Hout en timmerwerk: zagen, verbinden en zelf maken

Waar je voor welke klus moet zijn

Timmerwerk is het breedste vakgebied in huis. Het loopt van een plank ophangen tot een complete inbouwkast, en van een plint vervangen tot een tuinbank bouwen. Daarom hebben we het opgedeeld in vier onderwerpen die elk hun eigen soort vragen beantwoorden.

Gaat het om de techniek zelf, dus recht zagen, splintervrij werken en gaten op de juiste maat, dan zit je bij zagen en boren. Wil je twee delen aan elkaar vastmaken, met schroeven, spijkers, deuvels of lijm, dan staat dat bij bevestigen en lijmen.

Twijfel je over het materiaal, bijvoorbeeld tussen multiplex en MDF of tussen vuren en eiken, dan begint je klus bij hout en plaatmateriaal. En zoek je een compleet project met maten en werkvolgorde, van een stellingkast tot een werkbank, kijk dan bij zelf maken.

De meeste klussen raken meer dan één onderwerp. Wie een kast bouwt, kiest eerst materiaal, zaagt dan op maat en verbindt daarna de delen. Lees in dat geval eerst het deel over het materiaal, want die keuze bepaalt welk zaagblad, welke schroef en welke afwerking erbij horen.

Recht zagen en zuiver boren als basis van elke klus

Veel mislukte klussen gaan al mis bij het zagen: een scheve zaagsnede, rafels langs de lijn of een gat dat net te ruim is. Met de juiste zaag en een paar hulpmiddelen is dat te voorkomen. Een handzaag met wisseltanden is prima voor balkjes en latten, een decoupeerzaag voor rondingen en uitsparingen, en voor lange rechte sneden in plaatmateriaal wil je een cirkelzaag of invalzaag langs een geleiderail.

Bij boren draait alles om voorboren en verzinken. Een schroef die zonder voorboren dicht bij het kopse einde van een plank wordt ingedraaid, splijt het hout vrijwel altijd. De tabel hieronder is een vuistregel: je boort ongeveer de kerndiameter van de schroef voor, in hardhout iets ruimer dan in zachthout.

Hoe je een zaaglijn splintervrij houdt, welk zaagblad bij welk materiaal hoort en hoe je haaks boort zonder kolomboormachine, staat verder uitgewerkt bij de zaag- en boortechnieken.

Schroeven, spijkeren, deuvelen of lijmen

Voor een verbinding in hout heb je meestal meer opties dan je denkt. Een goede houtlijmverbinding is sterker dan het hout zelf, maar hij is definitief. Schroeven zijn iets minder sterk, maar je kunt ze weer losdraaien, en dat maakt ze de standaard voor kasten, stellingen en alles wat ooit nog uit elkaar moet.

Spijkers en nietjes horen bij afwerkwerk zoals plinten en lijstwerk, waar je geen schroefkoppen wilt zien. Deuvels en lamello's maken een verbinding onzichtbaar, in ruil voor meer meetwerk. Welke verbinding waar past, welke lijm je waarvoor pakt en hoe je een verbinding weer los krijgt, staat bij de verbindingstechnieken met schroeven, deuvels en lijm.

Bevestigen aan een muur is een ander verhaal dan hout op hout. Daar bepaalt de steensoort alles: een plug die in beton muurvast zit, draait in gasbeton zo weer los. Boor daarom eerst een proefgat op een onopvallende plek en kijk naar het boorgruis: rood of grijs steengruis, wit poeder of holle weerstand vertellen je met welke muur je te maken hebt. Onze plug- en boorkiezer geeft per muursoort de juiste plug en de bijbehorende boordiameter.

Hout en plaatmateriaal kiezen

Het materiaal bepaalt hoe je project eruitziet, wat het kost en hoe lang het meegaat. Vurenhout is goedkoop en licht, maar werkt flink bij wisselend vochtgehalte. Eiken is hard en slijtvast, maar vraagt scherp gereedschap en een ruimer budget.

Bij plaatmateriaal gaat de keuze meestal tussen multiplex, MDF en OSB. Multiplex is sterk en schroefvast, MDF is strak en goed te schilderen maar kwetsbaar voor vocht, en OSB is de budgetkeuze voor constructiewerk dat uit het zicht blijft. Koop plaatmateriaal in de dikte die bij de overspanning past: een legplank van 18 mm multiplex draagt op 80 cm breedte nog prima, dezelfde plank in 12 mm zakt onder een rij boeken al door.

De tabel hieronder zet de gangbare soorten naast elkaar. Meer diepgang per houtsoort, en ook het opknappen van bestaand houtwerk zoals een verkleurde of beschadigde tafel, vind je bij de keuzehulp voor houtsoorten en platen.

Zelf maken: kies een eerste project dat fouten vergeeft

Zelf een meubel of opberger maken is de leukste kant van timmerwerk, en ook de kant waar beginners het vaakst te hoog grijpen. Een strak dressoir met verstekken en verborgen verbindingen is geen eerste project. Een stellingkast, een plantenbak of een werkbank wel: daar mag een schroef scheef zitten zonder dat het eindresultaat mislukt.

De werkbank is niet voor niets het klassieke startproject. Je oefent er meten, zagen, haaks stellen en verbinden mee, en je houdt er iets aan over waar elk volgend project makkelijker van wordt. Hoe je stap voor stap een stevige werkbank maakt en welke andere projecten geschikt zijn om mee te beginnen, staat in het overzicht met bouwprojecten.

Werk bij elk project van groot naar klein: eerst het frame haaks en stevig, dan pas de afwerking. Een scheef frame is achteraf niet meer recht te trekken met mooie latjes. Controleer haaksheid niet alleen met een winkelhaak maar ook door beide diagonalen te meten: zijn die gelijk, dan staat het frame recht.

De volgorde als je een hele ruimte aanpakt

Bij een grotere verbouwing bepaalt de volgorde of je werk twee keer doet. De vuistregel is van ruw naar fijn, en van vast naar los. Eerst het constructieve werk zoals wanden en kozijnen, dan de installaties, dan de afwerking van wanden en vloer, en pas als laatste het zichtbare timmerwerk.

Plinten, deurlijsten en vensterbanken komen dus aan het eind, na het schilderen van de wanden en het leggen van de vloer. Wie plinten vastzet voordat de vloer ligt, mag ze er weer afhalen of met een te grote kier leven.

Meet in elke fase opnieuw. Muren in een bestaand huis zijn zelden haaks en vloeren zelden waterpas, dus een maat die je vorige week nam, klopt na het uitvlakken van de vloer niet meer. Werk met de situatie zoals die er ligt, niet met de tekening. Bij aftimmerwerk tegen een scheve muur werk je met een passtrook die je aftekent op de muur, zodat de zichtbare naad overal even smal is.

Met dit gereedschap kom je een heel eind

Voor het meeste timmerwerk in huis heb je geen werkplaats vol machines nodig. Een accuboormachine met een set degelijke bits en houtboren, een handzaag, een winkelhaak, een rolmaat, een scherp potlood en twee lijmklemmen dekken het gros van de klussen. Koop machines pas op het moment dat een project erom vraagt, niet vooraf voor de zekerheid.

Als er een machine bijkomt, is een decoupeerzaag meestal de eerste zinvolle aanschaf, gevolgd door een schuurmachine. Een afkortzaag wordt interessant zodra je veel lijstwerk of latten op lengte zaagt, en een cirkelzaag met geleiderail zodra je regelmatig plaatmateriaal verwerkt.

Bezuinig niet op de kleine dingen. Een scherpe zaag, verse mesjes en goede bits maken meer verschil in het eindresultaat dan een duurdere machine. Bot gereedschap dwingt je te duwen, en duwen is de bron van uitschieters en beschadigingen. Berg beitels en zagen daarom apart op, want los in een gereedschapskist slaan de snijkanten tegen elkaar stomp.