Gevel en buitenmuur: van natte plekken tot bekleding en gevelankers

Zo is een buitenmuur opgebouwd

Wie iets aan zijn gevel wil doen, moet eerst weten wat voor muur het is. Een spouwmuur reageert anders op vocht dan een massieve muur, en op cellenbeton werkt een andere afwerking dan op baksteen. Deze pagina is het startpunt voor alles aan de buitenmuur en hoort bij ons overzicht van klussen in de tuin en rond het huis.

De opbouw van een buitenmuur is sinds de jaren dertig meestal een spouwconstructie: een halfsteens buitenblad van metselwerk, daarachter een luchtspouw van enkele centimeters, en dan het dragende binnenblad. Bij nieuwere en na-geïsoleerde woningen zit de spouw vol isolatie. Oudere woningen, grofweg van voor 1930, hebben vaak een massieve steens muur zonder spouw, en die voelt binnen sneller vochtig aan.

Onderin de gevel zie je om de meter een open stootvoeg zonder specie. Dat zijn de luchtgaten in de buitenmuur: ze ventileren de spouw en laten doorgeslagen regenwater weer naar buiten lopen. Houd ze open, ook na het aanbrengen van een grindstrook of nieuwe bestrating.

Muurtype	Zo herken je hem	Waar je op let bij klussen
Massieve steens muur	Woning van voor circa 1930, muurdikte rond 22 cm, vaak kalkmortel	Kalkmortel is zacht: pluggen en chemische ankers houden slecht, vocht slaat sneller door
Spouwmuur zonder isolatie	Muurdikte vanaf circa 27 cm, open stootvoegen onderin	De spouw moet open blijven: geen mortel of isolatiepropjes die beide bladen verbinden
Spouwmuur met na-isolatie	Patroon van gevulde boorgaten in de voegen, om de halve meter	De gevel droogt na regen trager, impregneren na het navullen is vaak overgeslagen
Cellenbeton buitenmuur	Lichtgrijze, zachte blokken die je met een zaag bewerkt	Zuigt water op als een spons en moet buiten altijd afgewerkt worden met stuc of dampopen verf
Houtskeletbouw met bekleding	Planken of platen op een regelwerk, holle klank bij kloppen	Achter de bekleding hoort een geventileerde luchtlaag en een dampopen waterkerende folie

Een natte buitenmuur: eerst de oorzaak, dan pas een middel

Een natte plek op de buitenmuur is zelden een raadsel als je systematisch kijkt. Vraag je eerst af waar het water vandaan komt: van boven langs een dakrand of afdak, van opzij via versleten voegwerk, of van onderen door opspattend water en optrekkend vocht. De vorm van de plek verraadt veel, want een kaarsrechte natte streep op de gevel wijst bijna altijd op afstromend water van een dak of golfplaat zonder goot.

Test het met een gieter. Giet water over de verdachte dakrand of plaat en kijk of precies dezelfde plek nat wordt. Zo vonden we vaker de dader dan met welk meetapparaat ook. Houd er rekening mee dat een verzadigde muur in de winter nauwelijks droogt: bij lage temperaturen en hoge luchtvochtigheid kan dat tot het voorjaar duren, en dat is geen reden voor paniek zolang het binnen droog blijft.

Controleer bij een gevel die nat blijft ook het voegwerk. Brokkelige voegen laten regen tussen de stenen lopen, en niet-gedichte steigergaten van een eerdere renovatie doen dat ook. Kijk binnen achter kasten en de bank of daar vochtplekken zitten, want dat bepaalt hoe snel je moet handelen.

Wat je ziet	Waarschijnlijke oorzaak	Wat je doet
Kaarsrechte natte streep onder een dak of afdak	Afstromend regenwater, geen goot aanwezig	Goot of afdakprofiel monteren, muur laten drogen, voegen controleren
Hele gevel dagen nat na regen	Versleten voegwerk of een verzadigde muur	Voegwerk laten herstellen, daarna eventueel impregneren
Natte plek op de buitenmuur door regenwater, onderste halve meter	Opspattend water vanaf bestrating of border	Ondiepe grindstrook aanleggen en een spatrand aanbrengen
Vochtvlekken met een patroon van gevulde boorgaten	Na-geïsoleerde spouw, gevel droogt trager	Niets nodig zolang binnen droog is, anders impregneren
Natte plek rond een buis of kabel	Lekkende doorvoer door de gevel	Doorvoer op afschot zetten en rondom afdichten
Witte rand rond een opdrogende plek	Zouten die met het vocht mee naar buiten komen	Droog wegborstelen en de vochtbron aanpakken

Witte uitslag, groene aanslag en zwarte aanslag op de muur

Witte uitslag op de muur is bijna altijd zoutuitbloei, ook wel salpeter genoemd. Vocht in de steen lost zouten op, trekt naar het oppervlak en verdampt daar, waarna het zout als witte sluier achterblijft. Wegspuiten met de hogedrukreiniger of behandelen met azijn helpt niet blijvend: je voert dan juist nieuw vocht aan en de uitslag komt terug. Droog afborstelen met een harde borstel en de vochtbron wegnemen is de enige aanpak die standhoudt, en de volledige werkwijze staat in onze gids over gevelreiniging zelf doen.

Groene aanslag is alg en groeit op de schaduwzijde en op plekken die lang nat blijven, meestal de onderste halve meter en de noordgevel. Zwarte aanslag op de buitenmuur kan schimmel of roet zijn, maar boven een border soms ook besmetting uit het materiaal dat ertegen ligt, zoals gebroken puin of mijnsteen met steenkoolresten.

De methode moet bij de steen passen: zachte handvormsteen verdraagt geen hoge druk en oude voegen spoelen zo uit. Welke reiniging bij welke ondergrond werkt, en wanneer stralen of stomen zin heeft, lees je bij gevel reinigen.

Soort aanslag	Oorzaak	Wat werkt	Wat je beter laat
Witte, poederige uitslag	Zouten die met vocht uit de muur komen	Droog borstelen, vochtbron wegnemen, laten uitregenen	Azijn, zoutzuur en hogedruk: voeren vocht aan en tasten de voeg aan
Witte, harde kalksluier	Kalk uit specie die aan het oppervlak verkiezelt	Voorzichtig mechanisch verwijderen, klein stukje eerst testen	Agressief zuur over de hele gevel gieten
Groene aanslag	Algen op vochtige, beschaduwde delen	Soda met groene zeep inborstelen en een nacht laten intrekken, of een alg- en mosreiniger	Formaline en pure chloor: schadelijk voor jezelf, planten en de voeg
Zwarte aanslag	Schimmel, roet of besmetting uit bestrating en puin	Bron weghalen, zachte reiniging, hardnekkige plekken laten stralen met fijne korrel	Zoutzuur: haalt de aanslag niet weg en beschadigt de steen
Bruine strepen	Roestende gevelankers of lateien in de muur	Oorzaak laten beoordelen, roestend staal behandelen of vervangen	Alleen de streep overschilderen zonder iets aan het staal te doen

Opspattend water: spatrand, grindstrook en grindkoffer

Opspattend water tegen de gevel maakt de onderste dertig centimeter vuil, groen en op den duur kapot, want elke regenbui ketst vanaf de bestrating terug tegen de stenen. Daar zijn twee antwoorden op: het water breken met een strook grind, of de zone donker afwerken met een spatrand op de buitenmuur zodat je er niets meer van ziet.

Bij de grindstrook langs de gevel gaat het vaker mis door te veel ijver dan door te weinig. Een diepe grindkoffer langs de gevel, dertig centimeter of meer, loopt bij een plensbui vol als een badkuip en zet het water rechtstreeks tegen het ongeschermde deel van de muur. Het resultaat is een muur die natter is dan ooit, met optrekkend vocht als vervolg.

Houd het daarom ondiep. Een laag goed aangestampt zand, daarop worteldoek en vier tot vijf centimeter grof grind of basaltsplit van 8 tot 16 millimeter is genoeg om spatwater te breken. Komt er bij noodweer toch even een plas te staan, dan loopt die over de tegels weg in plaats van de sleuf in.

Voor een strakke spatrand plak je de bovenlijn af met tape, zet je een dunne rand overschilderbare acrylaatkit over de tapenaad en schildert of smeert eroverheen. Trek de tape los terwijl alles nog nat is en je hebt een haarscherpe lijn zonder bobbel.

Een lelijke buitenmuur verfraaien zonder hem te bekleden

Niet elke lelijke muur hoeft achter planken te verdwijnen. Wil je de buitenmuur verfraaien maar het metselwerk in het zicht houden, dan zijn opnieuw voegen, kaleien en een minerale gevelverf de drie gangbare routes. Kaleien is voor een oude, rommelige muur vaak de beste koop. Je maakt een papperige mortel van twee delen zand en één deel hydraulische kalk en zet die met een blokborstel op de muur. Open voegen en kleine gaten smeer je meteen mee dicht.

De kleur stuur je met het zand: wit zand met witte kalk geeft een vuilwitte gevel, geel zand een okertint, en grijs rivierzand met traskalk een cementgrijze die je later met kalkverf of minerale verf kunt overschilderen. Kant-en-klare kaleimortel werkt makkelijker maar kost meer; let erop dat je mortel koopt en geen kaleiverf, want die vult niets.

Wil je de buitenmuur afwerken met meer reliëf, dan kun je een sierlijst op de buitengevel zetten of de plint in een afwijkende kleur uitvoeren. Moet de muur echt uit het zicht, bijvoorbeeld omdat het voegwerk te ver heen is voor kalei, dan is een oude buitenmuur bekleden de logische volgende stap.

Gevelbekleding kiezen: van hout tot plastisol en zink

Bij het kiezen van materiaal om gevels mee te bekleden wegen levensduur, onderhoud en gewicht het zwaarst. Houten plaatmateriaal uit de jaren negentig is na twintig tot vijfentwintig jaar vaak op, met opzwellende naden en rotte hoeken. Wie dan houten gevelbekleding wil vervangen door kunststof heeft ruime keus: HPL-platen zoals Trespa, kunststof sponningdelen, vezelcement, plastisol gevelbekleding van gecoate staalplaat, of zink. Reken je op de lange termijn, dan is zink onderhoudsvrij en gaat het tientallen jaren mee, terwijl kunststof net als hout alg aantrekt en dus schoonmaakwerk blijft vragen.

Een houten buitenmuur maken begint altijd met een goed geventileerd regelwerk: verticale regels op de muur, een doorlopende luchtlaag erachter, en open ruimte onder en boven zodat lucht kan stromen. Veel moderne delen kun je als gevelbekleding blind bevestigen, met clips of schroeven in de sponning, zodat je geen schroefkoppen ziet en het hout vrij kan werken.

De folie achter gevelbekleding moet waterkerend én dampopen zijn, anders condenseert vocht uit de constructie tegen de binnenkant. Zitten er kieren tussen de delen, dan kies je een zwarte uv-werende folie voor open gevelbekleding: een spinvliesdoek dat tegen zonlicht kan. Die gevelfolie in zwart heeft nog een tweede functie: je kijkt door de kieren niet meer tegen grijze isolatie en beugels aan, en met zwart gebeitst regelwerk ogen de openingen als diepe schaduwlijnen. Welke opbouw bij welke muur past, staat verder uitgewerkt in de gids over het bekleden van een bestaande muur.

Een houten gevel vervangen door steen is zelden haalbaar: echt metselwerk vraagt een fundering die er bij houtskeletbouw niet ligt. Steenstrips op een geïsoleerd dragersysteem geven dezelfde uitstraling zonder dat gewicht.

Materiaal	Levensduur en onderhoud	Waar je op let
Hout (bijvoorbeeld thermisch gemodificeerd of red cedar)	15 tot 40 jaar afhankelijk van houtsoort, periodiek beitsen of grijs laten worden	Geventileerd monteren, kopse kanten behandelen, rvs schroeven
HPL-plaat (zoals Trespa)	Zeer lang kleurvast, af en toe afnemen	Vraagt exacte naadbreedtes en het juiste boorwerk, prijzig
Kunststof sponningdelen	Onderhoudsarm, wel gevoelig voor alg en verkleuring	Werkt bij warmte, dus uitzettingsruimte aanhouden
Plastisol gevelbekleding (gecoate staalplaat)	Lang mee, coating kan bij beschadiging gaan roesten	Knipranden afwerken, niet met een slijptol zagen
Zink	Gaat generaties mee, geen onderhoud	Hogere aanschaf, vakwerk bij felsnaden
Vezelcement	Rot en brandt niet, kleurvast	Zwaarder dan hout, stof afzuigen bij het zagen
Steenstrips op dragersysteem	Als metselwerk, vrijwel onderhoudsvrij	Alleen op een vlakke, draagkrachtige ondergrond

Gaten, doorvoeren en kapotte stenen in de gevel

Voor een gat in de buitenmuur, bijvoorbeeld van een oude airco- of afvoerdoorvoer, is er een nette en een snelle oplossing. De nette: de beschadigde stenen voorzichtig uithakken en nieuwe inmetselen. Zelfs stenen die iets afwijken in kleur staan netter dan een dichtgesmeerd gat. De snelle, dichtsmeren met mortel, is lastiger dan hij lijkt: de specie valt zo de spouw in, dus je moet het gat eerst opvullen, in twee of meer lagen werken en met een kunststof spaan glad zetten.

Er is nog een derde route die verrassend goed werkt: zet een ventilatierooster over het gat. Dat valt niet op, want roosters zitten in bijna elke gevel. Stop er wel wat isolatie achter, anders jaagt de wind door je spouw en stook je voor de buitenlucht. Wat je nooit doet, is binnen- en buitenblad met mortel aan elkaar verbinden, want zo bouw je een vochtbrug waarover regenwater naar het binnenblad loopt.

Een kabeldoorvoer door de buitenmuur, zoals voor zonwering of een laadpunt, hoort op afschot naar buiten te lopen. Loopt de buis horizontaal of naar binnen, dan sijpelen regendruppels langs de kabel het huis in en zie je dat terug als natte plek op muur of plafond. Voeg het gat rondom de buis dicht met specie, zet buiten een bochtje omlaag op de buis of een rubberen dop met kabeldoorgang, en leg de kabel met een lus omlaag zodat druipwater voor de gevel afvalt.

Gevelankers en gevelklemmen: wat ze doen en wanneer je ingrijpt

De smeedijzeren rozetten en ankers op oude gevels zijn geen versiering. Gevelankers koppelen de gevel aan de vloerbalken en geven de constructie onderling verband: ze steunen de muur op verdiepingshoogte tegen uitknikken en houden het geheel stabiel bij wind en werking. Bij oude woningen zitten ze ongeveer om de tweeënhalve meter, met een groot blad aan de buitenkant omdat met kalk gemetselde muren weinig kracht op een klein punt verdragen.

Vervang je vloerbalken, dan komt het plaatsen van gevelankers terug op je pad. Laat de ankers nooit los hangen of weg: koppel elke nieuwe balk weer aan de gevel. Chemische ankers houden slecht in zachte kalkmortel, dus pas liever de hartafstand van de balken iets aan zodat ze op de bestaande ankerposities uitkomen, zolang het totale aantal balken klopt met wat de constructeur voorschrijft.

Wijkt een gevel of loopt er een groeiende scheur doorheen, dan bestaan er herstelankers en kun je een gevelklem plaatsen: een spindel die de muur weer aan de constructie trekt. Bij een acuut wijkende of ondermijnde muur moet je de gevel opvangen met stempels voordat er iets anders gebeurt. Hoe dat opvangen werkt en waar de stempels moeten staan, lees je bij het stutten van een gevel.

Een opening maken: nieuwe pui of deur in de achtergevel

Een bredere pui in de achtergevel voor meer licht is een geliefde verbouwing, en ook een waar je niet blind aan begint. De achtergevel van een uitbouw draagt bijna altijd het dak, ook als er verder niets op staat. Wordt de opening breder dan de bestaande, dan moet er een latei komen die het gewicht erboven naar de zijkanten afdraagt, en de maat daarvan rekent een constructeur uit op basis van de overspanning en de belasting.

Voor een deuropening maken in de buitenmuur geldt dezelfde volgorde. Eerst de latei aanbrengen, en zolang de muur erboven niet gedragen wordt, vang je hem op met stempels en stempelplanken. Dat tijdelijk opvangen van de muur met stempels is precies het punt waarop zelf doorgaan zonder berekening onverantwoord wordt: het gewicht van een verdieping metselwerk vergist zich niet.

Metsel je zelf een stuk gevel bij, bijvoorbeeld naast de nieuwe pui, dan begint dat met metselprofielen stellen langs de buitenmuur. Zet de profielen te lood, teken de lagenmaat erop af en span per laag een draad, zodat elke laag strak en op hoogte ligt. Wie op het oog metselt, ziet het verloop pas als de muur er staat.

Impregneren en isoleren aan de buitenkant

Impregneren maakt een gevel waterafstotend zonder hem luchtdicht te maken: het middel, meestal op siloxaanbasis, trekt in de steen en laat waterdamp nog wel naar buiten. Het is zinvol na het navullen van de spouw, omdat een geïsoleerde gevel trager droogt, en bij een muur die bij slagregen doorslaat. De voorwaarde is een droge, schone en goed gevoegde ondergrond, dus eerst het voegwerk herstellen en de gevel schoonmaken. Wat er bij dat schoonmaken van de gevel komt kijken, verschilt per steensoort.

Naast siloxaan kom je waterglas als impregneer tegen. Dat is een silicaat dat het oppervlak verkiezelt en verhardt, en het hoort thuis op minerale ondergronden zoals cellenbeton en kalkzandsteen, niet als waterafstotende laag op gebakken gevelsteen. Voor een gewone bakstenen gevel is een siloxaan- of siliconenhars-impregneer de gangbare keus.

Buitengevelisolatie is de zwaarste ingreep aan deze kant van de muur: isolatieplaten op de gevel met daaroverheen een wapeningslaag en stucwerk of steenstrips. Het wint veel warmte terug bij een massieve muur zonder spouw, maar de details bepalen het succes: de aansluiting op kozijnen, de dakrand die breder moet, en een plint die tegen spatwater kan. Zie de vragen hieronder voor wat daarvan zelf te doen is.

Veelgestelde vragen