Een aardpen slaan en aansluiten zoals het hoort

Wanneer je zelf een aardpen moet slaan

Een aardpen is een metalen staaf die je verticaal de grond in drijft om de installatie een eigen verbinding met de aarde te geven. In de meeste Nederlandse woningen komt die verbinding al binnen via de netbeheerder en zie je in de kast een dikke groengele draad op de hoofdaardrail. Hoe die rail zit en wat er verder op hoort, lees je in ons overzicht van de meterkast en de groepen.

Een eigen pen sla je pas als die aarde er niet is of niet tot je installatie reikt. Dat speelt in oudere woningen waar nooit een aardleiding is meegelegd, bij een vrijstaand bijgebouw met een eigen kastje, en bij apparatuur waarvoor de fabrikant een eigen aardelektrode voorschrijft.

Het verschil met een gewone aardedraad is dat de pen de aarde maakt en de draad hem alleen doorgeeft. Hoe je die draad herkent, aansluit en verlengt staat bij de aardedraad in huis.

Een aardpen voert in normaal bedrijf geen stroom af. Hij geeft een defect apparaat een pad naar aarde, waardoor de aardlekschakelaar merkt dat er stroom verdwijnt en uitschakelt. Ontbreekt dat pad, dan blijft een metalen kast gewoon onder spanning staan tot iemand hem aanraakt.

Situatie	Eigen aardpen nodig	Waar je op moet letten
Woning met aarding vanaf de netbeheerder	Nee, de aarde komt binnen op de hoofdaardrail	Controleer wel of elke groep en elk stopcontact die aarde ook echt doorkrijgt
Oudere woning zonder aardleiding in de meterkast	Ja, of laat de netbeheerder de aansluiting aanpassen	Een aardlekschakelaar alleen beschermt maar half zolang er geen aarde is
Vrijstaande schuur of garage met een eigen kastje	Vaak wel, het hangt af van de manier waarop de voeding is aangelegd	Laat eerst de aardingsvorm bepalen, een tweede aarde bijprikken kan verkeerd uitpakken
Laadpaal aan de gevel of op de oprit	Vaak wel, tenzij de laadpaal zelf een PEN-foutdetectie heeft	De fabrikant noemt de maximale aardverspreidingsweerstand in de handleiding
Schrikdraadapparaat voor een wei of paardenbak	Ja, met een eigen elektrode los van het huis	Houd ruim afstand tot de huisaarding en tot metalen waterleidingen
Bliksembeveiliging, antennemast of windvaan	Ja, maar dit valt onder een andere norm	De weerstandseis ligt daar veel lager en de aarde moet met het huisnet verbonden zijn
Tuinverlichting of een buitenstopcontact aan het huisnet	Nee	Die hangt aan de bestaande aarde, een losse pen erbij voegt niets toe
Aggregaat als noodstroom voor de woning	Soms, het hangt af van de manier van omschakelen	Bij een vaste omschakeling naar de kast hoort de aarding vooraf uitgezocht te zijn

Welke aardpen je koopt en waarom de uitvoering uitmaakt

De gangbare aardpen voor een woning is een massieve stalen staaf van ongeveer 16 millimeter met een koperlaag eromheen, in lengtes van anderhalve of twee meter. Die combinatie is er niet voor niets: het staal geeft de stijfheid om te kunnen slaan, het koper zorgt dat de pen in de grond niet wegroest.

Die koperlaag is dun. Pak de pen daarom niet vast met een pijptang en vijl er geen bramen af, want op elke plek waar je door het koper heen gaat begint de roest. Bij een pen met schroefdraad aan de kop slaat het gereedschap altijd op de slagdop, nooit op de draad zelf, anders past de koppelmof er straks niet meer op.

Er zijn ook uitvoeringen voor bijzondere grond. In een bodem vol puin en keien loopt een kruisprofiel rechter door dan een ronde staaf, en langs de kust gaat roestvast staal langer mee dan verzinkt staal.

Uitvoering	Waar hij voor bedoeld is	Sterk punt	Waar het misgaat
Verkoperde stalen pen, 16 mm	De standaardkeuze bij een woning	Stijf genoeg om diep te slaan en goed bestand tegen roest	Beschadigde koperlaag roest juist op die plek door
Thermisch verzinkte stalen pen of buis	Weinig agressieve grond, tijdelijke opstelling	Goedkoop en overal te krijgen	In zure veengrond of natte klei is de zinklaag sneller op
Kruisprofiel van verzinkt staal	Grond met puin, keien of harde lagen	Loopt rechter door en wijkt minder snel af	Lastiger te koppelen en neemt meer ruimte in de sleuf
Roestvast staal	Zilte grond, kustgebied, agressieve bodem	Gaat van alle uitvoeringen het langst mee	Duur en zachter, dus rustiger slaan
Massief koperen staaf	Zachte, vochtige grond bij een korte elektrode	Zeer goede overgang naar de bodem	Koper is zacht en stuikt of krult bij het slaan
Koperen waterleidingbuis van 15 mm	Wordt vaak als noodgreep gebruikt	Ligt meestal al in de schuur	Dunwandig, klapt dubbel in vaste grond en is hier niet voor gemaakt
Gekoppelde pennen met schroefmof	Als één lengte de gewenste weerstand niet haalt	Je slaat in secties door tot enkele meters diepte	Alleen slaan met de bijbehorende slagdop, anders sloop je het schroefdraad
Bandstaal of plaat als elektrode	Grond waar een pen niet in te krijgen is	Werkt in ondiepe, harde bodems waar slaan vastloopt	Vraagt een sleuf en dus flink meer graafwerk

Hoeveel weerstand mag een aardelektrode hebben

De eis waar het om draait heet de aardverspreidingsweerstand: de weerstand die de stroom ondervindt op weg van de aardpen naar de omringende grond. De rekenregel uit de installatienorm is dat die weerstand maal de aanspreekstroom van de aardlekschakelaar onder de vijftig volt blijft. Bij een aardlekschakelaar van 30 milliampère kom je daarmee rekenkundig rond de 1600 ohm uit, bij 300 milliampère rond de 166 ohm.

Die 1600 ohm is een rekenkundige bovengrens en geen streefwaarde. Bodemweerstand verdubbelt of verdriedubbelt in een droge zomer, en een elektrode die in maart net voldoet kan in augustus tekortschieten. Wij houden liever ruim onder de honderd ohm aan, zodat er marge zit voor het seizoen en voor veroudering van de klem.

De getallen hieronder komen uit de standaardformule voor een staafelektrode van 16 millimeter en geven de orde van grootte per grondsoort. Ze vervangen een meting niet, maar ze laten wel zien wat je van een bepaalde lengte mag verwachten. In vette klei is anderhalve meter vaak al genoeg, in droog zand haal je met diezelfde pen niets.

Meten gaat met een aardingsmeter volgens de driepuntsmethode, waarbij je twee hulppennen op afstand plaatst en de aardleiding losneemt. Een multimeter tussen de pen en de netaarde meet iets heel anders, namelijk de lus via het net. Vliegt de aardlekschakelaar er ondertussen zonder aanleiding uit, dan is dat geen aardingsprobleem maar een spoor dat je volgt via het opsporen van lekstroom.

Grondsoort	Specifieke weerstand, orde van grootte	Pen van 1,5 m	Pen van 3 m	Pen van 6 m
Veen en natte klei	10 tot 50 ohmmeter	6 tot 30 ohm	3 tot 17 ohm	2 tot 9 ohm
Klei en leem	50 tot 150 ohmmeter	30 tot 90 ohm	17 tot 50 ohm	9 tot 28 ohm
Vochtig zand en zavel	150 tot 500 ohmmeter	90 tot 300 ohm	50 tot 170 ohm	28 tot 93 ohm
Droog zand	500 tot 2000 ohmmeter	300 tot 1200 ohm	170 tot 670 ohm	93 tot 370 ohm
Grind, keileem of een puinlaag	2000 ohmmeter en hoger	boven de 1200 ohm	boven de 670 ohm	boven de 370 ohm

Waar je de aardpen slaat en hoe diep hij moet zitten

De weerstand van een aardpen wordt bepaald door het contact met vochtige grond, niet door de lengte op zich. De bovenste halve meter van de bodem droogt in de zomer uit en vriest in de winter dicht, en in beide gevallen zakt de geleiding hard terug. Dat is de reden dat een aardpen van anderhalve meter die je maar zestig centimeter diep de grond in drijft, in augustus vrijwel niets doet.

Sla de pen daarom volledig weg en houd de kop onder het maaiveld, in een klein inspectieputje. Dat lost meteen twee dingen op: de verbinding blijft bereikbaar om te meten en de overgang van lucht naar grond, precies de plek waar corrosie het snelst gaat, zit beschermd.

De plaats kies je op vochtige grond, niet onder een dakoverstek of tegen de gevel aan waar de bodem jaarrond droog blijft. Houd ongeveer een meter afstand van de fundering en blijf uit de buurt van de kruipruimte. Vermijd ook grond die is aangevuld met puin of zand, want daar zit lucht tussen en lucht geleidt niet.

Voordat je gaat slaan, graaf je de eerste laag met de schop open en loop je de plek af met een kabeldetector. Een pen van twee meter gaat dwars door een grondkabel, een gasleiding of een drainagebuis heen zonder dat je het aan de moker voelt. Weet je niet wat er ligt, dan graaf je de eerste vijftig centimeter met de hand.

De aardpen de grond in slaan zonder hem te beschadigen

Met een moker kom je de eerste meter wel door, daarna wordt het zwaar en ga je scheef slaan. Sneller en netter gaat het met een boorhamer met SDS-max in de klopstand, met een inslaghulpstuk dat over de kop van de aardpen valt. Het gereedschap tikt dan honderden keren per minuut in plaats van dat jij twintig keer hard raakt, en juist die hoge frequentie brengt de pen in beweging.

De eerste dertig centimeter bepalen de richting van de hele pen. Zet hem loodrecht, controleer met een waterpas van twee kanten en corrigeer meteen zolang het nog kan. Een pen die eenmaal schuin loopt, buig je er niet meer recht in en zal in de grond gaan krommen.

Loopt de pen vast en komt hij per slag geen millimeter meer, blijf dan niet doorbeuken. Je stuikt de kop, waardoor het schroefdraad onbruikbaar wordt en het hulpstuk klem komt te zitten. Trek de pen een stukje terug, giet water in het gat en probeer opnieuw, of verplaats de hele elektrode dertig tot vijftig centimeter en probeer het naast de harde laag.

Water is hier een echt hulpmiddel. Nat gemaakte grond geeft mee en spoelt fijn materiaal langs de pen omhoog, wat de wrijving langs de schacht verlaagt. Lukt het daarmee ook niet, dan zit er een steen- of keilaag en is een bandelektrode in een sleuf een reëler plan dan doorhameren.

Een pen die er weer uit moet

Soms zit de pen maar half en moet hij terug. Klem er een aardklem stevig omheen, leg een houten blok naast het gat en wrik met een koevoet onder de klem omhoog. Verzet de klem elke tien centimeter, want de pen glijdt anders door je klem heen. Trekken aan een pen met een tang gaat niet: je beschadigt de koperlaag en krijgt er geen grip op.

Waarom de klem en de aardleiding de zwakste schakel zijn

Een aardpen die keurig gemeten drie ohm haalt, is waardeloos als de verbinding erboven wegroest. De klem is daarom net zo belangrijk als de pen zelf. Gebruik een aardklem die voor de diameter van jouw pen bedoeld is, maak het contactvlak schoon voordat je hem vastzet, en bescherm de klem daarna met corrosiewerend vet of tape.

Wikkel de aardleiding nooit los om de pen. Zo'n wikkeling ziet er stevig uit maar heeft nauwelijks contactdruk, en na een winter zit er een oxidelaagje tussen dat de verbinding onbetrouwbaar maakt. Voor de aardelektrodeleiding is groengeel koper van 16 mm² de gangbare maat in een woning. Ligt de leiding onbeschermd tegen mechanische schade of tegen corrosie, dan gelden zwaardere maten. Zoek die eis dan op in de norm of vraag het je installateur.

Houd de verbinding bereikbaar in een inspectieput, met een losneembare meetklem. Zonder die mogelijkheid kun je de elektrode niet meer los meten en meet je bij elke controle de hele installatie mee. Voer de leiding daarna in één doorlopend stuk naar de hoofdaardrail, zonder lassen in de grond en zonder scherpe knikken.

In de kast komt de aardleiding op de hoofdaardrail, één ader per klem. Zit die rail vol, dan hoort er een extra rail bij en niet twee aders onder één schroef; dat komt vaker voor bij het uitbreiden van de groepenkast. Welke ader- en kabelmaten bij welke groep passen zoek je op in onze draad- en kabelkiezer.

Bij de aardelektrode hoort ook de hoofdpotentiaalvereffening: de metalen water- en gasleiding en de centrale verwarming worden met de hoofdaardrail verbonden. Zonder die vereffening kan er tussen twee metalen delen in huis spanningsverschil ontstaan terwijl beide op zichzelf geaard lijken.

Wat je doet als één aardpen niet genoeg is

Haal je met één aardpen de gewenste weerstand niet, dan is doorkoppelen naar een grotere diepte meestal effectiever dan een tweede pen ernaast. Diepte brengt je in vochtiger lagen, terwijl een tweede pen dicht in de buurt in dezelfde droge laag blijft steken.

Zet je toch twee pennen, houd ze dan minstens zo ver uit elkaar als ze diep zitten. Staan ze dichterbij, dan overlappen de gebieden waarin de stroom zich verspreidt en concurreren de pennen met elkaar. Twee goed geplaatste pennen leveren in de praktijk geen halvering maar eerder een reductie tot rond de zestig procent van de oorspronkelijke waarde, en die winst wordt met elke extra pen kleiner.

In grond waar slaan niet lukt, is een horizontale elektrode het alternatief: verzinkt bandstaal of een dikke koperen geleider in een sleuf van zestig tot tachtig centimeter diep. Een langgerekte band werkt beter dan een compacte ring, omdat de weerstand vooral afhangt van de totale lengte in de bodem. Bij nieuwbouw wordt dit vaak in de fundering meegenomen, waarna de aansluiting al in de meterkast klaarligt.

Verbind meerdere elektroden altijd bovengronds of via een bereikbare put, niet met een geïmproviseerde koppeling onder de grond. Een verbinding die je niet kunt zien, kun je ook niet controleren, en dat is precies het soort fout dat pas bij een aardfout aan het licht komt. Hoe een installatie verder in elkaar zit, staat in ons overzicht van elektra in en om het huis.

Een aardpen bij een schuur, een laadpaal of schrikdraad

Een vrijstaande schuur met een eigen kastje is de meest voorkomende reden om zelf een aardpen te slaan. De voeding gaat er met een grondkabel naartoe, minimaal zestig centimeter diep en met waarschuwingslint erboven, en in het kastje hoort een eigen aardlekschakelaar. Of er een lokale elektrode bij moet, hangt af van de aardingsvorm van je woningaansluiting; dat laat je bepalen voordat je gaat graven. Hoeveel er op die ene groep kan hangen reken je uit met de groepencalculator voor vermogen per groep, en de hoogtes voor buitenmateriaal staan in onze tabel met standaardmaten.

Bij een laadpaal ligt het anders. In een net met nulaarding kan bij een breuk in de gecombineerde nul-aardeleiding spanning op de laadpaalbehuizing komen, en daar zijn twee oplossingen voor: een laadpaal met ingebouwde PEN-foutdetectie, of een eigen aardelektrode met een eigen aardlekschakelaar. Zo'n laadpunt wordt bovendien regelmatig over twee fasen verdeeld, en wat dat betekent lees je bij een aansluiting op twee fasen.

Een schrikdraadapparaat heeft juist een eigen elektrode nodig die zo ver mogelijk van de huisaarding en van metalen waterleidingen af staat. De pulsen zoeken anders hun weg terug via de huisinstallatie, wat zich uit in tikken in de radio en soms in schrikstroom op de drinkbak. Reken hier op meerdere pennen in vochtige grond en op een flinke onderlinge afstand.

Voer je noodstroom, dan hangt de aarding samen met de manier van omschakelen. Bij een verlengsnoer vanaf het apparaat is er niets aan de hand; bij een vaste koppeling naar de kast wordt het een ontwerpvraag, waar we bij het aansluiten van een aggregaat op de meterkast op ingaan.

Zo sla je een aardpen en sluit je hem aan

Deze volgorde geldt voor een enkele staafelektrode naast de woning of bij een bijgebouw.

1. Bepaal eerst of je de elektrode nodig hebt

   Zoek uit hoe je aansluiting geaard is en wat de installatie of het apparaat vraagt. Een pen bijprikken in een installatie die al een goede aarde van de netbeheerder heeft, lost niets op en kan zelfs kringstromen veroorzaken. Kom je er niet uit, laat de aardingsvorm dan vaststellen voordat je materiaal koopt.

2. Kies de plek en controleer wat er in de grond ligt

   Zoek vochtige grond op ongeveer een meter van de gevel, buiten het dakoverstek en niet in aangevulde puingrond. Loop de plek af met een kabeldetector en steek de eerste laag met de schop open. Een pen van twee meter gaat zonder waarschuwing dwars door een kabel of een leiding heen.

3. Graaf het putje en de sleuf voor de aardleiding

   Maak een gat waarin het inspectieputje straks past en trek de sleuf voor de aardleiding meteen door richting de meterkast. Dat werk doe je liever nu dan wanneer de pen al staat, want dan graaf je met minder ruimte om de elektrode heen.

4. Zet de pen loodrecht aan

   Sla de eerste dertig centimeter rustig met de moker en controleer met een waterpas van twee kanten. De richting die je hier vastlegt, houdt de pen de rest van de weg vast. Zit er schroefdraad op de kop, dan draai je eerst de slagdop erop.

5. Sla door met de boorhamer

   Zet het inslaghulpstuk op de pen en laat de boorhamer in de klopstand het werk doen, zonder er met je gewicht op te hangen. Loopt de pen vast, giet dan water in het gat of verplaats de elektrode een halve meter. Doorbeuken vervormt de kop en dan past de koppelmof niet meer.

6. Koppel een tweede lengte als het nodig is

   Haal het hulpstuk eraf, draai de koppelmof op de kop en schroef de volgende pen erin. Zet de slagdop weer terug en sla door tot de kop onder het maaiveld verdwijnt. Diepte levert bijna altijd meer op dan een tweede pen naast de eerste.

7. Zet de klem erop en leg de aardleiding

   Maak het contactvlak schoon, zet de aardklem stevig vast op de pen en sluit de groengele aardleiding aan. Bescherm de klem tegen corrosie en zet het inspectieputje eromheen, zodat je er later bij kunt. Trek de leiding daarna in één stuk door de sleuf naar de kast.

8. Laat aansluiten en meten

   De aansluiting op de hoofdaardrail en de meting van de aardverspreidingsweerstand horen bij een installateur met een aardingsmeter. Pas met die meting weet je of de elektrode doet wat hij moet doen. Bewaar de meetwaarde, dan kun je bij een volgende controle zien of hij wegloopt.

Maatvoering

De gangbare hoogtes en maten voor sanitair, elektra, keuken en trap, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Ruimte of vakgebied Alle Sanitair Elektra Keuken Trap Deuren Ventilatie

Ruimte of vakgebied	Onderdeel	Gangbare maat	Marge die in de praktijk werkt	Waar je op moet letten
Sanitair	Wastafel, bovenkant	85 cm boven de vloer	80 tot 90 cm	Meet vanaf de afgewerkte vloer. Bij een opzetkom reken je vanaf de bovenkant van de kom, dus zakt het meubel naar ongeveer 70 cm.
Sanitair	Wastafelkraan, uitloop	25 tot 30 cm boven de wastafelrand	wat past bij de kom	Te hoog geeft spatten, te laag krijg je je handen er niet onder.
Sanitair	Fonteintje in het toilet	80 tot 85 cm	75 tot 90 cm	Vaak iets lager dan een wastafel omdat de ruimte krap is.
Sanitair	Toiletpot, bovenkant zitting	40 tot 43 cm	38 tot 48 cm	Een verhoogd toilet zit op 46 tot 48 cm en zit voor veel mensen prettiger.
Sanitair	Hangend toilet, onderkant pot	40 cm boven de vloer	38 tot 45 cm	De hoogte bepaal je bij het stellen van het inbouwreservoir, daarna ligt hij vast.
Sanitair	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 80 cm	Te ver naar achteren betekent draaien terwijl je zit.
Sanitair	Douchekraan, thermostaat	100 tot 110 cm	95 tot 120 cm	Je wilt hem kunnen bedienen zonder in de straal te staan.
Sanitair	Doucheglijstang, bovenkant	180 tot 200 cm	afhankelijk van de lengste gebruiker	Reken op minstens 20 cm boven de kruin.
Sanitair	Regendouche, onderkant kop	205 tot 215 cm	200 tot 220 cm	Onder de 200 cm stoot een lange gebruiker zijn hoofd.
Sanitair	Handdoekradiator, onderkant	20 tot 30 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Laag genoeg voor luchtcirculatie, hoog genoeg om onder te dweilen.
Sanitair	Afvoer wastafel, muurdoorvoer	50 tot 55 cm	45 tot 60 cm	Onder de sifon door, en houd rekening met de kastindeling.
Elektra	Stopcontact in een woonruimte	30 cm hart boven de vloer	25 tot 40 cm	Bij nieuwbouw vaak 30 cm, bij renovatie kom je van alles tegen.
Elektra	Stopcontact boven een aanrechtblad	115 tot 125 cm	10 tot 20 cm boven het blad	Uit de spatzone van de kraan blijven.
Elektra	Lichtschakelaar	105 cm hart boven de vloer	90 tot 120 cm	Gelijk houden met de deurklink geeft een rustig beeld.
Elektra	Deurklink	100 cm hart boven de vloer	95 tot 105 cm	Ook de referentiehoogte waar schakelaars zich naar voegen.
Elektra	Meterkast, groepenkast	150 tot 180 cm	bereikbaar zonder trapje	De hoofdschakelaar moet zonder klimmen te bedienen zijn.
Elektra	Wandcontactdoos buiten	minimaal 30 cm boven maaiveld	hoger bij kans op opspattend water	Spatwaterdicht uitvoeren en op een aardlekschakelaar aansluiten.
Elektra	Bedrade deurbel, drukknop	110 tot 130 cm	100 tot 140 cm	Ook bereikbaar voor kinderen en vanuit een rolstoel.
Elektra	Wandlamp naast een spiegel	160 tot 170 cm	op ooghoogte van de gebruiker	Licht van opzij geeft minder schaduw dan licht van boven.
Elektra	Televisieaansluiting	40 cm of op de hoogte van het scherm	afhankelijk van de opstelling	Bij een hangend scherm wil je de doos achter het scherm.
Keuken	Werkblad, bovenkant	90 tot 95 cm	85 tot 100 cm	Vuistregel: elleboog min 10 tot 15 cm. Lange mensen willen echt hoger.
Keuken	Bovenkasten, onderkant	50 tot 60 cm boven het blad	45 tot 65 cm	Te laag en je kunt niet met een pan onder de kast werken.
Keuken	Afzuigkap boven een elektrische kookplaat	60 cm	55 tot 70 cm	Onder de 55 cm wordt de kap te warm en vet hij snel dicht.
Keuken	Afzuigkap boven een gaspit	65 cm	65 tot 75 cm	Bij gas altijd hoger dan bij inductie in verband met de vlam.
Keuken	Plint onder de keukenkasten	10 tot 15 cm	standaard 15 cm	Terugliggend zodat je met je tenen bij het blad kunt staan.
Keuken	Inbouwoven op ooghoogte	onderkant op 85 tot 90 cm	naar de gebruiker	Scheelt bukken met een hete plaat in je handen.
Trap	Trapleuning	90 cm boven de voorkant van de trede	85 tot 100 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede, niet vanaf de vloer.
Trap	Leuning langs een bordes	100 cm	90 tot 110 cm	Bij een bordes gelden strengere eisen dan langs de schuine trap.
Trap	Optrede, hoogte per trede	18 tot 20 cm	maximaal 21 cm binnen een woning	Alle treden even hoog, ook de eerste en de laatste.
Trap	Aantrede, diepte van de trede	22 tot 24 cm	minimaal 22 cm	Vuistregel: 2 keer de optrede plus de aantrede is 60 tot 64 cm.
Trap	Vrije doorloophoogte boven de trap	230 cm	minimaal 210 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede naar het plafond.
Trap	Spijlafstand van een balustrade	maximaal 10 cm	kleiner bij kinderen	Zo kan een kinderhoofdje er niet tussen.
Deuren	Binnendeur, standaardmaat	83 bij 201,5 cm	78 tot 93 cm breed	De dagmaat van het kozijn is groter dan het deurblad.
Deuren	Voordeur, standaardmaat	88 bij 201,5 cm	83 tot 100 cm breed	Breder is prettig bij verhuizen en bij een rollator.
Deuren	Speling onder een binnendeur	1 tot 1,5 cm	2 cm bij mechanische ventilatie	De kier is de luchttoevoer naar de afzuiging, dus dicht hem niet.
Deuren	Speling rondom in het kozijn	3 mm	2 tot 4 mm	Te weinig speling en de deur klemt zodra het hout werkt.
Deuren	Scharnieren, afstand tot de hoek	20 cm van boven en onder	15 tot 25 cm	Bij een zware deur een derde scharnier in het midden.
Ventilatie	Ventilatierooster in een raam	boven in het kozijn	op de bovenregel	Warme lucht komt boven binnen en zakt langs het glas, dat tocht minder.
Ventilatie	Afzuigpunt in een badkamer	hoog in de ruimte	20 tot 30 cm onder het plafond	Vocht stijgt, dus laag afzuigen werkt niet.
Ventilatie	Muurrooster kruipruimte	net boven het maaiveld	minimaal 15 cm	Anders slaat regenwater naar binnen en loopt het rooster dicht.
Ventilatie	Dakdoorvoer, afstand tot de nok	minimaal 50 cm	afhankelijk van het type	Te dicht bij de nok geeft terugslag bij wind.

Voordat je de sleuf dichtgooit

• De pen zit volledig weg en de kop staat onder het maaiveld
• De plek ligt buiten het dakoverstek, in grond die ook in de zomer vochtig blijft
• Er ligt geen kabel, gasleiding of drainagebuis in de baan van de pen
• De aardklem past op de pendiameter, zit schoon vast en is beschermd tegen corrosie
• De aardleiding loopt in één doorlopend stuk naar de kast, zonder las in de grond
• De verbinding blijft bereikbaar in een inspectieput en is losneembaar voor een meting
• De aardverspreidingsweerstand is gemeten en de waarde is genoteerd
• De hoofdpotentiaalvereffening naar water, gas en verwarming is nagelopen

Veelgemaakte fouten

De pen maar half de grond in slaan

Wat hier misgaat, zit in het seizoen. De bovenste laag grond droogt uit en vriest, waardoor de weerstand van datzelfde stuk pen in de zomer een veelvoud is van de waarde die je in het voorjaar mat. Een elektrode die alleen in die laag zit, voldoet precies op het verkeerde moment niet meer.

Een gat boren en de pen erin laten zakken

Het contact met de grond is de hele werking van de elektrode. Val de pen in een ruimer gat en vul je het aan met losse grond, dan zit er lucht rond de staaf en is de weerstand vele malen hoger dan berekend. Een geslagen pen drukt de grond juist tegen zich aan.

Doorhameren terwijl de pen niet meer zakt

Zodra de pen op een harde laag of een steen staat, gaat alle slagenergie in de kop zitten. Die stuikt en zwelt op, het schroefdraad wordt onbruikbaar en het inslaghulpstuk komt vast te zitten. Terugtrekken, wateren en verplaatsen kost tien minuten, een vervormde pen kost een nieuwe pen.

De aardleiding om de pen wikkelen

Een wikkeling heeft weinig contactdruk, en bij een verbinding in de grond is contactdruk het enige wat oxidatie buiten de deur houdt. Na een winter zit er een dun oxidelaagje tussen koper en staal en loopt de overgangsweerstand op. De elektrode zelf is dan nog prima, de verbinding niet.

De koperlaag beschadigen met tang of vijl

De koperlaag op een stalen pen is dun en heeft één taak: het staal van de bodem scheiden. Elke kras waar staal bloot komt, wordt in vochtige grond het beginpunt van roest, en daar teert de pen versneld weg omdat het omringende koper de reactie op gang houdt. Pak de pen dus vast met een doek of een zachte bek.

De klem onbereikbaar begraven

Een verbinding die onder de grond verdwijnt, kun je niet inspecteren en de elektrode niet los meten. Bij elke latere controle meet je dan de hele installatie mee en weet je nooit of de daling in kwaliteit aan de pen of aan de klem ligt. Een inspectieputje van een paar tientjes lost dat voorgoed op.

Denken dat de testknop van de aardlekschakelaar de aarding controleert

De testknop maakt intern een kunstmatig verschil tussen heen- en retourstroom en bewijst alleen dat het mechanisme werkt. Over de aardverspreidingsweerstand van je elektrode zegt hij niets. Een installatie kan dus een keurig klikkende aardlekschakelaar hebben met een aarding die in de praktijk niets voorstelt.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Het slaan van de pen en het graven van de sleuf is gewoon klussen, maar er zijn vier momenten waarop je iemand erbij haalt.

Het eerste is de vraag of je überhaupt een eigen elektrode nodig hebt. Dat volgt uit de aardingsvorm van je aansluiting, en dat is geen vraag die je op het oog beantwoordt. Een verkeerd geplaatste tweede aarde kan kringstromen veroorzaken die zich uiten in brommende apparatuur en in aardlekschakelaars die zonder aanleiding afschakelen.

Het tweede is de aansluiting in de meterkast zelf. Alles in en vóór het verzegelde deel van de aansluitkast is werk voor de netbeheerder of een erkend installateur, en dat geldt ook als het alleen om een aardleiding op de rail lijkt te gaan.

Het derde is de meting. Een aardingsmeter voor de driepuntsmethode heeft bijna niemand thuis, en zonder meetwaarde is je elektrode een aanname. Laat de waarde noteren, dan heb je bij een latere controle een vergelijkingspunt.

Het vierde is bliksembeveiliging. Een aarding voor een bliksemafleider of een mast valt onder een eigen norm met veel strengere eisen aan de weerstand en aan de verbinding met de rest van de installatie. Dat is ontwerpwerk en geen klus die je met een pen en een klem afrondt.