Dimmer aansluiten: welke draad waar hoort

Welke draad hoort waar op een dimmer

Vrijwel alle verwarring bij het aansluiten van een dimmer komt door de symbolen op de achterkant. Elk merk tekent ze net iets anders, en op de ene dimmer staat een L waar op de andere een pijltje staat. De logica erachter is bij alle merken hetzelfde: er is een ingang waar de spanning binnenkomt en een geregelde uitgang naar de lamp.

Onder de kap zit dezelfde opbouw als bij al het andere schakelmateriaal aan de wand, met dit verschil dat er elektronica tussen de ingang en de uitgang zit. Die elektronica hakt een stukje uit elke sinus, en hoe groter dat stukje, hoe minder licht de lamp geeft. Daarom mag je de ingang en de uitgang nooit omdraaien.

De bruine draad is de fase en gaat naar de ingang. De zwarte draad loopt naar het lichtpunt en hoort op het golfje, het symbool dat lijkt op een liggende s met een pijl. Zit er ook een blauwe draad in de doos, dan hoort die er in bijna alle gevallen niet op.

Die blauwe nuldraad komt meestal van een stopcontact dat in dezelfde doos zit, of hij loopt door naar het lichtpunt. Zet hem met een lasklem door en werk hem achter de dimmer weg in de doos. Alleen enkele slimme dimmers hebben een klem met een N erop en die vragen dan expliciet om een nulaansluiting.

Symbool of opdruk	Wat het betekent	Welke draad eraan hoort
L of P	Fase-ingang, hier komt de spanning binnen	Bruin, of twee bruine samen bij een doorgeluste installatie
Pijl die naar de draaiknop wijst	Ingang van de dimmer, hetzelfde als L	Bruin, of bij een wisselschakeling een van de zwarte draden
Golfje met een pijltje	Geregelde uitgang naar het lichtpunt	Zwart
Twee gelijke pijltjes naast elkaar	De twee wisselcontacten van een dimmer met wisseluitgang	De twee zwarte correspondentiedraden
N	Nulaansluiting, alleen op dimmers die dat nodig hebben	Blauw
Twee gaatjes met één streepje ertussen	Twee steekopeningen die intern dezelfde klem zijn	Twee draden van dezelfde kleur en functie
Klem zonder aanduiding op een oude dimmer	Vaak de tweede wisselklem of een ongebruikte reserveklem	Kijk waar de draad zat voordat je losschroeft

Aansluiten met twee draden, drie draden of een doorgeluste fase

Wat je in de doos aantreft, vertelt je meteen in wat voor schakeling je zit. Twee draden is de eenvoudigste situatie: bruin naar binnen, zwart naar de lamp, klaar. Deze dimmer heeft geen nul nodig en werkt op de stroom die door de lamp zelf loopt.

Bij drie draden zijn er twee mogelijkheden en de kleuren verraden welke. Vind je twee bruine en één zwarte, dan is de fase doorgelust naar een ander punt, bijvoorbeeld naar het stopcontact onder de schakelaar of naar de volgende schakelaar in de rij. Zo doorlussen is heel gewoon in een woninginstallatie, en beide bruine draden horen dan samen onder één klem terwijl de zwarte op het golfje gaat.

Vind je één bruine en twee zwarte, dan zit de dimmer in een wisselschakeling. De bruine is de voeding en de twee zwarte lopen naar de wisselschakelaar aan de andere kant van de kamer. In dat geval heb je een dimmer nodig waarop staat dat hij geschikt is voor een wisselschakeling.

Bij oudere installaties met een drieaderige kabel kom je ook drie zwarte draden tegen zonder enige kleurcodering. Dan is de foto van de oude situatie goud waard: de ader die op de L of op de pijl zat, gaat op de nieuwe dimmer weer op de L, en de twee andere gaan op de klemmen met de golfjes. De onderlinge volgorde van die twee maakt niets uit.

Wat je in de doos aantreft	Wat er aan de hand is	Zo sluit je aan
1 bruin, 1 zwart	Enkele schakeling met de dimmer als enige bedienpunt	Bruin op L of op de pijl naar de knop, zwart op het golfje
1 bruin, 1 zwart, 1 blauw	Er zit een stopcontact of een doorgaande nul in dezelfde doos	Bruin en zwart op de dimmer, blauw met een lasklem doorverbinden
2 bruin, 1 zwart	De fase is doorgelust naar een ander punt	Beide bruine samen onder één klem, zwart op het golfje
1 bruin, 2 zwart	Wisselschakeling, de dimmer zit aan de voedingskant	Bruin op L, de twee zwarte op de twee wisselklemmen
3 zwart	Wisselschakeling met een kabel zonder kleuren	De ader die op L zat weer op L, de andere twee op de golfjes
2 bruin, 2 zwart	Doorgeluste fase én een wisselschakeling in dezelfde doos	Bruine samen op L, zwarte op de wisselklemmen
Een losse zwarte draad die nergens op zat	Reserve-ader of restant van een oude schakeling	Laten zitten, afdoppen met een lasdop en niet aansluiten

Wisselschakeling met dimmer en schakelaar

Op twee plekken het licht bedienen en op één van die plekken ook kunnen dimmen is een veelgevraagde combinatie. Dat kan, maar alleen met een dimmer die een wisseluitgang heeft. Op de sokkel of op de verpakking staat dan dat hij geschikt is voor een wisselschakeling, en aan de klemzijde zie je dat aan de twee gelijke pijltjes of twee golfjes naast elkaar.

Het schema is verder gelijk aan dat van een gewone wisselschakelaar. De voeding komt op het P- of L-contact van de wisselschakelaar, tussen de schakelaar en de dimmer lopen twee correspondentiedraden, en de zwarte lampendraad gaat vanaf de dimmer naar het lichtpunt. Bij de dimmer eindig je dan met drie draden aan de klemmen.

Je mag het ook omdraaien: de bruine voedingsdraad op de L van de dimmer en de zwarte lampendraad op het P-contact van de wisselschakelaar. Welke van de twee je kiest hangt af van waar de voedingskabel de doos binnenkomt. Wat niet werkt, is een gewone dimmer met één ingang midden in de correspondentie hangen, want die kan de tweede ader niet aan.

Twee draaidimmers in dezelfde wisselschakeling gaat ook niet. Twee geregelde uitgangen achter elkaar geven flikkering en in het gunstigste geval blijft de lamp gewoon uit. Wil je op beide plekken dimmen, kies dan voor een dimmodule bij de lamp met twee pulsdrukkers aan de muur.

Waarom dit meestal geen hotelschakeling is

In de bouwmarkt en op verpakkingen wordt de wisselschakeling vaak een hotelschakeling genoemd, en die verwarring houdt zichzelf in stand. Zoek je op een hotelschakeling met dimmer, dan bedoel je in negen van de tien gevallen gewoon twee bedienpunten voor één lamp. Vraag je in de winkel om een hotelschakelaar, dan krijg je dan ook een wisselschakelaar mee.

Een echte hotelschakeling is iets anders. Dat is een wisselschakeling met een derde schakelaar die kiest tussen twee lampen, bijvoorbeeld het plafondlicht of de wandlamp, zodat er nooit twee tegelijk kunnen branden. Dat scheelde in hotelkamers stroom, en je komt het in woningen zelden tegen. Zoek je materiaal, zoek dan op wisselschakeling, want dat is het woord dat de fabrikanten gebruiken.

Opstelling	Kan het	Waar je op let
Dimmer met wisseluitgang plus een gewone wisselschakelaar	Ja	Alleen met een dimmer waarop wisselschakeling vermeld staat
Twee draaidimmers in dezelfde schakeling	Nee	Kies één dimmer en één schakelaar, of ga naar een dimmodule
Dimmer zonder wisseluitgang in een wisselschakeling	Nee	Hij heeft maar één ingang en laat een van de aders ongebruikt
Hotelschakelaar uit de bouwmarkt met een dimmer erbij	Ja	Dat is gewoon een wisselschakelaar onder een andere naam
Kruisschakeling met een dimmer aan het uiteinde	Ja	De kruisschakelaars zitten tussen de twee wisselschakelaars in
Dimmodule bij de lamp met twee of meer pulsdrukkers	Ja	Aantal bedienpunten is vrij, drukkers zijn goedkoop
Twee dimmodules op één lichtpunt	Nee	Eén module per lichtpunt, met zoveel drukkers als je wilt

Een dimmer en een schakelaar in één inbouwdoos

De situatie komt in bijna elke woning voor: één inbouwdoos met een dubbele schakelaar, waarbij links de keukenlamp zit en rechts de eettafellamp. Die eettafellamp wil je kunnen dimmen, die keukenlamp niet. Een dimmer combineren met een gewone schakelaar in één wip bestaat in het normale schakelmateriaal niet, want een dubbele wip waarvan alleen de ene helft dimt wordt niet gemaakt.

Wat wel bestaat is de duodimmer, ook wel serietastdimmer genoemd, met twee dimkanalen in één doos. De Jung 1252 UDE uit de AS 500-serie is daar een bekend voorbeeld van. Het addertje zit in de belasting: dit type is gebouwd in het gloeilamptijdperk en vraagt per kanaal vaak een minimum van rond de vijftig watt, wat je met ledverlichting nooit haalt.

Er zijn ook dimmers die je indrukt om de ene lamp te schakelen en verdraait om de andere te dimmen. Zo'n druk-draai dimmer past in één doos en lost het probleem in één klap op, maar controleer de minimumbelasting en of het type led aankan. Let ook op de knop: Busch Jaeger werkt met een eigen as van zes millimeter, dus daar past alleen een knop van dat merk op.

De oplossing die het beste meebeweegt met ledverlichting is de dimmodule bij de lamp, bediend met gewone pulsdrukkers. Een shuttle dimmer werkt zo: de rode aders gaan aan de fase, de witte aders lopen naar de drukker aan de muur. In de handleiding van zo'n module staat het schema voor één drukker en voor een wisselschakeling met twee drukkers.

Wil je met een serie-pulsdrukker twee modules apart bedienen, dan kan dat zolang beide modules op dezelfde groep en dezelfde fase zitten, want de drukker heeft één gemeenschappelijke ingang. Zitten ze op verschillende groepen, dan heb je een dubbele pulsdrukker met gescheiden circuits nodig. Jung en Niko hebben die in hun programma en het is dezelfde gedachte als bij een gewone serieschakelaar voor twee lampen.

Past er niets, dan is een doos bijzetten vaak netter dan eindeloos zoeken. Zet de tweede doos op de standaardhoogte voor schakelmateriaal, precies naast de bestaande, en gebruik een breed tweevoudig afdekraam. Met een ruim raam zoals de Gira E3 verdwijnt de naad tussen oud en nieuw stucwerk onder het raam.

Wat je wilt	Wat je daarvoor gebruikt	Waar het op stuk kan lopen
Eén dimmer en één gewone schakelaar in één doos	Druk-draai dimmer, of een tweede doos ernaast	Minimumbelasting, en de knop past vaak alleen van hetzelfde merk
Twee lampen apart dimmen in één doos	Duodimmer of serietastdimmer	Per kanaal vaak minimaal vijftig watt, met led niet haalbaar
Twee lampen apart schakelen waarvan één dimbaar	Dimmodule bij de dimbare lamp plus een serie-pulsdrukker	De module moet in het plafond of de armatuurdoos passen
Meer dan twee bedienpunten	Eén dimmodule met zoveel pulsdrukkers als je wilt	Bij verschillende groepen een drukker met gescheiden circuits
Geen kabel te trekken	Draadloze dimactor bij de lamp met een wandzender	De zender heeft een batterij of een eigen voeding nodig
De bestaande doos is te vol of te ondiep	Doos bijzetten met een breed afdekraam eroverheen	Hakwerk in de wand, tenzij je opbouw accepteert

De juiste led dimmer kiezen

Op elke dimmer staat een vermogenbereik, bijvoorbeeld 4 tot 400 VA. Dat is geen vrijblijvende aanduiding. Blijf je onder het minimum, dan gedraagt de dimmer zich onvoorspelbaar: knipperen, niet aangaan, of na een halve minuut uitvallen.

Juist dat minimum is bij led de bottleneck. Een oude draaidimmer die vanaf zestig watt begint, ziet drie ledlampjes van vijf watt nauwelijks als een belasting. Een moderne led-dimmer begint rond de één tot vier watt en heeft daar geen moeite mee.

Daarnaast bepaalt de manier van dimmen of het rustig licht wordt. Fase-afsnijding, op de dimmer meestal aangeduid met RC, is de goede stand voor retrofit ledlampen en voor elektronische trafo's. Fase-aansnijding, aangeduid met RL, hoort bij gloeilampen, 230 volt halogeen en klassieke wikkeltrafo's.

Een universele dimmer staat af fabriek op de stand die voor de meeste lichtbronnen werkt, en dat is bijna altijd RC. Die stand omzetten naar RL omdat er led op zit, is een van de meest gemaakte fouten. Verkeerd ingesteld hoor je de dimmer zoemen en zie je de lamp na dertig seconden uitgaan.

Verlichting hoort verder op een eigen lichtgroep. Zit het lichtpunt op dezelfde groep als een vaatwasser of een ander zwaar apparaat, dan zie je bij het inschakelen daarvan een zichtbare dip in het gedimde licht. Weet je niet zeker hoeveel er al op die groep hangt, reken dan eerst na hoeveel watt je per groep kwijt kunt.

Lichtbron	Welk dimtype	Waar je op let
Gloeilamp	Fase-aansnijding (RL) of universeel	Dimt vrijwel altijd rustig, oude dimmers zijn hierop gebouwd
230 volt halogeen	Fase-aansnijding (RL) of universeel	Gedraagt zich hetzelfde als een gloeilamp
12 volt halogeen op een wikkeltrafo	Fase-aansnijding (RL)	De trafo moet dimbaar zijn en flink belast worden
12 volt halogeen op een elektronische trafo	Fase-afsnijding (RC)	Op de trafo staat tronic of elektronisch
Dimbare retrofit ledlamp	Fase-afsnijding (RC)	Alleen lampen waarop dimbaar staat, anders knippert het
Ledspots met een losse driver	Volgens het datablad van de driver	Sommige drivers willen juist RL of een aparte stuurdraad
Ledstrip op 12 of 24 volt	Dimmer aan de laagspanningskant, achter de voeding	Een wanddimmer voor 230 volt hoort hier niet voor de voeding
Spaarlamp	Niet dimmen	Alleen enkele types die uitdrukkelijk als dimbaar verkocht worden

Van halogeen naar led: de dimmer moet meestal mee

Wie halogeenspotjes vervangt door led en de bestaande dimmer laat zitten, loopt bijna altijd tegen problemen aan. Het licht knippert, gaat pas aan als je de knop ver opendraait, of valt na een halve minuut uit. De lampen zijn dan zelden de boosdoener.

De eerste oorzaak is de minimumbelasting die niet meer gehaald wordt. De tweede is de snijmethode: een dimmer voor gloeilamp en halogeen snijdt de sinus aan de verkeerde kant af voor een led-driver. De derde speelt bij 12 volt spotjes, want daar hangt een transformator tussen die zelf ook onderbelast raakt.

Bij het aansluiten van led spotjes op een dimmer is de nette route vaak om die transformator helemaal te laten vervallen en over te stappen op ledspots die rechtstreeks op 230 volt werken. Blijf je bij laagspanning, dan heb je een dimbare led-driver nodig en geen oude wikkeltrafo. Ben je toch bezig, controleer dan meteen de aansluiting van het armatuur zelf, want oude spotkabels en lasdoppen zijn vaak verkleurd door de hitte van halogeen.

Aan het typenummer op de sokkel zie je meestal al waar je aan toe bent. Staat er een nummer uit de 2200-reeks van Busch Jaeger op, zoals de 2250 U of de 2247 U, dan heb je met de generatie van vóór led te maken. De led-dimmers van datzelfde merk hebben nummers als 6513 U-102 en 6523 U-102.

Ook dan blijft de combinatie van lamp en dimmer een kwestie van proberen. Niet elke dimbare ledlamp werkt op elke led-dimmer, en dat ligt aan de driver in de lamp. Koop daarom eerst één lamp en test die, voordat je zestien stuks in huis haalt.

Merk of type	Waar hij voor gemaakt is	Waar je op let
Busch Jaeger 2250 U	Gloeilamp en 230 volt halogeen, fase-aansnijding	Voor led is het minimum te hoog, vervangen door een led-type
Busch Jaeger 2247 U	Elektronische trafo's, fase-afsnijding	Werkt zelden rustig op retrofit ledlampen
Busch Jaeger 6513 U-102 en 6523 U-102	Led en gemengde belasting	Universeel, laat de fabrieksstand staan tenzij het misgaat
Jung serietastdimmer 1252 UDE, serie AS 500	Twee dimkanalen in één inbouwdoos	Per kanaal vaak vanaf vijftig watt, met led niet te halen
Jung 1731DD en de led-dimmers uit de serie AS500	Universele draaidimmer voor gemengde belasting	Kijk of jouw uitvoering ook een wisseluitgang heeft
Peha Tronic 433 HAB en de 434	Trafolasten uit het halogeentijdperk	Op de sokkel staat waar hij voor bedoeld is, led staat er niet bij
Schneider universele led-dimmer	Led, trafo's en gloeilamp door elkaar	Standen RC en RL, laat hem op RC staan bij ledlampen
Kopp 8428, Gira, Eltako, Niko, Wintop en Relco	Elk merk heeft een eigen led-serie	De klemsymbolen verschillen, ga altijd op de opdruk af
Inbouwmodules zoals de shuttle dimmer	Achter de lamp of in de doos, bediend met pulsdrukkers	Rode aders aan de fase, witte aders naar de drukker

Storingen: knipperen, zoemen, warm worden en niet uitgaan

Bijna alle klachten over dimmers komen neer op vier dingen: de lamp is niet dimbaar, de belasting is te laag, de dimmer staat op de verkeerde snijmethode, of de dimmer is niet opnieuw ingeleerd na een lampwissel. Dat laatste wordt vaak vergeten. Een universele dimmer meet bij het inschakelen wat voor last eraan hangt, dus wissel je lampen altijd met de groep uit.

Het geluid dat een dimmer maakt komt van de steile flank die hij in de sinus hakt. Is het de zoemende dimmer zelf, dan trilt de spoel erin mee en helpt overstappen op fase-afsnijding meestal. Zoemt de lamp en niet de dimmer, dan reageert de driver in de lamp en is een ander merk lamp vaak de enige uitweg.

Een goedkope led-dimmer uit de bouwmarkt, bijvoorbeeld die van de Gamma, is niet per definitie slecht, maar zulke universele types zijn met een beperkte reeks lampen getest. Knippert het met jouw lampen, dan is de combinatie het probleem en niet per se het apparaat. Wisselen van lampmerk lost dat vaker op dan eindeloos afstellen.

Een dimmer die warm wordt is op zichzelf normaal, want hij zet een deel van het vermogen om in warmte. Zit hij met twee of drie stuks in één afdekraam, dan mag hij van de fabrikant vaak maar de helft van zijn vermogen leveren. Dat staat in de handleiding onder derating en het is geen detail dat je kunt negeren.

Blijft de led zwak gloeien terwijl de dimmer uit staat, dan loopt er een kleine reststroom door de elektronica. Bij een gloeilamp merkte niemand dat, bij een led van vijf watt is het genoeg om zichtbaar licht te geven. Datzelfde speelt bij lampen met eigen elektronica, zoals Philips Hue, die je juist permanent op spanning wilt houden en dus helemaal niet aan een dimmer moet hangen.

Knippert een ledlamp terwijl er helemaal geen dimmer in de schakeling zit, dan is de oorzaak meestal het glimlampje in de schakelaar. Dat oranje lampje wordt gevoed via de lamp, en de kleine stroom die daarvoor loopt laadt de driver in de led net genoeg op om elke paar seconden een flits te geven. Haal het glimlampje eruit of plaats een bypass bij het armatuur. Vliegt bij het inschakelen juist de aardlekschakelaar eruit, dan zoek je niet bij de dimmer maar bij een lekstroom in de bedrading of in het armatuur.

Wat je ziet of hoort	Meest waarschijnlijke oorzaak	Wat je eraan doet
Lamp knippert over het hele dimbereik	Niet-dimbare ledlamp of de verkeerde snijmethode	Dimbare lampen plaatsen en de dimmer op RC zetten
Lamp valt na dertig seconden helemaal uit	Universele dimmer verkeerd ingeleerd of op RL gezet	Groep spanningsloos maken, resetten en opnieuw laten inleren
Het onderste deel van de draaiknop doet niets	De minimumstand staat te hoog of de last is te klein	Minimumstand opnieuw instellen volgens de hele procedure
De dimmer dimt niet genoeg en dimt niet volledig weg	Ondergrens van de lamp zelf of van de dimmer	Minimum lager instellen, anders een ander lamptype proberen
De dimmer zoemt hoorbaar	Fase-aansnijding op een elektronische belasting	Naar fase-afsnijding schakelen of een led-dimmer plaatsen
De lamp zoemt en de dimmer niet	De driver in de lamp reageert op de gehakte spanning	Ander merk lamp proberen, instellen helpt hier zelden
Led blijft zwak gloeien terwijl de dimmer uit staat	Reststroom door de elektronica van de dimmer	Bypass bij de lamp, of terug naar een gewone schakelaar
Led knippert terwijl er geen dimmer in zit	Glimlampje in de schakelaar of een lange parallelle leiding	Glimlampje verwijderen of een bypass bij het armatuur zetten
De dimmer wordt heet om aan te raken	Te veel belasting, of meerdere dimmers in één afdekraam	Belasting verlagen en de derating uit de handleiding aanhouden
De lamp gaat vanzelf aan	Geheugenfunctie van de dimmer of een spanningsdip in de groep	De geheugenstand uitzetten als de dimmer die functie heeft
De dimmer doet helemaal niets meer	Interne zekering door of de elektronica defect	Zekering controleren, daarna de hele sokkel vervangen

De zekering in de dimmer en de dimmer doormeten

Veel draaidimmers hebben een klein glaszekeringetje aan boord, meestal het formaat van vijf bij twintig millimeter. Dat zekeringetje beschermt de elektronica tegen een kortsluiting in de lamp. Het moment waarop een halogeenlamp doorbrandt geeft een korte piek, en dat is precies het moment waarop zo'n zekering het begeeft.

Je vindt hem onder de draaiknop, achter het afdekraam of in een klein houdertje aan de zijkant van de sokkel. Sommige fabrikanten leggen er een reserve bij, geklemd in het plastic van de behuizing. Vindt je hem niet, kijk dan in de handleiding, want er zijn ook merken die de beveiliging elektronisch oplossen en helemaal geen zekering hebben.

Of hij door is, zie je soms meteen: het glas is zwart beslagen of het draadje er middenin is gebroken. Vaak is er niets te zien en moet je meten. Zet de multimeter op de doorbelstand, haal de zekering uit het houdertje en houd de pennen tegen de twee metalen kapjes. Een pieptoon en bijna nul ohm betekent goed, geen doorgang betekent vervangen door hetzelfde type en dezelfde snelheid.

Er zijn ook dimmers waarbij de fabrikant een snelle zekering in de voeding voorschrijft, bijvoorbeeld 2,5 ampère snel. Die hoort niet in de groepenkast als vervanging van de installatieautomaat, maar in de voeding naar de dimmer zelf. Twijfel je hoe je dat netjes oplost, kies dan liever een dimmer met een ingebouwde zekering.

Wil je weten of de dimmer of de lamp stuk is, dan is de snelste test een vervanging. Maak de groep spanningsloos, verbind de bruine en de zwarte draad met een lasklem en zet de groep even aan. Brandt de lamp, dan zijn de bedrading en het armatuur in orde en zit het mankement in de dimmer. Zet er anders tijdelijk een gewone lichtschakelaar in, dan heb je in elk geval licht terwijl je een nieuwe dimmer haalt.

Wat je meet of ziet	Wat het betekent	Volgende stap
Het glas is zwart of het draadje binnenin is gebroken	De zekering is doorgeslagen	Vervangen door hetzelfde type, dezelfde waarde en snelheid
Geen doorgang op de doorbelstand, zonder zichtbare schade	De zekering is toch door	Vervangen en meteen de oorzaak zoeken
De nieuwe zekering slaat direct weer door	Kortsluiting in de lamp, de armatuurdraad of de dimmer	Lamp losnemen en opnieuw proberen
Wel 230 volt op de ingangsklem, niets op de uitgang bij volle stand	De dimmer is defect	Sokkel vervangen, repareren heeft geen zin
Geen spanning op de ingangsklem	Het probleem zit vóór de dimmer	Groepszekering en de lasdoos in de buurt controleren
De lamp brandt wel met bruin en zwart doorverbonden	Bedrading en armatuur zijn in orde	De dimmer is de boosdoener

Dimmer vervangen door een schakelaar of helemaal weghalen

Er zijn twee goede redenen om een dimmer eruit te halen. De eerste is de reststroom waardoor ledlampen zwak blijven gloeien, ook als de knop uit staat. De tweede zijn lampen met eigen elektronica en een afstandsbediening, die permanent volle spanning willen krijgen.

Demonteren begint bij de draaiknop. Die trek je recht naar je toe van de as af, soms zit er een klein stelschroefje in de rand. Wip daarna het afdekraam los met een smalle schroevendraaier of een plamuurmesje langs de rand, draai de twee bevestigingsschroeven los en haal de sokkel uit de doos. Pas als hij los in je hand ligt ga je de draden losmaken, één voor één en met een labeltje erop.

Zit de dimmer in een wisselschakeling, dus met één bruine en twee zwarte draden, dan gaat de bruine op het P- of L-contact van de nieuwe wisselschakelaar en gaan de twee zwarte op de twee overige contacten. De volgorde van die twee maakt niets uit, hooguit staat de wip dan andersom. Hoe die draad van de schakelaar naar de lamp loopt, verandert daarbij niet.

Wil je de bediening op die plek helemaal opheffen, dan verbind je de bruine draad met één van de zwarte draden in een lasklem en dop je de andere zwarte af. De lamp staat dan permanent onder spanning en je schakelt hem elders. Zet er een blindplaat op, dan kun je later zonder hakwerk terug.

Andersom, een gewone schakelaar vervangen door een dimmer, is qua bedrading hetzelfde verhaal. Let hier op twee dingen: het lichtpunt moet binnen het vermogenbereik van de dimmer vallen, en de inbouwdoos moet diep genoeg zijn. Een dimmer is dieper dan een schakelaar en in een doos vol lasklemmen krijg je hem er niet fatsoenlijk in.

De draaiknop, het afdekraam en de klik

Een kapotte draaiknop is zelden een reden om de hele dimmer te vervangen, want de knop is bij de meeste merken los te bestellen. Past een knop van een ander merk niet, dan komt dat door de as: Busch-Jaeger gebruikt een gladde as van zes millimeter, andere merken werken met een gekartelde as of een eigen vorm. Meet de as op voordat je iets bestelt.

Blijft de knop hangen of schuurt hij tegen het afdekraam, dan staat de sokkel scheef of te diep in de doos. Draai de twee bevestigingsschroeven los, zet de sokkel recht en haaks, en draai hem weer aan zonder te forceren. Bij het monteren van een afdekplaat is dat ook de volgorde: eerst de sokkel recht vastzetten, dan het raam erop klikken, dan de knop er recht op drukken.

Klikt een druk-draai dimmer niet meer, dan is het mechanische schakelaartje achter de as versleten. Dat valt niet te repareren en betekent een nieuwe sokkel. Doet de drukknop het nog wel maar het dimmen niet, dan zit het probleem in de elektronica en gaat de sokkel er om dezelfde reden uit.

Heb je een led dimmer met een lampje in de wip of in de knop, houd er dan rekening mee dat zo'n oriëntatielampje via de lamp gevoed wordt. Bij ledverlichting is dat de reden dat de lamp na het uitschakelen nog zwak nagloeit. Een uitvoering waarbij het lampje via de nuldraad gevoed wordt, heeft dat probleem niet.

Dimmen in de badkamer, buiten en bij lampen die er niet voor gemaakt zijn

In de badkamer gelden zones rondom bad en douche, en gewoon inbouwmateriaal hoort daar niet in. In een ruime badkamer kan een dimmer buiten die zones prima, in een kleine badkamer betekent het meestal dat de dimmer aan de gangzijde van de muur komt. Het alternatief is een dimmodule in het plafond met een spatwaterdichte drukker aan de wand.

Buiten speelt hetzelfde, alleen strenger. Een gewone inbouwdimmer onder een afdakje houdt het geen winter vol, want vocht kruipt langs de as naar binnen. Kies een spatwaterdichte opbouwdoos met een membraan achter de knop, of houd de dimmer binnen en laat alleen de geschakelde ader naar buiten lopen. Voor de kabel die je naar de tuin trekt, kijk je even bij de keuze tussen de gangbare kabelsoorten, want in de grond gelden andere eisen dan aan een muur.

Zit er helemaal geen inbouwdoos, of is de bestaande te ondiep, dan is een opbouwdoos een prima oplossing. Reken erop dat een dimmer meer diepte vraagt dan een schakelaar en dat zijn warmte weg moet kunnen. Proppen leidt tot een dimmer die te heet wordt en daardoor terugregelt of uitvalt.

Een ventilator hoort niet aan een lichtdimmer. Een fasesnijdimmer maakt een motor heet en luidruchtig, en bij een moderne ventilator met eigen elektronica gaat er iets stuk. Gebruik een toerenregelaar die voor motoren gemaakt is, of de standenschakelaar die bij het toestel hoort.

Voor een vloerlamp of schemerlamp hoeft er niets aan de muur te gebeuren. Een snoerdimmer of een voetschakelaar met dimfunctie zet je in het snoer, en een 3 standen dimmer, ook wel 3 staps dimmer genoemd, geeft per klik een vaste stand in plaats van traploos licht. Designlampen zoals de Costanza van Luceplan hebben hun eigen dimelektronica in de stang of de voet, en die vervang je in de lamp en niet aan de wand.

Automatisch dimmen op tijd vraagt om een andere oplossing dan mensen verwachten. Een tijdschakelaar schakelt aan en uit en dimt niets. De combinatie maak je met een dimmodule bij de lamp waarvan de drukkeringang door een tijdschakelaar of een bewegingsmelder wordt bediend, of met een dimmer die zelf een tijdfunctie heeft en na een ingestelde periode langzaam wegdimt.

Plek of toepassing	Wat je gebruikt	Wat je niet doet
Badkamer	Dimmer buiten de natte zones of een dimmodule in het plafond	Geen gewone inbouwdimmer naast douche of bad
Buitenverlichting	Dimmer binnen, of een spatwaterdichte opbouwdoos met membraan	Geen binnenmateriaal onder een afdakje hangen
Ventilator	Toerenregelaar voor motoren of de standenschakelaar van het toestel	Geen lichtdimmer op een motor zetten
Vloerlamp of schemerlamp	Snoerdimmer, voetschakelaar met dimfunctie of driestandendimmer	Niet de hele stopcontactgroep achter een wanddimmer hangen
Ledstrip	Dimmer achter de voeding, aan de laagspanningskant	Geen 230 volt wanddimmer vóór de voeding
Automatisch dimmen op tijd	Dimmodule met een tijdschakelaar of melder op de pulsingang	Een gewone tijdschakelaar dimt niets
Ondiepe of ontbrekende inbouwdoos	Diepe inbouwdoos of een opbouwdoos	Niet proppen, de dimmer moet zijn warmte kwijt

Zo vervang je een schakelaar of oude dimmer door een nieuwe dimmer

Deze volgorde werkt voor een enkele dimmer en met de aanwijzingen in stap vier ook voor een wisselschakeling.

1. Schakel de groep uit en controleer of het echt spanningsloos is

   Zet de installatieautomaat van de lichtgroep uit in de meterkast en niet alleen de schakelaar aan de muur. Controleer daarna op de klemmen met een tweepolige spanningstester, ook op de draad die je niet verwacht. Moet er in de meterkast iets gebeuren achter de hoofdzekering, dan is dat werk voor een installateur en niet voor jou.

2. Fotografeer de oude situatie voordat je iets losmaakt

   Maak een foto van de klemzijde met alle draden er nog op, en een tweede foto van de opdruk op de achterkant van de oude sokkel. Doe dat ook als je zeker weet dat je het onthoudt. Bij drie zwarte draden zonder kleurcodering is die foto het enige dat je later nog vertelt welke ader op de L zat.

3. Neem de oude dimmer of schakelaar eruit en benoem de draden

   Trek de knop eraf, wip het afdekraam los, draai de twee schroeven los en haal de sokkel naar buiten. Maak de draden één voor één los en plak er een labeltje op. Tel wat je overhoudt: twee draden is een enkele schakeling, één bruine met twee zwarte is een wisselschakeling en twee bruine met één zwarte betekent dat de fase is doorgelust naar bijvoorbeeld het stopcontact eronder.

4. Sluit de nieuwe dimmer aan volgens zijn eigen symbolen

   De bruine fasedraad gaat op de L of op de klem met de pijl naar de draaiknop, de zwarte lampendraad op het golfje. Twee doorgeluste bruine draden horen samen onder één klem en niet verdeeld over twee klemmen. In een wisselschakeling gaan de twee zwarte correspondentiedraden op de twee gelijke klemmen en maakt hun onderlinge volgorde niet uit.

5. Werk de blauwe draad en eventuele losse aders netjes weg

   De blauwe nuldraad hoort niet op een gewone dimmer. Verbind hem door met een lasklem en duw die achter in de doos, uit de buurt van de sokkel. Een ader die nergens op zat dop je af, want hij kan later nog nodig zijn en een blote koperdraad in een doos is vragen om problemen.

6. Zet de dimmer recht in de doos zonder de draden te knikken

   Vouw de draden in een ruime lus achter de sokkel in plaats van ze scherp om te knikken. Haal de bevestigingsklauwen eraf als je met schroeven werkt, want die duwen tegen de bedrading. Zet de sokkel haaks vast, want een scheve sokkel laat de knop later langs het afdekraam schuren.

7. Zet de groep aan en laat de dimmer de belasting inleren

   Schakel de groep in met het licht uit en zet daarna de dimmer aan. Een universele dimmer meet bij het inschakelen wat voor lampen eraan hangen. Gaat het meteen mis, doe dan eerst een reset voordat je aan de min- en maxinstelling begint, en wissel lampen voortaan altijd met de groep uit.

8. Controleer de hele doos, ook wat je niet aangeraakt hebt

   Test niet alleen de lamp maar ook het stopcontact in dezelfde doos en de tweede wip als er een dubbele schakelaar zat. Een doorgeluste bruine draad die op de verkeerde klem is beland, laat het licht gewoon werken terwijl het stopcontact dood is. Klik daarna pas het afdekraam en de knop erop.

Maatvoering

De gangbare hoogtes en maten voor sanitair, elektra, keuken en trap, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Ruimte of vakgebied Alle Sanitair Elektra Keuken Trap Deuren Ventilatie

Ruimte of vakgebied	Onderdeel	Gangbare maat	Marge die in de praktijk werkt	Waar je op moet letten
Sanitair	Wastafel, bovenkant	85 cm boven de vloer	80 tot 90 cm	Meet vanaf de afgewerkte vloer. Bij een opzetkom reken je vanaf de bovenkant van de kom, dus zakt het meubel naar ongeveer 70 cm.
Sanitair	Wastafelkraan, uitloop	25 tot 30 cm boven de wastafelrand	wat past bij de kom	Te hoog geeft spatten, te laag krijg je je handen er niet onder.
Sanitair	Fonteintje in het toilet	80 tot 85 cm	75 tot 90 cm	Vaak iets lager dan een wastafel omdat de ruimte krap is.
Sanitair	Toiletpot, bovenkant zitting	40 tot 43 cm	38 tot 48 cm	Een verhoogd toilet zit op 46 tot 48 cm en zit voor veel mensen prettiger.
Sanitair	Hangend toilet, onderkant pot	40 cm boven de vloer	38 tot 45 cm	De hoogte bepaal je bij het stellen van het inbouwreservoir, daarna ligt hij vast.
Sanitair	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 80 cm	Te ver naar achteren betekent draaien terwijl je zit.
Sanitair	Douchekraan, thermostaat	100 tot 110 cm	95 tot 120 cm	Je wilt hem kunnen bedienen zonder in de straal te staan.
Sanitair	Doucheglijstang, bovenkant	180 tot 200 cm	afhankelijk van de lengste gebruiker	Reken op minstens 20 cm boven de kruin.
Sanitair	Regendouche, onderkant kop	205 tot 215 cm	200 tot 220 cm	Onder de 200 cm stoot een lange gebruiker zijn hoofd.
Sanitair	Handdoekradiator, onderkant	20 tot 30 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Laag genoeg voor luchtcirculatie, hoog genoeg om onder te dweilen.
Sanitair	Afvoer wastafel, muurdoorvoer	50 tot 55 cm	45 tot 60 cm	Onder de sifon door, en houd rekening met de kastindeling.
Elektra	Stopcontact in een woonruimte	30 cm hart boven de vloer	25 tot 40 cm	Bij nieuwbouw vaak 30 cm, bij renovatie kom je van alles tegen.
Elektra	Stopcontact boven een aanrechtblad	115 tot 125 cm	10 tot 20 cm boven het blad	Uit de spatzone van de kraan blijven.
Elektra	Lichtschakelaar	105 cm hart boven de vloer	90 tot 120 cm	Gelijk houden met de deurklink geeft een rustig beeld.
Elektra	Deurklink	100 cm hart boven de vloer	95 tot 105 cm	Ook de referentiehoogte waar schakelaars zich naar voegen.
Elektra	Meterkast, groepenkast	150 tot 180 cm	bereikbaar zonder trapje	De hoofdschakelaar moet zonder klimmen te bedienen zijn.
Elektra	Wandcontactdoos buiten	minimaal 30 cm boven maaiveld	hoger bij kans op opspattend water	Spatwaterdicht uitvoeren en op een aardlekschakelaar aansluiten.
Elektra	Bedrade deurbel, drukknop	110 tot 130 cm	100 tot 140 cm	Ook bereikbaar voor kinderen en vanuit een rolstoel.
Elektra	Wandlamp naast een spiegel	160 tot 170 cm	op ooghoogte van de gebruiker	Licht van opzij geeft minder schaduw dan licht van boven.
Elektra	Televisieaansluiting	40 cm of op de hoogte van het scherm	afhankelijk van de opstelling	Bij een hangend scherm wil je de doos achter het scherm.
Keuken	Werkblad, bovenkant	90 tot 95 cm	85 tot 100 cm	Vuistregel: elleboog min 10 tot 15 cm. Lange mensen willen echt hoger.
Keuken	Bovenkasten, onderkant	50 tot 60 cm boven het blad	45 tot 65 cm	Te laag en je kunt niet met een pan onder de kast werken.
Keuken	Afzuigkap boven een elektrische kookplaat	60 cm	55 tot 70 cm	Onder de 55 cm wordt de kap te warm en vet hij snel dicht.
Keuken	Afzuigkap boven een gaspit	65 cm	65 tot 75 cm	Bij gas altijd hoger dan bij inductie in verband met de vlam.
Keuken	Plint onder de keukenkasten	10 tot 15 cm	standaard 15 cm	Terugliggend zodat je met je tenen bij het blad kunt staan.
Keuken	Inbouwoven op ooghoogte	onderkant op 85 tot 90 cm	naar de gebruiker	Scheelt bukken met een hete plaat in je handen.
Trap	Trapleuning	90 cm boven de voorkant van de trede	85 tot 100 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede, niet vanaf de vloer.
Trap	Leuning langs een bordes	100 cm	90 tot 110 cm	Bij een bordes gelden strengere eisen dan langs de schuine trap.
Trap	Optrede, hoogte per trede	18 tot 20 cm	maximaal 21 cm binnen een woning	Alle treden even hoog, ook de eerste en de laatste.
Trap	Aantrede, diepte van de trede	22 tot 24 cm	minimaal 22 cm	Vuistregel: 2 keer de optrede plus de aantrede is 60 tot 64 cm.
Trap	Vrije doorloophoogte boven de trap	230 cm	minimaal 210 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede naar het plafond.
Trap	Spijlafstand van een balustrade	maximaal 10 cm	kleiner bij kinderen	Zo kan een kinderhoofdje er niet tussen.
Deuren	Binnendeur, standaardmaat	83 bij 201,5 cm	78 tot 93 cm breed	De dagmaat van het kozijn is groter dan het deurblad.
Deuren	Voordeur, standaardmaat	88 bij 201,5 cm	83 tot 100 cm breed	Breder is prettig bij verhuizen en bij een rollator.
Deuren	Speling onder een binnendeur	1 tot 1,5 cm	2 cm bij mechanische ventilatie	De kier is de luchttoevoer naar de afzuiging, dus dicht hem niet.
Deuren	Speling rondom in het kozijn	3 mm	2 tot 4 mm	Te weinig speling en de deur klemt zodra het hout werkt.
Deuren	Scharnieren, afstand tot de hoek	20 cm van boven en onder	15 tot 25 cm	Bij een zware deur een derde scharnier in het midden.
Ventilatie	Ventilatierooster in een raam	boven in het kozijn	op de bovenregel	Warme lucht komt boven binnen en zakt langs het glas, dat tocht minder.
Ventilatie	Afzuigpunt in een badkamer	hoog in de ruimte	20 tot 30 cm onder het plafond	Vocht stijgt, dus laag afzuigen werkt niet.
Ventilatie	Muurrooster kruipruimte	net boven het maaiveld	minimaal 15 cm	Anders slaat regenwater naar binnen en loopt het rooster dicht.
Ventilatie	Dakdoorvoer, afstand tot de nok	minimaal 50 cm	afhankelijk van het type	Te dicht bij de nok geeft terugslag bij wind.

Nalopen voordat je de groep weer inschakelt

• Op alle lampen staat dat ze dimbaar zijn
• Het totale vermogen ligt tussen het minimum en het maximum van de dimmer
• De dimmer past bij de lichtbron: fase-afsnijding bij led, fase-aansnijding bij gloeilamp en wikkeltrafo
• Twee doorgeluste bruine draden zitten samen onder één klem
• De blauwe nuldraad zit in een lasklem en niet op de dimmer
• Bij twee bedienpunten heeft de dimmer een wisseluitgang
• Er steekt nergens blank koper uit een klem en losse aders zijn afgedopt
• De sokkel zit haaks en de draden zijn niet scherp geknikt

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

De blauwe nuldraad op de dimmer klemmen

Zit er een stopcontact in dezelfde doos, dan ligt er ook een blauwe draad. Die hoort in bijna alle gevallen niet op de dimmer, maar in een lasklem die je achter de sokkel wegwerkt. Zet je hem op een klem van de dimmer, dan maak je in het gunstigste geval niets werkend en in het ongunstigste geval kortsluiting.

Twee doorgeluste bruine draden over twee klemmen verdelen

Het licht werkt daarna gewoon, dus je denkt dat het goed zit. Maar de doorverbinding naar het stopcontact of de volgende schakelaar loopt dan via de elektronica van de dimmer, en aan de andere kant komt er niets meer uit. Beide bruine draden horen samen onder één klem, of samen in een lasklem met een kort stukje draad naar de dimmer.

Lampen wisselen terwijl de groep aan blijft

Een universele dimmer meet bij het inschakelen wat voor belasting eraan hangt en stelt zich daarop in. Verwissel je de lampen onder spanning, dan blijft hij op de oude meting draaien en gedraagt hij zich vreemd: knipperen, zoemen of na een halve minuut uitvallen. Groep uit, lampen erin, groep aan, en het probleem is er vaak niet eens.

Een universele dimmer op fase-aansnijding zetten voor led

Op de dimmer staat een stand met de letters LED erbij en dat lijkt logisch, maar dat is vaak de RL-stand voor wikkeltrafo's. De fabrieksstand is fase-afsnijding en die is voor de meeste retrofit ledlampen precies goed. Verzet je hem zonder reden, dan begint het zoemen en valt de lamp na dertig seconden uit.

Een oude halogeendimmer laten zitten bij nieuwe ledlampen

Een draaidimmer die vanaf zestig watt begint, ziet vier ledlampjes van vijf watt nauwelijks als belasting. Het gevolg is knipperen, licht dat pas op driekwart van de knop aangaat en een dimbereik van een paar graden. Een led-dimmer met een minimum van rond de één tot vier watt lost dat op en kost minder dan een middag zoeken naar andere lampen.

Twee dimmers in één wisselschakeling zetten

Op beide plekken kunnen dimmen klinkt aantrekkelijk, maar twee geregelde uitgangen achter elkaar werken elkaar tegen. Je krijgt flikkering, een onvoorspelbaar dimbereik en in het gunstigste geval blijft de lamp uit. Voor twee dimbare bedienpunten neem je één dimmodule bij de lamp en twee pulsdrukkers aan de muur.

Een lichtdimmer op een ventilator of een motor

Een fasesnijdimmer is gemaakt voor lampen, niet voor motoren. De motor wordt warm, gaat brommen en levert weinig toerenverschil, en bij een ventilator met eigen elektronica gaat de sturing kapot. Gebruik een toerenregelaar die voor motoren bedoeld is of de standenschakelaar die bij het toestel hoort.

Vertrouwen op een spanningzoekerschroevendraaier

Dat schroevendraaiertje met het lampje in de steel geeft ook een signaal bij een geïnduceerde spanning zonder gevaar, en het geeft soms geen signaal terwijl er wel 230 volt staat. Gebruik een tweepolige spanningstester en controleer die eerst op een stopcontact waarvan je zeker weet dat er spanning op staat.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Een dimmer verwisselen op bestaande bedrading is werk dat je met een spanningstester en wat geduld prima zelf doet. Er zijn wel grenzen waar het zelf klussen ophoudt, en die liggen niet bij de dimmer maar bij wat erachter zit.

De eerste grens is de meterkast. Moet er een groep bij, moet de hoofdschakelaar of de groepenkast open achter de hoofdzekering, of gaat het om een verdeling over twee fasen, dan bel je een installateur. Daar zitten delen die ook met de hoofdschakelaar uit nog onder spanning staan.

De tweede grens is een installatie zonder aardleiding of zonder aardlekbeveiliging. In woningen van voor de jaren zeventig kom je nog groepen tegen zonder aardlek, en verlichting in een badkamer hoort daar niet aan. Dat aanpassen is meer dan een dimmer verwisselen.

De derde grens is nieuwe bedrading naar buiten of onder de vloer, en werken op hoogte. Een kabel naar de tuinverlichting vraagt om de juiste kabelsoort en om een net afgemonteerde doorvoer, en een lichtpunt in een vide of boven een trapgat bereik je niet veilig met een keukentrapje. Voor de rest van de elektra in huis geldt hetzelfde uitgangspunt: kun je niet vaststellen wat een draad doet, sluit hem dan niet aan maar laat er iemand naar kijken.