Metselen: van de fundering tot de laatste laag

Zonder goede fundering heeft metselen geen zin

Metselwerk is zwaar en stijf en verdraagt vrijwel geen beweging in de ondergrond. Zakt de fundering een centimeter, dan komt de scheur er ergens uit, meestal precies door je mooiste voeg. Hoe fundering, mortel en steen samenwerken staat in ons overzicht over beton en metselwerk in en om het huis, en elke klus begint aan die kant.

De diepte van je fundering wordt bepaald door de vorst. In Nederland houd je zestig centimeter aan als vorstvrije diepte, want daarboven kan de grond in een strenge winter opvriezen en je muur optillen. Voor een plantenbak van drie lagen hoog is dat overdreven, voor een tuinmuur van een meter niet.

Voor licht werk volstaat een rij brede betontegels in een verdicht zandbed, tien tot twintig centimeter onder het maaiveld. Metsel dan vanuit het midden van de tegel, zodat hij niet kan kantelen. Voor alles wat hoger wordt dan ongeveer zestig centimeter stort je een strook beton, of je vult de sleuf met stampbeton dat je laagsgewijs aanstampt als je geen bekisting wilt maken.

Maak de fundering altijd breder dan het metselwerk. Tien centimeter rondom is het minimum en bij een penant of pilaar houd je liever twintig aan. Een strook die net zo breed is als de muur spreidt de belasting niet, en dan voegt wapening er ook nauwelijks iets toe, want er valt niets te verdelen.

Stort je een gewapende strook, houd dan genoeg dekking aan op het net. Tegen een bekiste zijkant is vijftig millimeter voldoende, tegen een ruwe grondkant houd je liever vijfenzeventig millimeter aan. Leg het net op afstandhouders en niet op een paar losse stenen, anders ligt het na het storten alsnog op de bodem van de sleuf.

De grondsoort bepaalt wat je mag verwachten. Op stevig zand staat een muurtje op tegels tientallen jaren, op klei of een gedempte sloot zakt alles mee met de omgeving. Heb je afgegraven en weer aangevuld, verdicht dan in lagen van twintig centimeter, want anders komt de zakking gewoon later.

Voor de hoeveelheden hoef je niet te gokken. Met onze betoncalculator reken je uit hoeveel kuub beton en hoeveel kruiwagens zand er in je sleuf gaan. Wil je weten wat dat op de aanhanger betekent, dan helpt de tabel met het soortelijk gewicht van beton, zand en grind.

Wat je metselt	Fundering die past	Diepte onderkant	Waar je op let
Plantenbak of border tot 50 cm	Rij betontegels in een verdicht zandbed	10 tot 20 cm onder maaiveld	Tegels waterpas leggen en vanuit het midden opmetselen
Laag tuinmuurtje tot 60 cm	Betontegels of een smalle strook beton	20 tot 30 cm	Op klei of veen doorzetten tot vorstvrije diepte
Tuinmuur van 1 tot 1,5 m	Gestorte strook met wapeningsnet	60 cm	Strook 20 cm breder dan de muur, om de 3 m een steunbeer
Penant of pilaar voor een poort	Poer van 20 tot 40 cm dik met net	60 cm	Poer rondom minstens 15 cm groter dan de penant
Schuur of tuinhuis in steen	Doorgaande vorstrand, vloerplaat los daarvan	60 cm	Vloer op beton in plaats van op zand houdt de berging droog
Keerwand of keermuur	Gewapende voetplaat die de grond in doorloopt	60 cm plus de aanzet	Drainage achter de muur, boven 1 m kerende hoogte laten berekenen
Bbq of buitenkeuken	Betonplaat van 15 cm met wapeningsnet	30 tot 60 cm	Geen holle ruimte onder de stookplaats

Metselspecie aanmaken: met of zonder kalk

De meeste mislukte proefstukjes komen niet door de steen maar door de mortel. Voorgemengde metselmortel uit de zak is voor tuinwerk het makkelijkst: je voegt alleen water toe en de verhouding klopt al. Welke soorten er zijn en waarvoor ze bedoeld zijn staat in ons overzicht over metselspecie en de verschillende mortelsoorten.

Het grote onderscheid is kalk. Kalk maakt de specie smeuïg en zorgt dat er niet meteen vocht uit de mortel wordt getrokken, wat prettig werkt bij zuigende baksteen. Bij zware, niet zuigende betonblokken keert dat zich tegen je: de specie blijft week en het blok zakt er dwars doorheen, met een flinterdunne voeg als resultaat.

Neem dus mortel zonder kalk zodra je met betonblokken, betonstenen of klinkers werkt, en doe er bovendien iets minder water bij dan de zak voorschrijft. Op een zak van vijfentwintig kilo scheelt een halve liter al genoeg om van vla een verwerkbare mortel te maken. Zeg je zakvoorschrift van 3,1 liter water, dan is 2,7 liter bij dit soort stenen vaak de betere maat.

Meng in porties. Gooi het poeder in de kuip, giet water erbij tot het net begint te binden en meng door tot alles homogeen is. Harder of langer mixen maakt de specie niet stijver maar alleen luchtiger, dus daarmee red je een te natte partij niet.

Laat de aangemaakte specie daarna tien minuten staan en meng hem dan nog even kort door. In die tien minuten neemt het zand het water op en wordt de mortel merkbaar steviger. Dat rijpen is het verschil tussen een voeg die blijft staan en een voeg die onder de eerste steen al wegzakt.

De juiste dikte herken je aan je troffel. Neem een schep specie op en kantel het blad: de mortel moet blijven zitten en pas na een tik in één slof loslaten. Loopt hij eraf, dan is hij te nat, en breekt hij kruimelig, dan is hij te droog. Specie zo stijf als pindakaas hecht niet, hoe netjes hij er ook uitziet op de troffel.

Situatie	Welke mortel	Mengverhouding als je zelf mengt	Waarom juist deze
Baksteen en waaltjes buiten	Metselmortel met kalk	1 cement : 0,5 kalk : 6 zand	Kalk houdt water vast tegenover de zuigende steen
Betonblokken en betonstenen	Metselmortel zonder kalk	1 cement : 5 zand	Blijft stug, zodat het zware blok niet wegzakt
Straatklinkers en betonklinkers	Stugge mortel zonder kalk of steenlijm	1 cement : 5 zand	De steen zuigt niet, dus het water moet in de specie blijven
Eerste lagen bij de grond	Trasmortel of waterdichte metselmortel	Kant en klaar uit de zak	Beperkt optrekkend vocht en witte uitslag
Bbq, vuurplaats en buitenhaard	Mortel zonder kalk met wat meer cement	1 cement : 4 zand	Kalk verliest zijn binding als je erop stookt
Binnenzijde van een oven	Vuurvaste mortel met chamotte	Kant en klaar uit de zak	Blijft heel bij herhaald opstoken tot hoge temperatuur
Onder een voetplaat of in holle blokken	Krimpvrije giet- of blokkenmortel	Kant en klaar uit de zak	Trekt niet terug, dus de belasting blijft dragen
Voegen na het metselen	Voegmortel of doorstrijkmortel	Kant en klaar uit de zak	Harder en dichter dan gewone metselspecie

Stenen nat maken voor metselen

Een kurkdroge baksteen zuigt het aanmaakwater binnen seconden uit de specie. Wat overblijft is een laagje zand dat nooit meer bindt, en de steen laat zich een dag later met de hand oplichten. Dit is de meest voorkomende reden dat een eerste proefstukje mislukt.

De aanpak die werkt is simpel: stapel de stenen een dag van tevoren buiten op en gooi er een paar emmers water overheen, zo dat de stapel echt doorweekt raakt. Laat ze daarna staan. De volgende dag is de buitenkant droog en de kern nog vochtig, en dat is precies de toestand die je zoekt.

Een steen die vanbuiten nat is, is namelijk net zo lastig als een droge. De specie glijdt weg, de steen zakt en je smeert het hele werk onder. Twijfel je, sla dan een steen doormidden en kijk naar het breukvlak: donker en koel vanbinnen is goed, overal lichtgrijs betekent dat je opnieuw moet gieten.

Op een warme, winderige dag droogt zo'n stapel sneller uit dan je denkt. Eén keer gieten is dan te weinig, dus herhaal het in de avond en bevochtig de stenen vlak voor het verwerken nog licht met een plantenspuit. Bij twintig graden en zon verandert de situatie binnen een paar uur.

Er zijn twee proeven waarmee je controleert of steen en specie bij elkaar passen. Leg voor de eerste een klodder specie op een steen, druk er een tweede steen op en til die na een minuut recht omhoog. Breekt de specie ongeveer in het midden en zit er op beide vlakken evenveel, dan klopt het; blijft vrijwel alles op één steen achter, dan is de andere steen te droog of de specie te stug.

De tweede proef doe je na tien minuten. Pak de bovenste steen beet en til het stapeltje op: blijft de onderste hangen, dan is de hechting goed. Valt hij eraf, ga dan niet doormetselen maar pas eerst je specie of je voorbevochtiging aan, want dit voorspelt precies wat er over een week in je muur gebeurt.

Niet elke steen wil water. Betonstenen, betonblokken en betonklinkers zuigen nauwelijks, dus die verwerk je droog en stofvrij, met een harde borstel eroverheen. Voorstrijk heeft op betonsteen geen zin, want er valt niets te doordrenken.

Steensoort	Zuigt de steen?	Voorbehandeling	Waar hij op zijn plek is
Zacht gebakken baksteen	Sterk	Dag ervoor doorweken, buitenkant weer laten drogen	Tuinmuur, plantenbak, binnenwerk
Hardgebakken klinker, klasse IW1	Nauwelijks	Alleen afspoelen als er stof op zit	Trasraam, eerste lagen bij de grond, bbq
Waaltjes, dun formaat	Sterk	Dag ervoor natmaken	Laag tuinmuurtje, sierwerk, kleine radius
Betonblokken	Niet	Droog verwerken met stugge mortel	Tuinmuur, schuurmuur, vijverwand, keerwand
Betonstenen en betonklinkers	Niet	Droog en stofvrij, harde borstel eroverheen	Plantenbak, border, laag muurtje
Gebakken straatklinkers	Weinig	Schoonborstelen en licht bevochtigen	Plantenbak, muurtje, bestrating hergebruiken
Veldkeien en zwerfkeien	Niet	Schoon en droog verwerken	Sierrand en keienmuur met veel specie
Vuurvaste chamottesteen	Sterk en niet vorstbestendig	Droog verwerken	Alleen binnen, in een oven of stookplaats onder een dak

Betonblokken metselen of lijmen

Betonblokken metselen gaat hard, want een blok van 29 bij 20 bij 19 centimeter vervangt een stuk of tien bakstenen. Het gewicht van twaalf tot twintig kilo per blok is meteen ook het probleem. In smeuïge specie zakt zo'n blok dwars door de voeg heen en houd je nauwelijks mortel onder de steen over.

Gebruik daarom mortel zonder kalk, houd hem stug en leg een dik bed op met een flinke rug in het midden. De voeg komt dan uit op tien tot twaalf millimeter. Vul de stootvoeg vol, want een lege stootvoeg is bij blokken de standaardplek waar water dwars door de muur trekt.

Bij een lange, vrijstaande muur helpt wapening. Leg om de twee lagen gegalvaniseerd betonstaal of lintvoegwapening in de lintvoeg, doorlopend over de hele lengte. Wil je holle betonblokken metselen, dan kun je de gaten volstorten, maar dat heeft alleen zin als er stekken uit de fundering steken waar die wapening op aansluit.

Doe je dat niet, sluit dan in elk geval de bovenste laag af. Prop de gaten van de bovenste rij dicht met wat papier, vul de laatste vijf centimeter met mortel en strijk hem af. Anders staat er water in je muur dat er in de winter uit vriest. Voor het aangieten van een voetplaat of een anker in zo'n gat pak je krimpvrije mortel die niet terugtrekt.

Lijmen is het alternatief, en of je betonstenen metselen of lijmen wilt, is vooral een kwestie van maatvastheid. Blokkenlijm in poedervorm breng je aan met een lijmkam in een laag van twee tot drie millimeter, dat werkt snel en laat nog een beetje corrigeren. Pu-steenlijm heeft praktisch geen dikte, vult oneffenheden op en geeft een naad die je nauwelijks ziet.

Voor beide geldt dezelfde regel: de eerste laag leg je altijd in specie op de fundering. Alleen zo krijg je die laag exact waterpas, en daarna volgt de rest bijna vanzelf. Bakstenen zijn niet maatvast en lenen zich daarom slecht voor lijmen, tenzij je bereid bent elke steen eerst droog te passen en op volgorde klaar te leggen.

Bij een gelijmde plantenbak tot zo'n zestig centimeter hoog is extra versteviging niet nodig. Wordt hij hoger of langer, dan lijm je om de paar lagen een muuranker mee. Zet aan de binnenkant een isolatieplaat van twintig millimeter tegen het werk, dan komt er geen aarde tussen de naden en drukt bevroren grond niet rechtstreeks tegen de stenen.

Punt van vergelijking	Metselen met specie	Lijmen met steenlijm
Geschikte steen	Alles, ook onregelmatige baksteen	Alleen maatvaste beton- en betonklinkers
Voegdikte	10 tot 12 mm	2 tot 3 mm met poederlijm, vrijwel niets met pu-lijm
Tempo	Trager, veel aanmaakwerk	Sneller zodra de eerste laag waterpas ligt
Corrigeren	Ruim, je klopt de steen nog op zijn plek	Weinig, bij pu-lijm vrijwel geen
Eerste laag	In een dik bed specie op de fundering	Ook in specie, lijmen kan pas op een vlakke laag
Sterkte in de tuin	Hoog, ook bij grondkering	Ruim voldoende tot ongeveer 60 cm hoogte
Uiterlijk	Zichtbare voeg, klassiek beeld	Strakke dichte naad, meestal bedoeld om te stucen
Bij kou	Verwerken vanaf 5 graden	Nog gevoeliger, lees de opgave op de zak

Uitzetten met profielen, lagenmaat en tempo

Een muur wordt recht van het draad, niet van het oog. Zet aan beide uiteinden een metselprofiel of een stevige stelpaal, precies waterpas en loodrecht, en schrijf daar de lagenmaat op af. Tussen die profielen span je een metseldraad dat je per laag een maat omhoog zet.

Het peil breng je over met een slangwaterpas of met een touw waar je een klein hangwaterpasje aan hangt. Bij een rechthoek, bijvoorbeeld onder een tuinhuis, meet je ook de diagonalen: pas als die gelijk zijn staat je uitzetting haaks. Zonder profiel metselen lukt alleen bij een paar lagen tegen bestaand werk aan, verder ga je onherroepelijk bollen.

Lagenmaat is simpel rekenwerk. Een waalformaat steen van vijftig millimeter hoog met een voeg van twaalfeneenhalve millimeter geeft 62,5 millimeter per laag, dus zestien lagen op een meter. Schrijf die maat af op je profiel voordat je begint, dan hoef je onderweg niet te meten en klopt je bovenkant precies waar je hem hebben wilt.

Het verband bepaalt de sterkte. Halfsteens verband, waarbij elke laag een halve steen verspringt, is voor tuinwerk de standaard. Recht boven elkaar stapelen ziet er strak uit maar geeft doorlopende stootvoegen, en precies daarlangs scheurt de muur bij de eerste zetting.

Het tempo is waar beginners de mist in gaan. De specie in je onderste lagen is na een uur nog nat, en al het gewicht dat je erop zet perst die voegen samen. Metsel daarom niet meer dan ongeveer een meter tot anderhalve meter hoogte op één dag, en bij zware betonblokken houd je het op vier of vijf lagen.

Voor je materiaal reken je met vaste getallen. Een halfsteense muur in waalformaat kost ongeveer 72 stenen per vierkante meter, en daar gaat twee tot drie zakken metselmortel van vijfentwintig kilo in. Tel er vijf procent bij op voor breuk en voor het passen van hoeken, want stenen bijkopen uit een andere partij zie je later in de kleur terug.

Voegen tijdens het metselen of achteraf

Je hebt twee routes. Vol en zat metselen betekent dat je de voeg meteen helemaal vol maakt en hem afstrijkt zodra de specie duimdroog is, dus wanneer je er een afdruk in kunt zetten zonder dat het smeert. Met een voegspijker druk je hem stevig aan en je bent klaar. Officieel gebruik je daar doorstrijkmortel voor, maar bij een plantenbak of een tuinmuurtje kan het prima met je gewone metselmortel.

De andere route is de voeg uitkrabben tot ongeveer vijftien millimeter diep terwijl je metselt, alles laten uitharden en later apart voegen met voegmortel. Dat is meer werk, maar het geeft een hardere en dichtere voeg en een strakker beeld. Bij zichtmetselwerk aan de straatkant is dat de keuze.

Wat je niet moet doen is de uitgekrabde voeg zo laten zitten. Het ziet er stoer uit, maar in die holte blijft regenwater staan en dat vriest in de winter uit. Een tuinmuur die je zo laat staan is binnen een paar seizoenen aan het rafelen langs alle voegen.

Steen	Formaat	Lagenmaat met voeg	Lagen per meter hoogte	Stenen per m2 halfsteens
Waalformaat baksteen	210 x 100 x 50 mm	62,5 mm	16	Ongeveer 72
Waaltje, dun formaat	200 x 95 x 40 mm	52,5 mm	19	Ongeveer 90
Vormbaksteen dikformaat	210 x 100 x 65 mm	77,5 mm	13	Ongeveer 58
Betonsteen in metselformaat	210 x 100 x 50 mm	62,5 mm	16	Ongeveer 72
Betonklinker	200 x 70 x 60 mm	70 mm	14	Ongeveer 67
Betonblok	290 x 200 x 190 mm	200 mm	5	Ongeveer 17

Tuinmuur, plantenbak en keerwand metselen

Een laag tuinmuurtje metselen is de beste eerste klus die je kunt bedenken. Tot ongeveer zestig centimeter hoogte kan een halfsteense muur vrijstaand staan, mits hij op een deugdelijke voet rust. Wil je hoger, dan wordt het steens werk of je zet om de twee à drie meter een verdikking mee.

Wie een tuinmuur metselen wil van betonblokken schiet sneller op, want één blok vervangt een stuk of tien stenen en je bent met vijf lagen al op ruim een meter. Reken er dan wel op dat zo'n muur zichtbaar grof blijft en meestal gestuct wordt. Voor een muur die in het zicht staat is baksteen of een betonsteen in metselformaat het mooiere antwoord.

Zo'n verdikking is een steunbeer, en een steunbeer metselen doe je in verband met de muur en niet ertegenaan. Metsel hem laag voor laag mee omhoog, zodat de stenen elkaar echt overlappen. Een pilaartje dat je er later tegenaan plakt draagt niets en scheurt bij de eerste zetting los.

Een plantenbak metselen van bakstenen vraagt aandacht voor de binnenzijde. Aarde staat permanent vochtig tegen je metselwerk aan, en dat geeft witte uitslag aan de buitenkant en vorstschade in de winter. Zet er een isolatieplaat of noppenfolie tegenaan en boor onderin een paar afwateringsgaten.

Een plantenbak metselen met klinkers lukt ook prima, bijvoorbeeld met betonklinkers van 200 bij 70 bij 60 millimeter in halfsteens verband. Kies wel de bredere variant van honderd millimeter zodra de bak boven een halve meter uitkomt, want die smalle steen staat op een erg klein steunvlak en kantelt makkelijk als de grond erachter zwelt.

Bij een keerwand metselen of een keermuur metselen speelt iets heel anders: de grond erachter duwt. Die druk loopt sterk op met de hoogte, en verzadigd zand duwt veel harder dan droog zand. Zorg daarom altijd voor afvoer: grind achter de muur, een drainagebuis onderin en open stootvoegen in de onderste laag zodat het water er echt uit kan.

Tot ongeveer zestig centimeter kerende hoogte kom je met een gemetselde wand op een gewapende voet meestal goed weg. Daarboven wordt het rekenwerk, en dan is een gewapende betonwand of een L-element verstandiger. Een gemetselde keermuur die eenmaal bolt is niet meer te redden en moet er in zijn geheel uit.

Een vijver metselen doe je nooit waterdicht met metselwerk alleen. Ook een vijver metselen van betonblokken blijft lekken, want de voegen laten water door en de blokken zuigen zelf ook. Metsel de wand als drager en vormgeving en breng daarbinnen vijverfolie of een gewapende, waterdichte cementlaag aan.

Een trap metselen in een tuinhelling begint onderaan, bij de laagste trede, waarna elke volgende trede deels op de vorige rust. Houd een optrede van zestien tot achttien centimeter aan en een aantrede van minstens dertig, dan loopt hij prettig. Metsel de wangen mee omhoog en vul de kern met puin en zand dat je in lagen aanstampt.

Sluit elke tuinmuur af aan de bovenkant. Een rollaag, een ezelsrug, muurafdekkers of een hardstenen dekplaat houden het regenwater uit de muur. Zonder afdekking zuigt het metselwerk van bovenaf water op, en dat komt er in januari als schilfers weer uit.

Bedenk voor je begint of een muur wel het juiste antwoord is. Een gemetselde erfafscheiding is de zwaarste en duurste oplossing die er is. Wie vooral privacy zoekt, is met een schutting tussen betonpalen die je in de grond zet een stuk sneller klaar, en met een betonnen onderplaat per schuttingdeel houd je het hout van de natte grond af.

Een oude tuinmuur metselen of herstellen

Bij oud metselwerk is de mortel de valkuil. De bestaande specie is meestal kalkrijk en zacht, en zet je daar een harde cementmortel tussen, dan wordt de steen ineens het zwakste onderdeel. Het vocht kan dan alleen nog door de steen naar buiten en die vriest af, waardoor je koppen eraf springen.

Werk daarom met een kalkhoudende metselmortel in ongeveer dezelfde hardheid als het bestaande werk. Krab de voegen uit tot twee centimeter diep, borstel het stof eruit, maak de holte licht nat en voeg opnieuw. Losse stenen haal je er helemaal uit en zet je terug in verse specie, in plaats van er iets tussen te smeren wat toch weer loslaat.

Schuur, tuinhuis en aansluiten op bestaand metselwerk

Een schuur metselen vraagt meer voorbereiding dan een muurtje in de tuin, alleen al omdat er een dak op komt. Reken voor een berging van vijfeneenhalve meter breed, drie meter diep en 2,25 meter hoog op ongeveer dertig vierkante meter muurwerk. Halfsteens in waalformaat betekent dat ruim tweeduizend stenen en zestig tot negentig zakken mortel.

Zet zo'n schuur op een betonvloer en niet op tegels in het zand. Uit de grond komt permanent vocht omhoog, en op tegels merk je dat aan alles wat je erin zet. Een vloerplaat met folie eronder is het verschil tussen een droge berging en een klamme.

Een tuinhuis metselen doen de meesten niet helemaal in steen. Wat vaker gebeurt is een gemetseld muurtje van vijftig centimeter waarop het houten huisje komt te staan, met stelbouten of ankers in de bovenste lagen. Leg onder de muurplaat altijd een strook folie, anders trekt het hout het vocht zo uit het metselwerk.

Metselen op dpc-folie heeft één eigenaardigheid: op folie hecht specie slecht, dus die eerste laag kan schuiven. Leg de folie in een verse laag specie, metsel er direct vol en zat op door en belast de laag pas als de mortel gebonden is. Laat de folie aan de buitenkant een paar millimeter uitsteken en snijd hem later netjes bij.

Een nieuwe muur metselen tegen een bestaande muur is de vraag die het vaakst misgaat. Er zijn twee routes en je moet kiezen: hard verbinden met spouwankers om de twee lagen, of juist bewust een dilatatievoeg maken en beide muren los van elkaar houden. Wat je niet moet doen is er koud tegenaan metselen zonder een van beide, want dan trekt er gegarandeerd een kier open.

Staat de nieuwe muur op een eigen fundering naast een woning die zich al lang geleden gezet heeft, dan is een dilatatie meestal het veiligst. Je houdt een naad van een centimeter vrij, zet er een schuimband in en kit hem af. Kies je toch voor verankeren, gebruik dan roestvaste ankers en boor in de steen en niet in de voeg.

Een houten balk in een muur metselen doe je bij voorkeur niet meer. Een balkkop die volledig ingemetseld zit kan geen vocht kwijt en rot van binnenuit weg, precies op de plek die je nooit ziet. Werk in plaats daarvan met een balkschoen tegen het metselwerk, of laat de kop vrij in een uitsparing die aan de zijkanten open blijft.

Metselen op een stalen balk kom je tegen boven een doorbraak of een brede opening. De balk hoort aan beide kanten minstens tien centimeter oplegging te hebben op een stevig oplegblok, en de maat van die balk komt uit een berekening en niet uit een inschatting. Leg over de bovenflens een strook lood of folie voordat je erop doormetselt.

Een borstwering metselen, bijvoorbeeld onder een raam of langs een dakterras, is geen los muurtje maar onderdeel van de constructie. Bij een balkon of galerij moet die borstwering een horizontale duw van mensen kunnen opnemen, en dat vraagt verankering en meestal wapening. Bij dat soort ingrepen komt meer kijken dan metselwerk alleen, zie ons overzicht over dragend werk en constructie in de woning.

Bbq, buitenkeuken en buitenhaard metselen

Een bbq metselen kan gewoon, ondanks het hardnekkige verhaal dat alles scheurt van de hitte. Wat er misgaat, gaat mis door de verkeerde steen of de verkeerde mortel en niet door het idee zelf. Een barbecue metselen van hardgebakken stenen op een betonplaat gaat jaren mee.

De veelgemaakte fout is meteen grijpen naar vuurvaste stenen. Chamottesteen is geperst uit klei, poreus en niet vorstbestendig, en buiten valt hij na een paar winters uit elkaar. Die stenen horen in een pizzaoven of een stookplaats onder een dak, waar geen regen bij komt.

Neem buiten dus een goed harde gebakken steen of een betonsteen. Vormbakstenen verdragen temperatuurwisselingen beter dan strengpersstenen, omdat er minder inwendige spanning in zit. Voor het deel waar je echt op stookt kun je losse stenen op een betontegel leggen, zonder mortel, zodat ze kunnen werken en eenvoudig te vervangen zijn.

De specie hoeft niet vuurvast te zijn zolang je niet rechtstreeks tegen de stenen aan stookt. Gebruik voor het hete deel mortel zonder kalk met wat extra cement, in de orde van één deel cement op vier delen zand. Kalk verliest bij herhaald opstoken zijn binding en dan wordt je voeg zanderig.

Zelf een bbq metselen begint met tekenen. Meet je rooster en je vuurkorf op, teken de lagen uit op schaal en werk waar het kan met hele stenen. Een bbq metselen zonder plan levert bijna altijd een rooster op dat net niet past en een aslade die je er niet uit krijgt.

Blus de kolen nooit met water. De temperatuurschok scheurt de stenen en trekt de voegen kapot, en dat is bij gemetseld werk de snelste manier om schade te maken. Gooi er zand op of laat het vuur uit zichzelf uitgaan.

Een vuurplaats metselen in de tuin volgt dezelfde regels: harde steen, mortel zonder kalk en een losse binnenring die je kunt vervangen. Zorg dat er geen holle ruimte onder de stookplaats zit, want vocht dat daarin blijft hangen verdampt tijdens het stoken en drukt de bovenlaag omhoog.

Een buitenkeuken metselen combineert het metselwerk met een blad, en dat blad is meestal beton. Zes centimeter dik met een betonstaalmat van zes millimeter op vijfentwintig millimeter vanaf de onderkant is voldoende voor een overspanning tot ongeveer 160 centimeter, mits het blad op drie zijden rust. Geef zo'n overspanning een zeeg van een paar millimeter, dan oogt hij later kaarsrecht in plaats van doorgezakt.

Stort dat blad op zijn kop in een bekisting, verdicht het door erin te porren en tegen de bekisting te tikken, en geef de bovenkant een licht afschot zodat regenwater eraf loopt. Wil je een granito-effect, dan slijp je het na een week uitharden op met een diamanten komschijf op de haakse slijper, plat op het vlak gehouden om happen te voorkomen. Afwerken kan met een betonsealer, die buiten beter presteert dan epoxy.

Betegelen van een buitenblad valt vaak tegen. Handvormtegels en geglazuurde tegeltjes zijn poreus, nemen water op en verliezen na één winter hun glazuur. Kies je toch voor tegels, neem dan een vorstbestendige tegel en voeg met epoxyvoegmortel, zodat er nergens water onder kan komen.

Een buitenhaard metselen met een stalen inbouwhaard erin vraagt vooral ruimte. Staal zet bij verhitting flink uit en duwt het metselwerk uit elkaar, met scheuren door de voegen en losse stenen als gevolg. Houd een spleet tussen haard en metselwerk, vul die met minerale wol of een isolerende korrel en metsel de haard nooit strak in. Vergroot de stookopening ook niet zomaar: bij een korte rookafvoer geeft een grotere opening minder trek en komt de rook de tuin in.

Een openhaard metselen binnen is een ander verhaal. Daar hangt het resultaat aan de trek van het rookkanaal, de afstand tot brandbaar materiaal en de aansluiting op de schoorsteen, en dat is werk waar je een erkende installateur bij wilt hebben.

Onderdeel	Steen	Mortel	Waar je op let
Voet en onderbouw van de bbq	Hardgebakken baksteen of betonsteen	Metselmortel zonder kalk	Staat het hele jaar buiten, dus vorstbestendig kiezen
Wanden rond de stookplaats	Vormbaksteen, hardgebakken	1 cement : 4 zand, zonder kalk	Vormbaksteen verdraagt temperatuurwisseling beter
De stookvloer zelf	Losse stenen op een betontegel	Geen mortel	Losse stenen kunnen werken en zijn los te vervangen
Binnenzijde van een pizzaoven	Vuurvaste chamottesteen	Vuurvaste mortel	Alleen onder een dak, chamotte verdraagt geen vorst
Werkblad van de buitenkeuken	Beton van 6 cm met net op 25 mm	Niet van toepassing	Licht afschot en een zeeg bij grote overspanning
Ommetseling van een stalen haard	Gewone gevelsteen op afstand	Gewone metselmortel	Ruimte of minerale wol tussen staal en metselwerk
Rookkanaal of schoorsteen binnen	Volgens opgave van de haard	Volgens opgave van de haard	Werk voor een erkende installateur

Penant, pilaar en gemetselde bogen

Een penant metselen begint bij de poer eronder. Voor een penant van 55 bij 55 centimeter en een meter hoog stort je een poer van minstens zeventig bij zeventig centimeter, en liever een meter in het vierkant, met de onderkant op zestig centimeter diep. Hoe verder die poer uitsteekt, hoe meer grond er meedraagt en hoe minder hij zakt.

Wapening in de poer heeft alleen zin als er iets te spreiden valt. Een net van acht millimeter met een maaswijdte van 150 millimeter is ruim voldoende, gelegd op afstandhouders in plaats van op een paar losse stenen. Past het net niet precies in je bekisting, vlecht er dan met binddraad een paar losse staven bij in plaats van het net tot in de hoeken door te laten lopen.

De lagen boven de poer maak je als trasraam. Gebruik daar harde stenen van klasse IW1 of een trasmortel, tot minstens vijftien centimeter boven het maaiveld. Zo houd je optrekkend vocht en witte uitslag uit je metselwerk, en dat is bij lichte gele stenen goed te zien als je het overslaat.

Loopt er een kabel naar sokkelverlichting of een poortmotor, stort die dan niet dwars door de poer mee. Leg hem in een mantelbuis over of langs de fundering, zodat je hem ooit kunt vervangen zonder te breken. Moet er alsnog een leiding door bestaand beton of metselwerk, dan doe je dat met een sleuvenfrees voor beton en steen in plaats van met hamer en beitel.

Een pilaar metselen voor een poort krijgt een belasting die een gewone kolom niet heeft. Elke keer dat de poort opengaat trekt het bovenste scharnier aan de pilaar, en stenen met mortel alleen houden dat niet tegen. Metsel daarom een stalen buis of een gewapende betonkern mee in het hart, doorlopend vanuit de fundering, en bevestig de scharnieren daaraan.

Een kolom metselen zonder poort is eenvoudiger, maar het verband blijft belangrijk. Verdraai het patroon per laag zodat er nergens een stootvoeg over de volle hoogte doorloopt. Controleer bij elke laag met de waterpas op twee zijden, want een pilaar die een graad uit het lood staat zie je van tien meter afstand.

Een boog metselen doe je op een mal. Zaag de vorm uit multiplex, zet twee van die vormen op afstand met latjes ertussen en plaats het geheel op stelpalen met wiggen eronder, zodat je de mal straks kunt laten zakken zonder te wrikken. Voor een halfronde boog metselen is de straal simpelweg de helft van de opening.

Metsel vanaf beide zijden tegelijk omhoog en eindig in het midden met de sluitsteen. De voegen lopen wigvormig: smal aan de binnenkant van de boog en breder aan de buitenkant. Houd de smalle kant op minstens vijf millimeter, anders zit er te weinig mortel om kracht over te dragen. Laat de mal minstens een week staan en langer bij kou, en zak hem daarna in stappen met de wiggen zodat de boog geleidelijk belast wordt.

Een rondboog metselen en een toog metselen zijn familie van elkaar. Een toog is de vlakke of licht gebogen strek boven een raam of deur, en die draagt uit zichzelf maar een beperkte overspanning. Boven ongeveer een meter opening leg je er een stalen hoeklijn of latei onder, ook al blijft die uit het zicht.

Een ronde muur metselen zet je uit met een pen in het middelpunt en een touw op de straal. Korte stenen zijn hier je vriend: bij een kleine straal passen klinkers en waaltjes veel beter dan lange metselstenen, omdat de wigvormige voeg anders veel te breed wordt. Wil je een waterput metselen of een put metselen rond een pompschacht, werk dan in ringen, controleer elke laag met een draaiende maatlat vanuit het hart en metsel niet meer dan vier of vijf lagen per dag.

Waaltjes metselen en keien verwerken vragen geduld. Waaltjes zijn dun, dus je hebt bijna twintig lagen per meter en elke onnauwkeurigheid stapelt zich op. Wil je een muur van veldkeien metselen, houd er dan rekening mee dat ronde keien onderling geen verband maken: je vult veel meer met specie, je werkt in lagen van maximaal dertig centimeter per dag en je legt de keien zo dat ze elkaar toch raken.

Metselen bij vorst en in de winter

Op vrijwel elke zak metselmortel staat dat je niet onder de vijf graden mag verwerken. Die grens gaat niet alleen over de lucht maar over de temperatuur van het werk zelf: de steen, het zand en de aangemaakte specie. Een muur in de schaduw van een noordgevel is 's ochtends een stuk kouder dan de thermometer aangeeft.

Goed om te snappen is dat specie niet droogt maar verhardt. Er vindt een chemische reactie plaats tussen cement en water, en die reactie heeft dat water juist nodig. Droogt de mortel te snel uit door zon of wind, dan stopt de reactie voortijdig en blijft het werk zwak, ook al voelt het hard aan.

Kou vertraagt die reactie sterk maar maakt hem niet stuk. Onder de vijf graden bindt de specie merkbaar langzamer en rond het vriespunt ligt het proces vrijwel stil. Zolang het werk niet daadwerkelijk bevriest, is dat voor het eindresultaat geen ramp.

Bevriezen is dat wel. Het water in verse specie zet uit als het bevriest en drukt de nog zwakke binding kapot, waarna de voeg zanderig blijft en er nooit meer sterkte in komt. Je ziet het pas in het voorjaar, wanneer je de voeg met je duim kunt uitkrabben.

De praktische vuistregel voor metselen met vorst in het vooruitzicht: ga door zolang het overdag boven de vijf graden blijft en er de eerste nacht na het metselen geen vorst komt. Na een dag of drie is de specie sterk genoeg om een lichte nachtvorst van een graad of twee te doorstaan. Metselen bij vorst overdag doe je niet, ook niet met een bouwlamp erbij.

Wat je wel kunt doen is de omstandigheden sturen. Begin later op de ochtend en stop ruim voor het donker, dek het verse werk af met dekens of folie tot over de muur heen en sla je stenen en je zand vorstvrij en droog op. Bevroren zand met ijsklontjes erin geeft nooit een goede mortel.

Verhardingsversneller bestaat, maar dat is geen antivries. Zo'n middel verkort de bindingstijd waardoor je werk eerder vorstbestendig is, maar het verlaagt het vriespunt niet. Strooi nooit zout door je specie: dat geeft blijvende uitslag op de gevel en tast wapening aan.

In de zomer speelt het omgekeerde. Bij dertig graden en wind trekt het water uit de mortel voordat hij gebonden heeft, met precies hetzelfde zwakke resultaat. Dek je werk dan af tegen de zon en houd de bovenste lagen de eerste dag licht vochtig.

Weersituatie	Kun je metselen?	Wat je aanpast
Overdag boven 10 graden, geen nachtvorst	Ja, gewoon doorwerken	Niets, alleen bij zon je werk afdekken
Overdag 5 tot 10 graden, geen nachtvorst	Ja, met aandacht	Later beginnen, vroeg stoppen en het werk 's nachts afdekken
Overdag boven 5 graden, komende nacht lichte vorst	Alleen op werk van drie dagen oud	Verse lagen niet meer opzetten, alles afdekken met dekens
Overdag rond het vriespunt	Nee	Stoppen, mortel en stenen vorstvrij opslaan
Vorst in de grond	Nee	Niet op bevroren ondergrond storten of metselen
Boven 25 graden met wind	Ja, met aandacht	Stenen extra bevochtigen, werk afdekken tegen uitdrogen

Zo metsel je een tuinmuurtje van begin tot eind

Deze volgorde geldt voor een vrijstaand muurtje in de tuin en werkt met kleine aanpassingen ook voor een plantenbak, een penant of de muur van een schuur.

1. Zet de muur uit en graaf de sleuf

   Span een draad op de plek van de muur en zet met piketten de hoeken uit. Meet bij een rechthoek de diagonalen na, want gelijke diagonalen betekent haaks. Graaf de sleuf tien centimeter breder dan het metselwerk aan beide zijden en tot op vaste grond, bij een muur van een meter tot zestig centimeter diep.

2. Stort de fundering en laat hem binden

   Maak een bekisting of stort rechtstreeks tegen de grondkant, leg het wapeningsnet op afstandhouders en stort in één keer door. Por met een lat in het beton en tik tegen de bekisting, zodat de luchtbellen eruit gaan. Laat de strook minstens drie dagen liggen voor je erop gaat metselen, en een week bij koud weer.

3. Zet de profielen en span het draad

   Zet aan beide uiteinden een metselprofiel loodrecht en waterpas vast, bij voorkeur op de uitstekende rand van je fundering. Schrijf de lagenmaat af op het profiel, bijvoorbeeld 62,5 millimeter voor waalformaat. Span daar je metseldraad tussen op de hoogte van de eerste laag, zodat je nooit meer hoeft te meten tijdens het werk.

4. Maak de stenen een dag van tevoren nat

   Stapel de stenen buiten op en gooi er een paar emmers water overheen tot de stapel doorweekt is. Laat ze daarna een dag staan. Je wilt stenen die vanbinnen vochtig zijn en vanbuiten droog; sla er eventueel eentje doormidden om dat te controleren. Bij warm weer giet je 's avonds nog een keer.

5. Maak de specie aan en laat hem rijpen

   Kies mortel met kalk bij zuigende baksteen en mortel zonder kalk bij beton, klinkers of blokken; wat waar hoort staat in ons overzicht over welke mortel bij welke steen past. Meng in porties tot alles homogeen is, laat de kuip tien minuten staan en meng dan nog kort door. Maak niet meer dan je in een uur verwerkt.

6. Leg de eerste laag waterpas in een dik bed

   Breng een royaal speciebed aan van twee tot drie centimeter en leg de eerste steen op het draad. Klop hem met de troffelsteel op hoogte en controleer met de waterpas in twee richtingen. Deze laag corrigeert alle oneffenheden van je fundering, dus neem er de tijd voor: elke fout hier loopt door tot bovenaan.

7. Metsel op in verband en houd het tempo laag

   Werk in halfsteens verband, begin elke laag bij de hoeken en vul daarna naar het midden toe. Smeer de kopse kant van elke steen vol voordat je hem aanschuift, zodat de stootvoeg dicht is. Verzet het draad per laag en stop na ongeveer een meter hoogte, want de onderste voegen zijn dan nog nat en gaan onder het gewicht lopen.

8. Voeg af, dek de muur af en laat hem uitharden

   Strijk de voegen aan zodra ze duimdroog zijn, of krab ze vijftien millimeter uit om later apart te voegen. Verwijder de specieresten met een zachte borstel als ze net droog zijn en niet met water. Dek het werk af tegen zon, regen en nachtvorst en laat het minstens drie dagen met rust voor je de muur belast of afdekt met een rollaag.

Betoncalculator

Van kuub naar zakken, kruiwagens en emmers, met de mengverhouding erbij. Open de volledige betoncalculator

Voordat je de eerste steen legt

• De fundering is minstens tien centimeter breder dan het metselwerk en ligt vorstvrij
• Het beton heeft drie tot zeven dagen kunnen binden en voelt hard aan
• De stenen zijn een dag eerder doorweekt en de buitenkant is weer droog
• Je weet of je mortel met of zonder kalk nodig hebt voor deze steensoort
• De profielen staan waterpas en loodrecht en de lagenmaat staat erop afgeschreven
• Je hebt genoeg stenen uit dezelfde partij voor het hele werk, plus vijf procent voor breuk
• Op de plek waar het metselwerk uit de grond komt ligt dpc-folie of een trasraam van harde stenen
• De komende drie dagen komt er geen nachtvorst en blijft het overdag boven de vijf graden

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Metselen met kurkdroge stenen

Een zuigende baksteen trekt het aanmaakwater binnen seconden uit de mortel, waarna er alleen zand overblijft dat nooit meer bindt. Het werk ziet er die middag prima uit en laat een dag later los. Maak zuigende stenen een dag van tevoren nat en laat de buitenkant weer opdrogen.

Mortel met kalk gebruiken onder zware betonblokken

Kalk maakt specie smeuïg, en dat is precies wat je niet wilt onder een blok van twaalf kilo. Het blok zakt door de voeg heen, de mortel puilt eruit en je houdt bijna geen laag over om op te dragen. Bij beton, klinkers en blokken neem je mortel zonder kalk en iets minder water.

De specie zo stijf maken als pindakaas

Veel beginners maken de mortel te droog, omdat dat netter oogt en minder knoeit. Zo'n specie vloeit niet in de oneffenheden van de steen en hecht daardoor maar op een deel van het vlak. Ga af op de troffelproef: de mortel moet blijven zitten bij kantelen en pas na een tik in één slof loslaten.

Een fundering die net zo breed is als de muur

Een strook beton die exact onder het metselwerk past spreidt de belasting niet en heeft dan ook nauwelijks baat bij wapening. De druk komt op dezelfde smalle baan grond terecht als zonder fundering. Maak de voet rondom tien centimeter groter, en onder een penant liever vijftien tot twintig.

Vuurvaste chamottestenen buiten toepassen

Chamottesteen wordt gekocht in de veronderstelling dat vuurvast ook sterk betekent. Het spul is poreus, zuigt water op en valt buiten na een paar vorstperiodes uit elkaar. Voor een bbq of vuurplaats in de tuin neem je hardgebakken steen of betonsteen, en chamotte bewaar je voor werk onder een dak.

Te snel te hoog opmetselen

Als het lekker loopt is de verleiding groot om in één dag door te werken tot manshoogte. De voegen onderin zijn dan nog nat en worden door het gewicht platgeperst, waardoor de muur gaat bollen en uit het lood loopt. Houd het op ongeveer een meter per dag en bij zware blokken op vijf lagen.

Doorwerken met nachtvorst in het vooruitzicht

Verse specie die bevriest is verloren: het water zet uit en drukt de nog zwakke binding kapot, waarna de voeg zanderig blijft. In het voorjaar krab je hem met je duim uit. Metsel alleen als het overdag boven de vijf graden blijft en er de eerste nacht daarna geen vorst komt.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Metselen leer je door het te doen, en een tuinmuurtje, een plantenbak of een bbq zijn precies de klussen waarop je dat kunt oefenen. Er zijn wel grenzen waar het geen kwestie van oefening meer is.

De eerste is alles wat draagt. Een muur die vloeren of het dak draagt, een doorbraak met een latei erboven, een borstwering langs een balkon: daar hoort een constructieberekening bij en vaak ook een vergunning. De maat van de balk, de oplegging en de tijdelijke ondersteuning tijdens het werk zijn geen inschattingen die je op gevoel maakt.

De tweede is de ondergrond. In veen, op een gedempte sloot of vlak naast een bestaande fundering die zich al gezet heeft, kan nieuw metselwerk ongelijk zakken en scheuren trekken tot in de gevel van je woning. Laat daar iemand meekijken die de plaatselijke grondslag kent, want palen van tien meter zet je niet zelf.

De derde is vuur binnenshuis. Het rookkanaal, de trek en de afstand tot brandbaar materiaal bepalen of een haard veilig is, en een fout daarin geeft koolmonoxide of brand. Laat het kanaal en de aansluiting door een erkende installateur maken en controleren voordat je eromheen metselt.

Hoogte is een grens op zichzelf. Metsel je boven ongeveer twee meter, gebruik dan een deugdelijke rolsteiger met leuning en geen ladder, want je hebt beide handen nodig en je sjouwt met emmers specie. Gaat het om een gevel over meerdere verdiepingen, dan is dat werk voor een metselaar met een goedgekeurde steiger.

Sloop je oud metselwerk of een oude schuur, houd dan rekening met asbest in golfplaten, in dakbeschot of rond een schoorsteen. Asbest verwijder je niet zelf: laat het inventariseren en door een gecertificeerd bedrijf weghalen voordat je met de rest verdergaat.