Gegalvaniseerd staal: wat de zinklaag wel en niet tegenhoudt
Gegalvaniseerd en verzinkt betekenen in de winkel meestal hetzelfde, maar het verschil dat telt is de dikte van de zinklaag. Elektrolytisch verzinkt beslag heeft ongeveer acht micrometer zink en hoort binnen, thermisch verzinkt staal heeft er vijfenveertig tot vijfentachtig en kan tientallen jaren buiten staan. Elke zaagsnede, elk boorgat en elk contact met aluminium of koper is een zwakke plek, en daar begint de roest ook.
Dit heb je nodig
Gereedschap
- Nylonborstel of messing borstel, geen gewone staalborstel
- Scherpe metaalboren en een boormachine die traag kan draaien
- Handzaag of decoupeerzaag met metaalblad, liever dan een doorslijpschijf
- Buigtang voor dunwandige stalen buis tot 15 millimeter
- Magnetische verfdiktemeter om de zinklaag te meten
- Handschoenen en een veiligheidsbril
- Kwast of doek voor het ontvetten
Materiaal
- Zinkspray of zinkstofverf met minstens negentig procent zink in de droge laag
- Ontvetter
- Rvs bevestigers, A2 voor het binnenland en A4 aan de kust
- Epdm ringen bij dakplaten en beslag
- Butylband of epdm-strip om aluminium en verzinkt staal te scheiden
- Hechtprimer voor verzinkt staal als je gaat schilderen
Verzinkt en gegalvaniseerd zijn niet altijd hetzelfde
Op de doos van een balkdrager staat verzinkt, op het zakje bouten ernaast staat gegalvaniseerd, en in de webshop heet hetzelfde artikel weer thermisch verzinkt. Dat gaat over processen die allemaal zink op staal zetten, maar met een laag die tien keer in dikte kan schelen. Bij bijna al het werk aan staal en stalen balken bepaalt precies die dikte of je constructie er over tien jaar nog goed uitziet.
Galvaniseren betekent strikt genomen dat het zink met elektrische stroom wordt aangebracht. Het werkstuk hangt in een bad met zinkzouten, er loopt stroom doorheen en het zink slaat neer op het staal. Dat gaat gecontroleerd en dun, meestal vijf tot vijftien micrometer.
Thermisch verzinken werkt heel anders. Het staal wordt ontvet, gebeitst, gespoeld en daarna gedompeld in vloeibaar zink van ongeveer 450 graden. Er komt geen stroom aan te pas, dus dat is eigenlijk geen galvaniseren. Het levert wel een laag van vijfenveertig tot vijfentachtig micrometer op die met het staal is samengegroeid in ijzer-zinklagen, en dat maakt hem taai en slijtvast.
De spraakverwarring komt uit het Engels. Daar heet juist dompelverzinken hot-dip galvanized, en vertaalde productteksten noemen daarom ook de dikke zinklagen gegalvaniseerd. Vraag in de bouwmarkt dus niet of iets gegalvaniseerd is, maar hoe het verzinkt is en hoeveel micrometer erop zit.
| Proces | Hoe het gaat | Zinklaag | Waar je het tegenkomt |
|---|---|---|---|
| Elektrolytisch verzinken, ook galvanisch verzinken | Zink slaat met stroom neer uit een badoplossing | 5 tot 15 micrometer, glanzend en glad | Bouten, schroeven, houtverbinders, beslag voor binnen |
| Thermisch verzinken, ook dompelverzinken | Onderdompelen in vloeibaar zink van ongeveer 450 graden | 45 tot 85 micrometer volgens NEN-EN-ISO 1461 | Hekwerk, staalconstructies, paalvoeten, liggers buiten |
| Bandverzinken, in de handel sendzimir | De plaat loopt in de fabriek continu door het zinkbad | Ongeveer 20 micrometer per zijde bij aanduiding Z275 | Kokers, trapeziumplaat, kabelgoot, metal stud |
| Sherardiseren | Verhitten in zinkpoeder onder de smelttemperatuur | 15 tot 45 micrometer, dof grijs en maatvast | Kleine onderdelen waar schroefdraad op moet blijven passen |
| Thermisch spuiten van zink | Gesmolten zinkdraad wordt op het staal gespoten | 100 micrometer en meer, mat en korrelig | Grote constructies en herstel op locatie |
| Koudverzinken met zinkspray of zinkstofverf | Zinkstof in een bindmiddel, met kwast of spuitbus | 20 tot 60 micrometer, dof grijs | Bijwerken van zaagsnedes, boorgaten en lasnaden |
Staat er op de verpakking alleen verzinkt, zonder proces en zonder laagdikte, ga dan uit van elektrolytisch verzinkt. Wie thermisch verzinkt zet dat er wel bij, want het is duurder en het is een verkoopargument.
Zo zie je welke zinklaag je in handen hebt
Of er nu verzinkt of gegalvaniseerd op de doos stond, aan het oppervlak zie je welke laag je in handen hebt. Elektrolytisch verzinkt materiaal is glad, gelijkmatig en glanzend, vaak met een blauwige of licht gele gloed van de passivering die er direct overheen gaat. Leg zo'n bout naast een thermisch verzinkte en het onderscheid is meteen duidelijk.
Thermisch verzinkt staal is matgrijs en iets ruw, en het draagt de sporen van het bad. Aan de onderkant zitten vaak zinkbaarden of gestolde druppels op de plek waar het werkstuk uit het zink kwam, en in kokers zie je de ontluchtingsgaten die de verzinkerij nodig had. Op grote vlakken zie je soms een kristalpatroon, de zinkbloem.
Bandverzinkt plaatstaal herken je aan het strakke fabrieksoppervlak en aan de kale zaagsnedes: het zink zit op de plaat en niet op de snijkant. Kokers, trapeziumplaten en profielen uit de bouwmarkt zijn bijna altijd van dat materiaal, en dat verklaart waarom je op zo'n snijkant binnen een paar weken een bruine rand ziet.
Twijfel je tussen verzinkt staal en rvs, haal er dan op een onzichtbare plek een vijl overheen. Bij verzinkt staal kom je door de laag heen en zie je grijs staal dat binnen een dag een bruine waas krijgt, rvs blijft blank. Een magneet is geen betrouwbare test, want ook veel rvs is magnetisch. Wil je het echt weten, dan meet een magnetische verfdiktemeter de zinklaag in micrometers.
Hoe lang een zinklaag echt meegaat
Zink beschermt gegalvaniseerd staal op twee manieren tegelijk. Het ligt als dichte laag op het staal, en waar de laag beschadigd is springt het zink bij als opofferingsmateriaal: het corrodeert liever zelf dan dat het staal eronder gaat roesten. Over een krasje van een paar millimeter werkt dat prima, over een kaal boorgat van tien millimeter niet meer.
De laag wordt langzaam opgegeten door regen, condens en zuren in de lucht. In het Nederlandse binnenland verdwijnt ongeveer een tot twee micrometer zink per jaar, aan de kust met zoute lucht kan dat oplopen tot boven de vier. Deel de laagdikte door dat getal en je hebt een bruikbare schatting van de levensduur.
De getallen hieronder gelden voor een gaaf oppervlak. In de praktijk begint de roest bijna altijd op de plekken waar het zink al weg was: zaagsnedes, boorgaten, plekken waar een zelfborende schroef doorheen ging en randen waar water blijft staan. Een constructie die goed afwatert gaat merkbaar langer mee dan precies dezelfde constructie waarin een profiel water vasthoudt.
| Waar het staal staat | Zinkverlies per jaar | 8 micrometer, elektrolytisch | 20 micrometer, bandverzinkt | 85 micrometer, thermisch verzinkt |
|---|---|---|---|---|
| Verwarmd en droog binnen | Nauwelijks meetbaar | Tientallen jaren | Tientallen jaren | Zolang het gebouw staat |
| Onverwarmde schuur, garage, droge kruipruimte | 0,1 tot 0,7 micrometer | 10 tot 50 jaar | 30 jaar en meer | Ruim 100 jaar |
| Buiten in het binnenland, stad en platteland | 0,7 tot 2 micrometer | 4 tot 10 jaar | 10 tot 25 jaar | 40 jaar en meer |
| Veel spatwater, veestal, overdekt zwembad | 2 tot 4 micrometer | 2 tot 4 jaar | 5 tot 10 jaar | 20 tot 40 jaar |
| Kustgebied met zoute lucht | 4 tot 8 micrometer | 1 tot 2 jaar | 2 tot 5 jaar | 10 tot 20 jaar |
| In de grond of permanent nat | Sterk wisselend en vaak veel hoger | Ongeschikt | Ongeschikt | Enkele jaren, het snelst weg op de grondlijn |
Witte, poederige aanslag op nieuw verzinkt staal is witte roest. Die ontstaat als nat materiaal dicht opgestapeld ligt zonder dat er lucht bij kan. Borstel het af met een nylonborstel en berg de rest los en droog op. Gebruik daar geen staalborstel voor, want de ijzerdeeltjes die achterblijven gaan zelf roesten en geven bruine spikkels.
Gegalvaniseerd staal naast aluminium, koper en rvs
Twee verschillende metalen die elkaar raken terwijl er water bij komt, vormen samen een klein batterijtje. Het onedelste metaal van de twee lost daarbij op. Dat is precies de reden dat een zinklaag werkt, en ook de reden dat een verkeerde combinatie in een tuinconstructie binnen twee jaar bruine strepen geeft.
Er zijn drie dingen nodig voordat dit misgaat: twee metalen die ver uit elkaar liggen in edelheid, direct contact tussen die twee, en een elektrolyt zoals regenwater of condens. Ontbreekt er een van de drie, dan gebeurt er weinig. Binnen in een droge woning kun je verzinkte profielen en aluminium daarom rustig combineren.
De verhouding tussen de oppervlakken bepaalt hoe hard het gaat. Een kleine rvs schroef in een groot aluminium profiel is acceptabel, want de aantasting verdeelt zich over een groot vlak en blijft dun. Andersom is het meteen raak: een aluminium of verzinkte schroef die een groot rvs of koperen vlak bij elkaar houdt, wordt in korte tijd weggevreten. De regel die je onthoudt is dat het bevestigingsmateriaal altijd het edelere metaal moet zijn.
Gegalvaniseerd aluminium bestaat niet
Zoek je op gegalvaniseerd aluminium, dan kom je vooral verwarring tegen. Aluminium wordt niet verzinkt en niet gegalvaniseerd. Het beschermt zichzelf met een dunne, harde oxidehuid die zich meteen herstelt zodra je erin krast, en een zinklaag zou daar niets aan toevoegen.
Wat wel bestaat en de verwarring voedt, is aluzinkplaat. Dat is staalplaat met een deklaag van ruim vijftig procent aluminium en ruim veertig procent zink, die er zilverachtig uitziet en op dakplaten en damwandprofielen zit. Wil je aluminium juist beschermd hebben, dan zoek je geanodiseerd of gepoedercoat aluminium.
| Combinatie | Wat er gebeurt | Wat je doet |
|---|---|---|
| Verzinkt staal en aluminium, droog en binnen | Vrijwel niets, er is geen elektrolyt | Gewoon gebruiken |
| Verzinkt staal en aluminium, buiten en nat | Het zink gaat eerst op, daarna roest het staal eronder | Scheiden met butylband of een epdm-strip, rvs bevestigers gebruiken |
| Verzinkt staal en koper of messing, met water erbij | Het zink verdwijnt zichtbaar snel, koper is veel edeler | Nooit direct koppelen, een isolerende koppeling ertussen zetten |
| Rvs bevestiger in een verzinkt of aluminium vlak | Acceptabel, de bevestiger is klein ten opzichte van het vlak | A2 in het binnenland, A4 aan de kust, met een epdm ring |
| Aluminium of verzinkte bevestiger in rvs of koper | Klein onedel oppervlak tegen een groot edel vlak, dat vreet snel weg | Niet doen, kies een bevestiger die minstens even edel is |
| Verzinkt staal en gewoon staal of gietijzer | Geen noemenswaardig verschil in edelheid | Alleen de kale plekken bijwerken |
| Verzinkt staal en lood of zink | Liggen dicht bij elkaar, weinig aan de hand | Wel zorgen dat er geen water tussen blijft staan |
Water dat van koper naar zink loopt is de kwaadste combinatie die je buiten kunt maken. Regenwater dat over koperen dakbedekking of een koperen leiding stroomt neemt koperionen mee. Slaan die neer op een verzinkte goot of plaat eronder, dan ontstaan er putjes die zich dwars door het zink en het staal heen eten. Zet koper dus nooit boven verzinkt staal in dezelfde waterloop.
Boren, zagen en lassen halen het zink weg
Elke bewerking van gegalvaniseerd staal maakt een gat in de bescherming. Een zaagsnede in een verzinkte koker legt kaal staal bloot over de volle wanddikte, en een boorgat doet hetzelfde langs de gatwand. Bij thermisch verzinkt werk is de volgorde daarom altijd: eerst zagen, boren en passen, en pas daarna naar de verzinkerij.
Kan dat niet, dan werk je elke kale plek bij met een zinkspray die als koudverzinking verkocht wordt en die minstens negentig procent zink in de droge laag heeft. Ontvet eerst, borstel losse roest weg met een nylon of messing borstel en spuit twee dunne lagen in plaats van één dikke. Zo'n herstel haalt de levensduur van dompelverzinken niet, maar het houdt de opofferende werking in stand en dat is waar het om draait.
Zaag dun verzinkt plaatwerk met een decoupeerzaag met metaalblad of met een handzaag, niet met een doorslijpschijf. Zo'n schijf verbrandt het zink tot centimeters buiten de snede.
Veeg na het boren en schroeven alle metaalspanen van het oppervlak. Die spaantjes roesten binnen een week vast en de bruine strepen die dat geeft, krijg je er nooit meer af.
Nog iets dat vaak stukloopt: een thermisch verzinkte moer draait stroef of loopt vast op een verzinkte bout, omdat het zink de draad deels vult. Verzinkerijen tappen moeren daarom na het verzinken opnieuw. Koop bout en moer bij elkaar en forceer nooit met een lange sleutel, want dan schuur je de draad kaal en zit de roest precies op de plek die je later niet meer kunt bijwerken.
Las nooit door een zinklaag heen zonder afzuiging. Zinkdamp geeft metaaldampkoorts, een griepachtige aanval met koorts en spierpijn die pas een paar uur later opkomt. Slijp de zinklaag over ongeveer vijfentwintig millimeter aan weerszijden van de lasnaad weg, zuig af of werk buiten met de wind in de rug, en werk de las daarna bij met zinkstofverf.
Gegalvaniseerd staal in een dragende constructie
Bij dragend staal buiten of in een vochtige ruimte is thermisch verzinken de enige laag die zonder onderhoud tientallen jaren meegaat. Een ligger die binnen in een droge woning komt te liggen wordt in de praktijk gemenied of gepoedercoat en dat voldoet daar prima. Ligt het staal in een kruipruimte, boven een zwembad of buiten in het zicht, dan wil je het verzinkt hebben.
Laat je een profiel verzinken, houd dan rekening met een paar dingen. De verzinkerij rekent per kilo met een minimumbedrag per opdracht, dus één klein onderdeel is naar verhouding duur. Het werkstuk moet ook in een bad van vaste lengte passen, en langere stukken worden dubbel gedompeld, wat een zichtbare overlapnaad geeft. Boor alle boutgaten en maak alle sparingen vooraf, want daarna kom je er niet meer bij zonder de laag te beschadigen. Welke maten en gewichten daarbij horen, zoek je op bij het profiel zelf, bijvoorbeeld bij de afmetingen en het gewicht van een HEA 260.
In holle kokers horen ontluchtings- en afloopgaten te zitten. Zonder die gaten kan de lucht er niet uit en het zink er niet in, en in het ergste geval verandert opgesloten vocht in stoom in een bad van 450 graden. Dun plaatwerk kan krom trekken door de warmte, dus dunne platen laat je liever niet dompelen.
Staat de constructie op poeren, zet het staal dan nooit rechtstreeks in de grond of tot in het beton. Op de overgang van beton of grond naar lucht verdwijnt het zink het snelst, want daar wisselen nat en droog elkaar continu af en blijft vuil liggen. Gebruik een verstelbare paalvoet die op het beton wordt verankerd, zodat het staal een paar centimeter boven het maaiveld begint. Hoeveel beton er in die poeren gaat, reken je vooraf uit met onze rekenhulp voor kuubs beton en zand, want halverwege opnieuw mengen levert een koude naad op. De rest van het funderingswerk hoort bij ons werk over beton en constructie.
Boor nooit zomaar een gat in een dragende ligger. Een gat in de flens of op de verkeerde hoogte in het lijf kost draagkracht, ook al ziet het er onschuldig uit. Bij dragend staal laat je de plaats en de maat van elk gat vooraf bepalen door een constructeur, en dat geldt net zo goed voor het inkorten of verplaatsen van een profiel.
Verzinkt beslag in verduurzaamd hout en in eiken
De houtsoort bepaalt mee hoe lang verzinkt beslag het volhoudt. Geïmpregneerd hout wordt tegenwoordig verduurzaamd met koperhoudende zouten, en koper is veel edeler dan zink. Zit dat hout nat tegen een verzinkt hoekanker aan, dan werkt de combinatie als een batterij en verdwijnt de zinklaag rond het contactvlak sneller dan op het vrije oppervlak ernaast.
Wat je daaraan doet is de zwaarste laag kiezen die er is, of van metaal wisselen. Voor verduurzaamd hout buiten neem je thermisch verzinkt beslag of rvs, en zeker geen dunne elektrolytisch verzinkte schroeven uit een voordeeldoos. Schroeven die met een gele of blauwe gloed in de doos liggen, horen binnen. Dat geldt ook voor de balkschoenen en stripverbinders die je gebruikt bij houtverbindingen tussen twee balken.
Eiken, kastanje en western red cedar zijn een verhaal apart. Die houtsoorten zitten vol looizuur, en looizuur reageert met ijzer en zink tot donkere, blauwzwarte vlekken die diep in het hout trekken. Op een eiken overkapping of tuintafel zie je dat binnen enkele weken rond elke schroefkop verschijnen. Gebruik daar rvs, bij voorkeur A4 als het aan zee staat.
Nog een detail dat vaak misgaat: verzinkt beslag dat verzonken in het hout zit en waar water in blijft staan. Boor de kop niet dieper weg dan nodig en zorg dat regenwater weg kan lopen. Een plasje van een millimeter in een verzonken schroefkop is al genoeg om daar als eerste roest te krijgen.
Verzinkte stalen buis in de cv-installatie
Bij cv-werk kom je twee heel verschillende verzinkte buizen tegen, en allebei worden ze gegalvaniseerd genoemd. De dunwandige stalen buis in 12, 15, 18, 22 en 28 millimeter heeft een wand van ruwweg 1,2 tot 1,5 millimeter en een dunne zinklaag. De dikwandige draadbuis, de klassieke gasbuis met een halve of driekwart inch schroefdraad, is thermisch verzinkt en heeft een wand van meer dan twee millimeter.
Op dunwandige buis snijd je geen schroefdraad, daar horen knel- of persfittingen op. Draadbuis tap je wel, met snijolie en in twee gangen, en op die verse draad zit geen zink meer omdat je het er net af hebt gesneden. Die draad dicht je af met hennep en pasta, en wat buiten de fitting uitsteekt werk je bij.
Over het mengen van metalen in een verwarmingssysteem: in een gesloten circuit valt dat mee. Er zit nauwelijks zuurstof in en het water gaat rond in plaats van dat er steeds vers water bij komt, dus verzinkte buis met messing fittingen en koper is daar heel gewoon. Neem wel fittingen van een fabrikant die ontzinkingsbestendig messing gebruikt, want goedkoop messing kan in de loop van jaren zijn zink verliezen, poreus worden en gaan lekken.
Bij drinkwater ligt het strenger. Daar geldt dat koper in de stroomrichting altijd ná verzinkt staal komt en nooit ervoor. Koperionen die met het water meekomen slaan neer op de zinklaag en veroorzaken putcorrosie in de verzinkte buis erachter, en dat gaat sneller dan je denkt.
Blijf een cv-systeem niet elke maand bijvullen. Elk beetje vers water brengt zuurstof en kalk mee, en dat is voor verzinkte leidingen het slechtste dat er is. Zakt de druk steeds weg, zoek dan eerst het lek.
Zo kies en verwerk je gegalvaniseerd staal dat buiten blijft staan
Deze volgorde voorkomt de roestplekken die anders binnen twee jaar op de bevestigers en de zaagsnedes verschijnen.
-
Bepaal eerst waar het staal komt te staan
Droog binnen, een onverwarmde schuur, buiten in het binnenland, aan de kust of half in de grond: dat verschil bepaalt hoeveel micrometer zink je nodig hebt. Schat ook in of er water op of in het profiel blijft staan, want stilstaand water telt zwaarder dan regen die eraf loopt. Is het onderdeel dragend, dan gelden er ook eisen aan het profiel zelf, en die keuze loopt anders dan bij gewone stalen balken en profielen die niets dragen.
-
Kies het verzinkproces dat bij die plek hoort
Voor binnen volstaat elektrolytisch verzinkt beslag. Voor een overdekte, droge plek buiten kom je met bandverzinkt plaatmateriaal een heel eind. Staat het echt in weer en wind of aan de kust, dan is thermisch verzinkt volgens NEN-EN-ISO 1461 de enige uitvoering die je zonder onderhoud jarenlang met rust laat. Betaal die meerprijs liever nu dan dat je over drie jaar alles demonteert.
-
Zoek uit welke metalen elkaar gaan raken
Loop de constructie langs en noteer elk contactvlak: aluminium randprofiel op stalen plaat, koperen leiding boven een verzinkte goot, rvs beugel om een verzinkte buis. Waar twee ongelijke metalen elkaar raken en er water bij kan, leg je een epdm-strip of butylband ertussen. Die scheiding kost een paar minuten en voorkomt de aantasting die je later niet meer kunt herstellen.
-
Kies de bevestigers een stap edeler dan het materiaal
Rvs A2 voor het binnenland, A4 binnen een paar kilometer van zee. Neem bij dunne plaat een zelfborende schroef met een epdm ring en draai die aan tot de ring net zichtbaar breed wordt, niet verder. Perst hij plat, dan scheurt het rubber en loopt er water langs de schroefdraad naar binnen. Bij verzinkte houtverbinders geldt hetzelfde: de verbinding tussen twee houten balken is zo sterk als de zwakste schroef erin.
-
Werk elke zaagsnede en elk boorgat direct bij
Ontvet de kale plek, borstel hem schoon met een nylonborstel en spuit twee dunne lagen zinkspray. Doe dat op de dag zelf, want een kale snijkant heeft aan één natte nacht genoeg om bruin te worden. Veeg tegelijk alle metaalspanen van het oppervlak, anders roesten die vast en trekken ze strepen over je nieuwe werk.
-
Zet het zo neer dat water overal weg kan
Zet geen verzinkt staal in de grond en laat het niet in het beton doorlopen, maar gebruik een paalvoet op de poer. Boor een afloopgat op het laagste punt van elke koker en dop de bovenkant af, zodat regenwater er niet in blijft staan. Monteer profielen zo dat de open zijde naar beneden wijst of afwatert.
-
Kijk na de eerste winter alles een keer na
Loop de constructie na een nat seizoen langs en let op bruine sporen onder schroefkoppen, op witte aanslag en op plekken waar water bleef staan. Wat je nu met een spuitbus en tien minuten oplost, is over drie jaar een doorgeroest profiel.
Betoncalculator
Van kuub naar zakken, kruiwagens en emmers, met de mengverhouding erbij. Open de volledige betoncalculator
Voordat je verzinkt materiaal buiten monteert
Uit de praktijk
Een overkapping waar aluminium en gegalvaniseerd staal elkaar raakten
Op een houten overkapping in de tuin kwamen gelakte stalen trapeziumplaten te liggen, met aluminium profielen langs de randen en als dakvorst. Alles werd vastgezet met gegalvaniseerde stalen schroeven met een epdm ring, want die lagen bij de platen in het schap. Na de eerste natte winter zaten er bruine sporen onder de schroefkoppen en was het aluminium rond de gaten wit uitgeslagen.
Er speelden twee dingen tegelijk. De schroeven waren elektrolytisch verzinkt, met een laag van een paar micrometer die bij het indraaien voor een groot deel wordt weggeschraapt door de plaat. En doordat het aluminium profiel, het verzinkte staal en de schroef elkaar in nat weer raakten, ging de zinklaag als eerste op.
Wat hier werkte: alle schroeven vervangen door zelfborende rvs A2 schroeven met een epdm ring, en een strook butylband tussen het aluminium randprofiel en de stalen plaat. De zaagsnedes van de platen kregen twee lagen zinkspray, want daar lag kaal staal over de volle plaatdikte bloot. Sindsdien is het rustig gebleven. Aan de kust hadden we A4 genomen in plaats van A2, en de coating op de platen doet aan de galvanische kant niets zolang de schroef er dwars doorheen gaat.
Cv-leidingen vervangen met dunwandige verzinkte buis
Bij een verbouwing ging de complete cv-installatie eruit en kwam er dunwandige stalen buis met een wand van 1,5 millimeter voor terug. In 15 millimeter liet die zich met een buigtang nog netjes rond krijgen, al kostte het duidelijk meer kracht dan de gangbare dunnere buis. Bij 22 millimeter lukte het met handkracht niet meer zonder knikken in de buitenbocht.
Daar zijn de bochten met knieën gemaakt. Dat werkt prima, maar het vraagt dat je vooraf telt hoeveel knieën je in een leiding krijgt, want elke bocht is weerstand voor de pomp. Twee felle bochten vlak achter elkaar zijn beter op te zetten als één ruime boog, ook al kost dat een halve meter extra buis.
Het tweede punt zat in de koppelingen. De goedkoopste messing fittingen zien er hetzelfde uit als de betere, maar gewoon messing kan in de loop van jaren ontzinken en dan wordt het poreus en gaat het op de draad lekken. Voor koppelingen op verzinkte buis nemen we sindsdien alleen fittingen met een ontzinkingsbestendige legering, en op dunwandige buis knel- of persfittingen omdat je er geen draad op kunt snijden.
Een carport die precies op de grondlijn doorroestte
De stalen staanders van een carport waren thermisch verzinkt en stonden in gestorte betonpoeren, waarbij de koker een stuk het beton in liep. Het bovenwerk zag er na acht jaar nog prima uit. Op ongeveer twee centimeter boven de betonrand zat rond alle vier de palen een band bruine roest, en bij één koker kon je er met een schroevendraaier doorheen prikken.
De oorzaak lag op twee plekken. Op de overgang van beton naar lucht blijft vuil en water hangen en wisselen nat en droog elkaar continu af, en dat vreet de zinklaag daar sneller weg dan waar dan ook. Daarnaast waren de kokers vanboven open, dus regenwater liep erin en stond onderin op het beton stil. Ze roestten dus ook nog eens van binnenuit, precies op dezelfde hoogte.
Bij het herstel zijn de palen op verstelbare paalvoeten gezet die op de poeren zijn verankerd, zodat het staal vijf centimeter boven het beton begint. De kokers kregen een dop op de bovenkant en een klein afloopgat onderin. Wie dit vooraf goed doet, giet de poeren meteen een paar centimeter boven het maaiveld af en werkt de bovenkant iets aflopend af, zodat het water van het staal wegloopt.
Zwarte vlekken rond de schroeven in een eiken constructie
Op een eiken tuinoverkapping waren de hoeken verbonden met verzinkte hoekankers en verzinkte schroeven. Binnen een paar weken liepen er blauwzwarte strepen vanaf elke schroefkop naar beneden over het hout, en het beslag zelf zag er dof en vlekkerig uit.
Dat is geen roest van het staal maar een reactie tussen het looizuur in de eik en het metaal. Regenwater brengt het looizuur in contact met het zink en het ijzer eronder, en de vlekken trekken diep het hout in. Schuren haalt ze er zelden helemaal uit, en met een oxaalzuurbehandeling krijg je hooguit het bovenste laagje bij.
Al het beslag is uiteindelijk vervangen door rvs. Bij eiken, kastanje en cederhout is dat de enige manier om het hout schoon te houden. In geïmpregneerd hout met koperhoudende verduurzaming speelt hetzelfde in mildere vorm: daar houdt thermisch verzinkt beslag het wel vol, maar dunne elektrolytisch verzinkte schroeven niet.
Veelgemaakte fouten
Elektrolytisch verzinkt beslag buiten gebruiken
Acht micrometer zink is buiten in het binnenland na een jaar of vijf op, en op beschadigde plekken al veel eerder. Die glanzende, blauwig uitgeslagen schroeven en hoekankers uit een voordeeldoos zijn gemaakt voor binnenwerk. Buiten hoort thermisch verzinkt of rvs.
Bevestigers kiezen die onedeler zijn dan wat ze vastzetten
Een verzinkte schroef door een aluminium of rvs profiel heeft een klein oppervlak tegenover een groot edeler vlak. Alle aantasting concentreert zich dan op dat schroefje en het is binnen twee winters aangevreten. Andersom kan wel: een kleine rvs schroef in een groot verzinkt of aluminium vlak verdeelt de belasting en houdt het jaren vol.
Zaagsnedes en boorgaten onbehandeld laten
Bandverzinkte kokers en platen hebben alleen zink op het oppervlak, niet op de snijkant. Zaag je er een stuk af, dan ligt over de volle wanddikte kaal staal bloot. Zink werkt over een krasje wel opofferend, maar over een strook van anderhalve millimeter niet meer. Twee lagen zinkspray op dezelfde dag lossen dat op.
Doorslijpen in plaats van zagen
Een doorslijpschijf verbrandt het zink tot centimeters buiten de snede en laat een blauw verkleurde rand achter. Die verbrande zone gaat als eerste roesten en is breder dan je bijwerkt. Een decoupeerzaag met metaalblad of een handzaag houdt de schade beperkt tot de snijkant zelf, en dat is een strook die je met een spuitbus dichtzet.
Verzinkt staal in de grond of tot in het beton zetten
De grondlijn en de betonrand zijn de plekken waar nat en droog elkaar continu afwisselen en waar vuil blijft liggen. Daar verdwijnt de zinklaag sneller dan op welk ander deel van de paal ook, en het bovenwerk kan er dan nog prima uitzien terwijl de voet al doorgeroest is. Gebruik een paalvoet die op het beton wordt verankerd.
Nieuw verzinkt materiaal nat op elkaar stapelen
Vers verzinkt staal dat nat en dicht opgestapeld ligt, krijgt witte roest: een poederige laag zinkoxide die het zink opeet zonder dat het staal al roest. Het materiaal ziet er vlekkerig uit en de laag is dunner dan waarvoor je betaalde. Sla verzinkt materiaal droog op, met latjes ertussen zodat er lucht bij kan.
Alkydverf rechtstreeks op nieuw verzinkt staal
Zink en de vetzuren in alkyd- of olieverf reageren met elkaar, waardoor de verffilm verzeept en in vellen loslaat. Op een glad, vers verzinkt oppervlak hecht bijna geen enkele verf goed. Laat het staal een half jaar verweren of ontvet het en zet er een hechtprimer voor verzinkt staal op voordat je de aflak aanbrengt.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen verzinkt en gegalvaniseerd?
Verzinken is het overkoepelende woord voor elke manier om zink op staal te zetten. Galvaniseren betekent letterlijk dat dat met elektrische stroom gebeurt, dus elektrolytisch verzinken. Thermisch verzinken gaat door onderdompelen in vloeibaar zink zonder stroom en is strikt genomen dus geen galvaniseren, ook al noemen webshops het zo omdat het Engelse woord galvanized juist die dompellaag aanduidt. Het verschil dat in de praktijk telt is de laagdikte: ongeveer acht micrometer tegenover vijfenveertig tot vijfentachtig.
Wat is het verschil tussen gegalvaniseerd en verzinkt bij bouten en beslag?
Bij kleine onderdelen betekent verzinkt vrijwel altijd elektrolytisch verzinkt: glanzend, glad en soms met een blauwe of gele gloed van de passivering. Staat er thermisch verzinkt of dompelverzinkt, dan is de laag vijf tot tien keer zo dik, matgrijs en ruw, en is de moer na het verzinken opnieuw getapt omdat het zink de draad anders dichtzet. Binnen merk je het verschil nauwelijks. Buiten houdt de dunne laag het een paar jaar vol en de dikke twintig jaar.
Moet ik verzinkt of gegalvaniseerd kopen voor buiten?
Let niet op het woord maar op het proces en de laagdikte. Voor alles wat buiten in weer en wind staat, neem je thermisch verzinkt materiaal volgens NEN-EN-ISO 1461, of rvs. Voor een droge, overdekte plek buiten volstaat bandverzinkt plaatmateriaal meestal wel. Elektrolytisch verzinkt beslag hoort binnen, want de laag daarvan is buiten in het binnenland binnen een jaar of vijf op en aan de kust nog veel sneller.
Wat betekent gegalvaniseerd of verzinkt op een productpagina?
In webshops betekenen die twee woorden meestal precies hetzelfde, namelijk elektrolytisch verzinkt. Staat er alleen verzinkt of gegalvaniseerd zonder verdere aanduiding, ga dan uit van de dunne laag. Zoek in de productgegevens naar een aantal micrometers, naar een aanduiding als Fe/Zn 8 of Z275, of naar de norm NEN-EN-ISO 1461. Vind je niets van dat alles, dan is het materiaal niet bedoeld voor buiten en kun je het beter binnen houden.
Bestaat gegalvaniseerd aluminium?
Nee. Aluminium wordt niet verzinkt en niet gegalvaniseerd, want het beschermt zichzelf al met een dunne oxidehuid die zich herstelt zodra je erin krast. Wat wel bestaat is aluzinkplaat: staalplaat met een deklaag van ruim vijftig procent aluminium en ruim veertig procent zink, die zilverachtig oogt en op dakplaten zit. Wil je aluminium beter beschermd hebben, dan kies je geanodiseerd of gepoedercoat aluminium, en dat is meestal wat er bedoeld wordt.
Hoe lang gaat gegalvaniseerd staal buiten mee?
Reken in het Nederlandse binnenland op een tot twee micrometer zinkverlies per jaar en aan de kust op vier of meer. Een thermisch verzinkte laag van vijfentachtig micrometer haalt daarmee in het binnenland vlot veertig jaar, bandverzinkt plaatmateriaal tien tot vijfentwintig jaar en elektrolytisch verzinkt beslag hooguit een paar jaar. Die getallen gelden alleen voor een gaaf oppervlak: bij boorgaten, zaagsnedes en plekken waar water blijft staan gaat het veel sneller.
Roest gegalvaniseerd staal?
Zolang er zink op zit niet. Het zink corrodeert zelf en beschermt het staal daarmee ook over kleine beschadigingen heen, want het geeft zich liever op dan het ijzer eronder. Zodra de laag ergens op is, begint het staal daar wel te roesten, en dat zie je meestal het eerst op randen, boorgaten en schroefkoppen. Witte, poederige aanslag is geen staalroest maar witte roest op het zink zelf, en die borstel je gewoon af.
Kun je gegalvaniseerd staal schilderen?
Ja, maar niet zomaar. Nieuw verzinkt staal is glad en licht vettig, en daar hecht verf slecht op. Laat het een half jaar verweren of ontvet het grondig en breng een hechtprimer aan die voor verzinkt staal bedoeld is. Gebruik geen gewone alkyd- of olieverf rechtstreeks op zink, want de vetzuren daarin reageren met het zink en dan verzeept de verffilm en laat hij in vellen los.
Mag je gegalvaniseerd staal lassen?
Lassen kan, maar de zinkdamp die vrijkomt is giftig en geeft metaaldampkoorts: koorts, hoofdpijn en spierpijn die pas enkele uren na het werk opkomen. Slijp de zinklaag daarom over ongeveer vijfentwintig millimeter aan weerszijden van de lasnaad weg, zorg voor afzuiging of werk buiten met de wind in de rug, en gebruik een goed masker. Werk de las daarna bij met zinkstofverf, anders roest de constructie precies op de naad door.
Kan ik verzinkte cv-buis aan een koperen leiding koppelen?
In een gesloten verwarmingssysteem kan dat en het gebeurt volop, want daar zit weinig zuurstof in en het water gaat rond in plaats van dat er steeds vers water bij komt. Neem wel fittingen van ontzinkingsbestendig messing en laat het systeem niet steeds bijvullen. Bij drinkwater is de regel strenger: koper hoort in de stroomrichting altijd ná verzinkt staal, nooit ervoor, omdat meegevoerde koperionen putcorrosie in de verzinkte buis veroorzaken.
Kan ik een stalen ligger laten thermisch verzinken?
Dat kan en het is voor buiten of voor een vochtige ruimte de beste keuze. Boor alle boutgaten en maak alle sparingen vooraf, want na het verzinken beschadig je de laag weer. Houd er rekening mee dat de verzinkerij per kilo rekent met een minimumbedrag per opdracht, dat er een maximale badlengte is en dat langere stukken met een zichtbare overlapnaad dubbel gedompeld worden. De maten en het gewicht van je profiel, bijvoorbeeld van een H-ligger van 260 millimeter hoog, heb je nodig voor de prijsopgave.
Welke schroeven gebruik je op verzinkte stalen dakplaten?
Zelfborende schroeven van rvs met een epdm ring, A2 in het binnenland en A4 binnen een paar kilometer van zee. Draai ze aan tot de ring net iets breder wordt en niet verder, want een platgeperste ring scheurt en dan loopt er water langs de draad naar binnen. Schroef in het dal van de plaat als de fabrikant dat voorschrijft, en veeg alle boorspanen weg voordat het gaat regenen.
Wanneer je beter een vakman belt
Het meeste werk aan gegalvaniseerd staal doe je prima zelf. Er zijn vier momenten waarop je stopt en belt.
Het eerste is dragend staal. Een ligger die een vloer of een muur draagt, een kolom die je wilt inkorten of een profiel dat verplaatst moet worden: dat is rekenwerk voor een constructeur en montagewerk voor een staalbouwer. Ook een boorgat op de verkeerde plek kost draagkracht. Wat er verder bij dragend werk komt kijken, staat bij onze pagina's over beton en constructie.
Het tweede is gas. Verzinkte dikwandige draadbuis is precies het materiaal waar gasleidingen van gemaakt zijn, en het tappen van draad ziet er eenvoudig uit. Aanpassen, verlengen of afdoppen van een gasleiding laat je toch aan een erkende installateur, ook als je zelf goed kunt afdichten.
Het derde is werken op hoogte. Dakplaten leggen op een overkapping of carport doe je vanaf een steiger of rolsteiger, niet vanaf een ladder met een plaat in je handen, en niet bij wind. Een trapeziumplaat vangt wind als een zeil en trekt je zo van het dak.
Het vierde is asbest en aarding. Golfplaten van voor 1994 op een oud stalen frame kunnen asbest bevatten, en die haal je niet zelf weg maar laat je door een gecertificeerd bedrijf verwijderen. Moeten metalen constructiedelen geaard worden, dan hoort die aansluiting in de meterkast achter de hoofdzekering door een installateur gemaakt te worden.