het merk, vul de code in en zie wat er aan de hand is, wat je zelf kunt doen en wanneer je moet bellen. Bekijk alle gegevens

Zoeken Merk Alle Intergas Nefit Remeha Vaillant AWB Bosch vaatwasser Siemens vaatwasser AEG vaatwasser Miele vaatwasser Bosch wasmachine AEG wasmachine Quooker

Merk	Code	Wat er aan de hand is	Wat je zelf kunt doen	Bellen of niet
Intergas	1	De ketel wordt te warm, de aanvoertemperatuur loopt te hoog op	Controleer de waterdruk en ontlucht de radiatoren. Te weinig water of lucht in de installatie is de gewone oorzaak.	Blijft hij terugkomen: monteur
Intergas	2	Storing in de aanvoer- of retoursensor	Reset de ketel een keer. Herhaalt de code zich, dan is de sensor of de bedrading het probleem.	Monteur
Intergas	3	De maximaalthermostaat heeft ingegrepen	Controleer druk en doorstroming, ontlucht de installatie.	Blijft het: monteur
Intergas	4	Geen vlamsignaal, de ketel krijgt het vuur niet aan	Kijk of de gaskraan open staat en of andere gastoestellen het doen. Reset daarna een keer.	Doet gas het wel: monteur
Intergas	5	Slecht of wegvallend vlamsignaal	Reset een keer. Vaak vervuilde ionisatiepen of ontsteking.	Monteur
Intergas	6	Fout in de vlamdetectie	Reset een keer.	Monteur
Intergas	7	Probleem met de rookgasafvoer of de uitlaatgassensor	Kijk of de afvoer buiten vrij is en niet verstopt zit door een vogelnest of blad.	Monteur, dit raakt de veiligheid
Intergas	8	Het ventilatortoerental klopt niet	Reset een keer.	Monteur
Intergas	10 tot en met 14	Sensorfout of storing in de installatie, bijvoorbeeld een defecte stromingsschakelaar, draadbreuk of lucht in de installatie	Controleer de waterdruk en ontlucht grondig, van laag naar hoog.	Blijft het: monteur
Nefit	A01	Geen vlam of vlam valt weg	Controleer of de gaskraan open staat en of de druk goed is, reset daarna een keer.	Herhaalt zich: monteur
Nefit	C6	De ventilator draait niet op het juiste toerental	Reset een keer.	Monteur
Nefit	D1	Te weinig waterdruk in de installatie	Bijvullen tot de juiste druk voor jouw bouwhoogte, daarna ontluchten.	Zelf te doen
Nefit	EA	Vlam wordt niet waargenomen	Reset een keer. Kijk of andere gastoestellen werken.	Herhaalt zich: monteur
Nefit	F0 of F7	Interne storing in de besturing	Reset een keer, haal eventueel kort de stroom eraf.	Monteur
Remeha	Reset knop	Vergrendelde storing	Houd de resetknop ingedrukt tot het display reageert. Noteer eerst de code voordat je reset.	Afhankelijk van de code
Remeha	E00	Aanvoersensor defect of niet aangesloten	Reset een keer.	Monteur
Remeha	E01	Te weinig waterdruk of geen doorstroming	Bijvullen en ontluchten.	Zelf te doen
Remeha	E04	Geen vlam bij het opstarten	Gaskraan controleren, een keer resetten.	Herhaalt zich: monteur
Vaillant	F.22	Te weinig water in de ketel, droogkookbeveiliging	Bijvullen tot de juiste druk en ontluchten.	Zelf te doen
Vaillant	F.28	Ontsteking mislukt bij het opstarten	Gastoevoer controleren, een keer resetten.	Herhaalt zich: monteur
Vaillant	F.75	Drukverschil niet herkend, vaak de pomp of het expansievat	Controleer of de druk sterk schommelt bij het opstarten.	Monteur, meestal het expansievat
AWB	Vlamstoring	Geen ontsteking	Gaskraan open, druk controleren, een keer resetten.	Herhaalt zich: monteur
Bosch vaatwasser	E15	Water in de lekbak onderin, de vlotterbeveiliging staat aan	Kantel het apparaat voorzichtig naar achteren zodat het water uit de bak loopt, zet hem terug en start opnieuw. Zoek daarna waar het water vandaan kwam.	Blijft het terugkomen: monteur
Bosch vaatwasser	E24 of E25	Water loopt niet weg, afvoer verstopt	Maak het zeef en de pompfilter schoon, controleer de afvoerslang op een knik en de sifonaansluiting op een dop die er nog in zit.	Zelf te doen
Bosch vaatwasser	E22	Filters verstopt	Zeven eruit en schoonmaken.	Zelf te doen
Bosch vaatwasser	E09	Verwarmingselement defect, water wordt niet warm	Niets zelf te doen.	Monteur
Siemens vaatwasser	E15	Water in de lekbak, vlotterbeveiliging actief	Zelfde aanpak als bij Bosch: voorzichtig kantelen, water eruit, terugzetten en opnieuw starten.	Blijft het: monteur
Siemens vaatwasser	E24	Afvoer geblokkeerd	Zeven en pompfilter schoonmaken, afvoerslang op knik controleren.	Zelf te doen
Siemens vaatwasser	Resetten	Programma vastgelopen	Houd de startknop ongeveer drie tot vijf seconden ingedrukt tot het programma terugspringt, of haal de stekker er een minuut uit.	Zelf te doen
AEG vaatwasser	i20 of 20	Afvoerprobleem, water loopt niet weg	Filters en pomp schoonmaken, afvoer controleren.	Zelf te doen
AEG vaatwasser	i30 of 30	Water in de bodembak, lekkage gedetecteerd	Kantelen om het water eruit te laten en de oorzaak zoeken.	Blijft het: monteur
AEG vaatwasser	Resetten	Programma vastgelopen	Houd de programmaknop en de startknop samen enkele seconden ingedrukt.	Zelf te doen
Miele vaatwasser	F11	Water loopt niet weg	Filters en afvoerpomp schoonmaken.	Zelf te doen
Miele vaatwasser	F70	Vlotter of niveaubeveiliging	Controleer op lekkage onderin.	Monteur
Bosch wasmachine	E18 of F18	Water loopt niet weg	Pluizenzeef vooronder schoonmaken en de afvoerslang controleren.	Zelf te doen
Bosch wasmachine	F21	Motorstoring, trommel draait niet	Niets zelf te doen.	Monteur
Bosch wasmachine	E23	Water in de lekbak	Machine kantelen om het water eruit te laten, daarna de lekkage zoeken.	Blijft het: monteur
AEG wasmachine	E20	Afvoerprobleem	Pluizenfilter schoonmaken, afvoerslang op knik controleren.	Zelf te doen
AEG wasmachine	E40	Deur niet goed dicht	Deur opnieuw sluiten, controleer of er was tussen zit.	Zelf te doen
Quooker	Knippert 1 keer	Reservoir warmt op of komt uit een stroomonderbreking	Wacht ongeveer tien minuten tot hij op temperatuur is.	Zelf te doen
Quooker	Knippert 2 keer	Reservoir bereikt de temperatuur niet	Haal de stekker er een minuut uit en zet hem terug. Blijft het knipperen, dan is er meestal een onderdeel defect.	Blijft het: monteur
Quooker	Knippert 3 keer	Storing in de temperatuursensor	Een keer stroomloos maken.	Monteur
Quooker	Geen kokend water, wel gewoon water	Reservoir uit of niet op temperatuur	Controleer of de stekker in het stopcontact zit en of de groep niet is uitgevallen.	Zelf te doen

Veelgestelde vragen