Lichtschakelaar aansluiten: welke draad waar hoort

Wat de draden achter de schakelaar betekenen

Achter vrijwel elke lichtschakelaar in een Nederlandse woning zit dezelfde eenvoudige schakeling. Een bruine draad brengt de fase naar de schakelaar toe, en een zwarte draad brengt diezelfde fase geschakeld weer terug naar de lamp. De nul en de aarde komen bij de schakelaar helemaal niet langs, die lopen buitenom rechtstreeks naar het armatuur.

De verwarring begint bijna altijd bij de kleuren. Bruin wordt regelmatig voor de aarde aangezien, en dat is een misverstand met gevolgen, want juist op bruin staat 230 volt. De aarde is groen met geel en heeft op een gewone schakelaar niets te zoeken. Hoe die kleuren terugkomen bij de andere schakelingen in huis staat op de pagina over schakelaars en schakelingen, van de simpele enkelpolige tot de kruisschakeling.

De zwarte draad heet in de praktijk de schakeldraad. Hij is niets anders dan de fase nadat die door de schakelaar is gegaan, en daarom staat er spanning op zodra het licht aan is. Dat is meteen de reden dat je bij het meten met een spanningzoeker soms op zwart een zwak lampje ziet en op bruin een fel lampje: die zwakke gloed is lekstroom via de lamp en zegt weinig.

De bedrading van een lichtschakelaar is dus eigenlijk niets meer dan een lus. Fase erin, geschakelde fase eruit. Alle ingewikkelde verhalen over draden lichtschakelaar en aansluitschema's komen voort uit varianten op dat ene principe, en zodra je weet welke ader de fase is, valt de rest op zijn plek.

Draadkleur	Wat het is	Waar hij naartoe loopt	Wat je ermee doet op de schakelaar
Bruin	Fase, hier staat 230 volt op	Vanuit de centraaldoos of het lichtpunt naar de schakelaar	Op de klem met L of P
Zwart	Schakeldraad, de geschakelde fase	Van de schakelaar terug naar het lichtpunt	Op het contact met het pijltje of het cijfer
Blauw	Nul	Vanuit de centraaldoos rechtstreeks naar de lamp	Niet nodig bij een gewone schakelaar, afdoppen met een lasklem
Groen met geel	Aarde	Naar de armatuur en de stopcontacten	Nooit op een schakelaar, altijd doorverbinden in een lasklem
Grijs of wit	Extra ader in een vijfaderige kabel, vaak tweede schakeldraad	Naar een tweede lichtpunt of een tweede bedieningsplek	Op het tweede schakelcontact
Rood	In oudere installaties fase of schakeldraad, niet eenduidig	Wisselt per installatie	Eerst meten, nooit alleen op de kleur afgaan

Twee draden, drie draden of meer in de schakeldoos

Wat je in de inbouwdoos aantreft zegt bijna altijd al wat voor schakeling er ligt. Bij een lichtschakelaar aansluiten met 2 draden is het simpel: er komt een bruine en een zwarte uit de muur, bruin op L en zwart op het schakelcontact, klaar. Die situatie kom je het vaakst tegen bij oudere woningen waar per schakelaar alleen de twee benodigde aders zijn getrokken.

Lastiger wordt het bij een lichtschakelaar aansluiten met 3 draden, want daar zijn twee heel verschillende oorzaken voor. In het ene geval ligt er een complete kabel met bruin, blauw en groen met geel naar de schakelaar en is de blauwe nooit gebruikt. Die blauwe dop je af met een lasklem en je laat hem netjes in de doos zitten. Verbind je hem toevallig door met de bruine, dan maak je een directe verbinding tussen fase en nul en gaat de aardlekschakelaar of de zekering eruit.

In het andere geval zijn die drie draden juist allemaal in gebruik. Bij een wisselschakeling loopt er één ader naar de poolklem en gaan er twee naar de andere schakelaar. Bij een serieschakeling gaat er één fase in en gaan er twee schakeldraden uit naar twee lampen. Het aantal is dus hetzelfde, de bedoeling niet, en dat verschil zoek je uit voordat je klemt. Welke aderdikte er bij een lichtgroep hoort en waarom verlichting op 1,5 mm2 mag terwijl stopcontacten 2,5 mm2 krijgen, kun je opzoeken met de draad- en kabelkiezer.

Wat je in de doos vindt	Wat het meestal betekent	Wat je ermee doet
Bruin en zwart	Gewone enkelpolige schakeling, de nul loopt buiten de schakelaar om	Bruin op L of P, zwart op het schakelcontact
Bruin, zwart en blauw	Er ligt een volledige kabel naartoe, de nul is nooit gebruikt	Blauw afdoppen met een lasklem, bruin en zwart op de schakelaar
Bruin en twee zwarte	Serieschakeling voor twee lampen vanaf één plek	Bruin op P, elke zwarte op een eigen schakelcontact
Drie draden waarvan één gemarkeerd	Wisselschakeling, de gemarkeerde ader is de poolklem	Gemarkeerde op P, de twee andere op de wisselcontacten
Vier of vijf draden	Dubbele schakelaar, wisselschakeling of doorgelust naar een stopcontact	Eerst uitmeten wat elke ader doet voordat je iets losneemt
Bruin, blauw en groen met geel, geen zwart	Er is nooit een schakeldraad getrokken, vaak later zelf aangelegd	Nieuwe ader trekken, nooit de aarde als schakeldraad misbruiken
Twee bruine en drie zwarte	Twee schakelingen in één doos, waarvan één een wisselschakeling	Per lichtpunt uitzoeken door één zwarte tegelijk aan te sluiten

Welke schakelaar past bij wat je wilt schakelen

Veel mislukte klussen beginnen in de bouwmarkt, niet in de muur. Een serieschakelaar en een wisselschakelaar zien er van de voorkant identiek uit, maar ze doen iets totaal anders. Een serieschakelaar zet twee lampen los van elkaar aan en uit vanaf één plek. Een wisselschakelaar zet één lamp aan en uit vanaf twee plekken. Koop je de verkeerde, dan krijg je precies het klachtenbeeld waarbij het licht boven wel aangaat maar niet meer uit.

Wil je één lamp vanaf de trap en vanaf de overloop bedienen, dan heb je twee wisselschakelaars nodig en werk je volgens het schema van de hotelschakeling voor twee bedieningsplekken. Komt er een derde plek bij, dan zet je daar een kruisschakelaar tussen. Hoe je zo'n schakeling stap voor stap bedraadt staat op de pagina over het aansluiten van een wisselschakelaar.

Voor buiten geldt een andere eis. Een lichtschakelaar buiten aansluiten mag alleen met materiaal dat minimaal IP44 is, met rubberen doorvoertules en een sluitend deksel. Opbouwmateriaal is daar vrijwel altijd de nette keuze, want inbouw in een buitenmuur levert vocht in de doos op. Voor een schuur of garage kies je bij voorkeur een dubbelpolige schakelaar, die onderbreekt naast de fase ook de nul.

Een platte lichtschakelaar met een vlak frame is populair omdat hij nauwelijks van de wand af steekt, maar hij vraagt wel een inbouwdiepte die klopt. Zit er nog een oude ondiepe doos in de muur, dan past het binnenwerk van sommige vlakke series er simpelweg niet in en moet de doos eruit gefreesd worden.

Een lichtschakelaar met ingebouwde timer is prettig bij een buitenlamp, een ventilator of een gangverlichting die anders de hele avond blijft branden. Die modellen vragen vrijwel altijd een nuldraad, en die ligt bij een gewone schakeldoos meestal niet klaar. Een lichtschakelaar met timer in opbouw omzeilt dat probleem, want daar zit de bedrading in het kastje zelf en hoef je de wand niet open te breken.

Type schakelaar	Waarvoor je hem gebruikt	Aantal aansluitklemmen	Waar je op let
Enkelpolige schakelaar	Eén lamp vanaf één plek	2	Bruin op L, zwart op het schakelcontact, meer is er niet
Serieschakelaar, ook wel dubbele lichtschakelaar	Twee lampen los van elkaar vanaf één plek	3, met een interne doorverbinding tussen de twee helften	Twee wippen, maar meestal één fase-invoer nodig
Wisselschakelaar	Eén lamp vanaf twee plekken	3 per helft	Een serieschakelaar past hier niet, ook niet met omwisselen
Kruisschakelaar	Eén lamp vanaf drie of meer plekken	4	Zit altijd tussen twee wisselschakelaars in, nooit aan het uiteinde
Dubbelpolige schakelaar	Fase en nul tegelijk onderbreken	4	Voor schuur, garage en vaste apparaten, herkenbaar aan de N-klem
Dimmer	Traploos regelen van dimbare verlichting	2 tot 3	Let op het minimale vermogen, bij led is dat vaak het struikelblok
Lichtschakelaar met bewegingssensor	Gang, bijkeuken, berging en buitenverlichting	2 tot 4, afhankelijk van het model	Veel sensoren hebben een nuldraad nodig die er niet ligt
Lichtschakelaar met timer	Ventilator, buitenlamp of infraroodpaneel	3 tot 4, nul verplicht	Een lichtschakelaar met timer in opbouw is achteraf veel makkelijker

Op welke hoogte komt een lichtschakelaar te hangen

Voor woonruimtes staat de hoogte van een lichtschakelaar nergens als harde eis vastgelegd. Wat er wel is, is een bouwpraktijk die al decennia hetzelfde is: schakelaars op 105 cm tot het hart, in oudere bestekken vaak 110 cm, en lage stopcontacten op 30 cm. Die 105 cm is niet willekeurig gekozen. Op die hoogte vind je de wip met je elleboog terwijl je een boodschappentas vasthoudt, en hij zit boven de meeste dressoirs en kastjes uit.

Belangrijker dan de exacte centimeters is dat alles in huis op dezelfde hoogte zit. Een schakelaar die drie centimeter afwijkt van de rest valt op zodra het stucwerk glad is. Meet daarom vanaf de dekvloer als die er al ligt, en anders vanaf de ruwe vloer plus de opbouwhoogte van je afwerking. In de tabel met standaardmaten vind je de gangbare hoogtes voor schakelaars, stopcontacten en bedieningspanelen bij elkaar.

Het tweede punt is de plek in de wand. Zet de schakelaar aan de kant van de deurklink en niet aan de scharnierzijde, want een lichtschakelaar achter een deur die open staat kun je niet bereiken zonder eerst in het donker om de deur heen te lopen. Houd ongeveer 15 cm ruimte tussen het deurkozijn en het hart van de schakelaar, dan blijft er plek voor het afdekraam en kun je later nog een tweede doos ernaast zetten.

Zet meteen een stopcontact naast de schakelaar bij de deur. Dat scheelt bij het stofzuigen elke keer bukken, en de wand is toch al open. Hoe je die doos aansluit en doorlust staat bij het aansluiten van een stopcontact.

Wat	Gangbare hoogte tot het hart	Waarom die hoogte
Lichtschakelaar in woon- en slaapruimte	105 cm, in oudere bestekken 110 cm	Met een volle tas te bedienen en boven de meeste kastjes
Lichtschakelaar in een drempelvrije woning	90 tot 100 cm	Ook bereikbaar vanuit een rolstoel en voor kinderen
Lage stopcontacten	30 cm	Uit het zicht achter meubels en banken
Stopcontact naast de schakelaar bij de deur	105 cm	Voor de stofzuiger, zodat je niet hoeft te bukken
Schakelaar en stopcontact boven het aanrecht	115 tot 125 cm	Ongeveer 10 tot 15 cm boven het blad, weg van de spoelbak
Drie-standenschakelaar voor de ventilatie in de keuken	Boven het werkblad, op ruime afstand van de kraan	Bedienbaar tijdens het koken zonder over een pan te reiken
Bedieningspaneel van alarm of domotica	140 cm	Op ooghoogte af te lezen en te bedienen
Trekschakelaar in de badkamer	Mechaniek aan het plafond, koord tot ongeveer 100 cm	De schakelaar zelf blijft buiten de spatzone

De oude schakelaar en de afdekplaat eraf halen

Een lichtschakelaar verwijderen begint bij de wip, en dat is meteen het punt waar de meeste mensen te voorzichtig zijn. Die wip zit alleen maar op een klemverbinding en komt eraf door hem recht naar je toe te trekken. Voelt het alsof je iets breekt, trek dan aan het afdekraam eromheen in plaats van aan de wip zelf, dan komt het geheel in één keer los.

Onder de wip zit bij de meeste series een klein kunststof frame en daaronder het afdekraam. Dat raam wip je eraf met een kleine platte schroevendraaier in de uitsparing die vrijwel altijd aan de onderzijde zit. Leg een stukje karton of tape onder je schroevendraaier zodat je geen deuk in het stucwerk drukt. Dit is precies de handeling waar een afdekplaat van een lichtschakelaar verwijderen op neerkomt, meer zit er niet achter.

Daaronder zie je het binnenwerk met twee schroeven of twee spreidklauwen in de inbouwdoos. Draai die los en trek het binnenwerk voorzichtig naar buiten, zonder aan de draden te sjorren. Een Gira lichtschakelaar demonteren gaat op dezelfde manier als een Busch-Jaeger, een Kopp of een Peha: wip eraf, raam eraf, twee schroeven los. Alleen de vorm van de klemmen verschilt, waarbij de meeste moderne series steekklemmen hebben met een klein ontgrendellipje dat je indrukt terwijl je de ader eruit draait.

Maak voordat je een draad losneemt een scherpe foto van de achterkant met de aders er nog in. Dat kost tien seconden en het is het enige wat je straks nog hebt als de nieuwe schakelaar een andere klemindeling blijkt te hebben. Wil je alleen het uiterlijk veranderen, houd er dan rekening mee dat een losse afdekplaat van een lichtschakelaar vervangen zelden mooi uitpakt bij oude series: nieuw wit plastic naast dertig jaar oud plastic verschilt altijd in kleur, en dan vervang je liever de hele set.

Het afdekraam terugzetten in de juiste volgorde

Bij het terugmonteren gaat het regelmatig mis in de volgorde, en het gevolg is verwarrend: de twee wippen van een dubbele schakelaar bewegen dan samen in plaats van los van elkaar. Dat komt doordat de grijze kunststof draagframes aan de verkeerde kant van het afdekraam zijn gemonteerd.

De juiste volgorde is: eerst het binnenwerk vastschroeven in de inbouwdoos, dan het afdekraam eroverheen, dan de kunststof frames van achteren door het raam heen op het binnenwerk klikken, en pas als laatste de wippen erop drukken. Zit het raam los te rammelen, dan klopt die volgorde niet en heeft harder duwen geen zin.

Een dubbele lichtschakelaar aansluiten

Bij het aansluiten van een dubbele lichtschakelaar draait alles om één vraag: hoe komt de fase op beide helften. De schakelaar heeft zes contacten, waarvan er twee gemarkeerd zijn met een P of een L. Dat zijn de fase-invoeren. De vier andere zijn de schakelpunten waar je zwarte draden op zet.

Bij veel serieschakelaars zijn die twee P-contacten intern al met elkaar doorverbonden. Dan volstaat één bruine draad en verzorgt de schakelaar zelf de rest. Bij andere modellen, en zeker bij dubbele wissel-wisselschakelaars, zijn de twee helften volledig gescheiden. Dan moet je de fase zelf doorlussen met een kort stukje bruine draad van P naar P. Het schema achterop de verpakking laat zien welk van de twee je in handen hebt, en dat is de moeite van een blik waard voordat je in de doos begint.

Heeft de P-klem maar één gaatje, dan lukt doorlussen op de schakelaar niet en splits je de bruine draad eerst in de doos met een lasklem: één ader naar P links, één naar P rechts. Dat is netter dan twee aders in één steekklem persen die daar niet voor is vrijgegeven. Zit er een dubbele lichtschakelaar met dimmer in het frame, dan geldt hetzelfde: de dimmermodule heeft ook een eigen fase-invoer nodig. Hoe je zo'n module afstemt op het vermogen van je lampen staat bij het aansluiten van een dimmer.

De twee zwarte schakeldraden gaan elk naar hun eigen lamp. Blauw en groen met geel komen bij de schakelaar niet voor, die verbind je in de lasdoos of centraaldoos gewoon door naar beide armaturen. De volledige bedrading van dit type schakeling, inclusief de doorverbindingen in de centraaldoos, staat op de pagina over de serieschakelaar voor twee lichtpunten.

Merkverschillen bij Gira, Kopp en Peha

Het aansluiten van een Gira lichtschakelaar wijkt inhoudelijk niet af van een Kopp of een Peha, maar de klemindeling wel. Bij de dubbele wissel-wisseltastschakelaars van Gira zitten de fase-aansluitingen in het midden en de schakelpunten boven en onder. Wil je daar twee losse lampen mee schakelen, dan sluit je de fase op zowel de linker- als de rechterhelft aan, want die twee circuits staan volledig los van elkaar.

Of je de zwarte draad daarbij boven of onder aansluit maakt dan niets uit, zolang je maar één van de twee gebruikt. Gebruik je de schakelaar wel in een wisselschakeling, dan zijn beide contacten juist nodig en ligt de volgorde vast.

Een ventilator, ledstrip of infraroodpaneel op de lichtschakelaar

Een badkamerventilator aansluiten op de lichtschakelaar lukt alleen als je begrijpt welke draad wat doet. De ventilator heeft meestal drie aansluitingen: een L voor de permanente fase, een N voor de nul en een klem met een T of een S voor de stuurdraad. Die stuurdraad is de zwarte schakeldraad die van je lichtschakelaar naar de lamp loopt. Zodra het licht aan gaat, staat er spanning op en start de ventilator.

De permanente fase op L is er voor de nalooptijd. Sluit je alleen de stuurdraad aan en laat je L los, dan stopt de ventilator op het moment dat je het licht uitdoet en blijft de damp gewoon hangen. Sluit je het andersom aan en zet je de stuurdraad op de nul of de fase omdat er geen aparte klem vrij is, dan maak je een sluiting. Past er geen tweede ader in de klem van de lamp, knip dan de schakeldraad door en zet er een lasklem tussen waarin je de nieuwe stuurdraad meeneemt.

Kom je in de schakeldoos alleen bruin en blauw tegen en nergens een zwarte schakeldraad, dan is de installatie niet volgens de normale opzet aangelegd en moet je eerst uitzoeken hoe het lichtpunt dan wel geschakeld wordt. Improviseren met de aarde of de nul als stuurdraad is op die plek geen optie. De opbouw van een gewoon lichtpunt met centraaldoos staat beschreven bij het aansluiten van een lamp op een lichtpunt.

Voor mechanische ventilatie ligt het anders. Een mechanische ventilatiebox aansluiten op de lichtschakelaar gaat niet via de gewone wip maar via de stuurdraden van de box, die je met een drie-standenschakelaar bedient. Een plafondventilator aansluiten op de lichtschakelaar kan wel rechtstreeks, maar dan schakel je de motor volledig aan en uit en verlies je de snelheidsregeling die op de afstandsbediening zit.

Ledstrips en infraroodpanelen

Wie een led strip op de lichtschakelaar wil aansluiten, doet dat aan de netzijde van de driver, dus je schakelt de 230 volt naar de voeding en niet de 12 of 24 volt naar de strip zelf. Schakel je aan de laagspanningskant, dan blijft de driver onder spanning staan en krijg je nagloeien, brommen of een driver die het na een jaar begeeft. Reken vooraf uit hoeveel watt er aan de strip hangt en tel dat op bij de rest van de groep.

Een infraroodpaneel aansluiten op de lichtschakelaar mag technisch, maar het is zelden verstandig. Een paneel van 600 tot 1000 watt trekt veel meer dan een lichtpunt en hoort op een aansluiting met een thermostaat, zodat het niet de hele dag aan blijft staan omdat iemand het licht liet branden. Met de groepencalculator zie je snel of de groep die belasting er nog bij kan hebben.

Een lichtschakelaar met lampje aansluiten

Een lichtschakelaar met lampje bestaat in twee smaken die vaak door elkaar gehaald worden, en dat verschil bepaalt of je een nuldraad nodig hebt. Een controlelampje brandt als de lamp aan staat, zodat je in de gang kunt zien of het licht in de kelder nog brandt. Een oriëntatielampje doet precies het omgekeerde: het brandt als het licht uit is, zodat je de schakelaar in het donker kunt vinden.

Een oriëntatielampje kan het vaak zonder nul stellen. Er loopt dan een minuscuul stroompje via de aangesloten lamp, en dat is genoeg om het ledje in de schakelaar te laten gloeien. Bij gloeilampen werkte dat prima. Bij ledverlichting is dat lekstroompje regelmatig genoeg om de lamp zelf zwak te laten nagloeien of onregelmatig te laten knipperen in het donker, en dat is een klacht die je niet meer wegkrijgt zonder de schakelaar of de lamp te vervangen.

Een controlelampje heeft in de regel wel een echte nul nodig, en die ligt bij een gewone lichtschakelaar meestal niet in de doos. Zit er geen blauwe ader, dan kun je zo'n schakelaar wel monteren maar blijft het lampje donker, hoe je hem ook aansluit. Dan is de keuze: een blauwe ader bijtrekken vanuit de centraaldoos, of een ander type schakelaar kopen. Voor een kelderkast of berging is een gewone schakelaar met een klein neonlampje ernaast in de praktijk vaak eenvoudiger.

Let bij aanschaf ook op of het om een tweepolige schakelaar gaat. Die onderbreekt fase en nul allebei en heeft dus een L- en een N-klem. Sluit je zo'n schakelaar per ongeluk om, dan schakel je alleen de nul en blijft het licht gewoon uit terwijl er wel spanning op de lamp staat. Dat is een situatie die je bij het vervangen van een fitting niet wilt aantreffen.

Het trekkoord van een lichtschakelaar vervangen

Een lichtschakelaar met een touwtje hangt meestal boven een aanrecht, op zolder of in een badkamer, en het trekkoord breekt vrijwel altijd op dezelfde plek: vlak bij het mechaniek, waar het koord telkens over een randje schuurt. Het vervelende is dat het restant dan in het huis van de schakelaar verdwijnt en dat er aan de voorkant alleen een klein metalen of koperen plaatje zichtbaar blijft met een gaatje erin.

Bij veel modellen is dat gaatje niet het bevestigingspunt maar alleen de doorvoer. Het echte aangrijppunt zit achter het plaatje op een klein wieltje of een veerhaak, en dat is bij een gesloten mechaniek niet bereikbaar zonder de schakelaar te slopen. Je hoort bij het duwen met een schroevendraaier wel een tik, maar er valt geen koord meer omheen te krijgen. In dat geval kost een trekkoord van een lichtschakelaar vervangen je feitelijk een nieuw binnenwerk, en dat is bij merken als Peha, Kopp en Gira gewoon los te koop.

Is het mechaniek wel open te maken, dan kun je zelf een nieuw koord inrijgen. Neem dun nylon koord of dunne paracord van ongeveer 2 mm, rijg het door het oog, leg een dubbele achtknoop en smelt het uiteinde kort dicht met een aansteker zodat het niet rafelt. Trek daarna twintig keer stevig door voordat je de kap dichtdoet, want een knoop die pas na een maand doorschiet is dubbel werk.

Voor het zichtbare deel heb je alle vrijheid. Een trekkoord voor een lichtschakelaar in zwart, in katoen, met houten kralen, met een kwast of als leren veter is bij de Praxis, de Gamma en bij woonwinkels los te koop, en een trekkoord zelf maken is met een stuk sierkoord en een eindkraal een klusje van vijf minuten. Verbind het sierkoord met een klein karabijnhaakje aan het originele koord, dan kun je het touwtje van je lichtschakelaar later vervangen zonder ooit nog het mechaniek open te hoeven maken.

Soort koord	Waar het goed werkt	Waar je op let
Nylon koord van 2 mm	Het stuk dat door het mechaniek loopt	Uiteinde dichtsmelten, anders rafelt het en past het niet door het oog
Kogelketting van metaal	Vochtige ruimtes en zolders	Rammelt tegen de wand, in een slaapkamer minder prettig
Katoenen sierkoord met kwast	Woonkamer en slaapkamer	Slijt sneller, dus als los sierstuk aan een haakje bevestigen
Koord met houten kralen	Waar het koord ook op de tast te vinden moet zijn	Kralen kunnen tegen de wand tikken, een viltje eronder helpt
Zwart geweven koord	Donkere wanden en industriële afwerking	Vet van handen valt minder op dan bij wit koord
Leren veter	Een strakke, rustige uitstraling	Rekt na verloop van tijd uit, dus iets korter afknopen

Als de schakelaar niet klikt of het licht niet aangaat

Wanneer een lichtschakelaar niet meer werkt is de reflex om de schakelaar te vervangen, maar in de helft van de gevallen zit het probleem ergens anders. Zolang je niet weet of de fout vóór of ná de schakelaar zit, koop je mogelijk voor niets een nieuw exemplaar.

De snelste test kost twee minuten. Zet de groep uit, haal de schakelaar los en verbind de bruine draad en de zwarte draad rechtstreeks met elkaar in een lasklem. Zet de groep aan. Brandt het licht nu, dan is de schakelaar defect. Blijft het donker, dan zit de fout in de lamp, de fitting of de bedrading en heeft een nieuwe schakelaar geen enkele zin. Vergeet niet de groep weer uit te zetten voordat je die lasklem loshaalt.

Een lichtschakelaar die niet meer klikt heeft meestal een gebroken veertje of een versleten wipmechaniek. Dat is niet te repareren en niet de moeite waard om te proberen: een nieuw binnenwerk kost een paar euro. Doet de wip het wel maar reageert het licht niet, kijk dan eerst of de aders nog goed in de steekklemmen zitten. Aders die te kort gestript zijn maken contact op de isolatie in plaats van op het koper, en dat geeft precies het beeld van een schakelaar die het soms wel en soms niet doet.

Klapt de aardlekschakelaar eruit op het moment dat je het licht aandoet, stop dan met proberen. Er is dan een verbinding tussen fase en nul of tussen fase en aarde, en die zoek je op voordat je verder gaat. Wat je daarna stap voor stap nakijkt staat bij de aardlekschakelaar die eruit klapt. Ligt de fout juist bij het armatuur, dan helpt de pagina over het aansluiten van een lamp op een schakelaar je verder.

Wat je merkt	Meest waarschijnlijke oorzaak	Wat je controleert
De wip klikt niet meer en blijft slap hangen	Gebroken veertje in het wipmechaniek	Binnenwerk vervangen, repareren lukt zelden
De schakelaar klikt wel, maar het licht blijft uit	Lamp, fitting of een slechte klem	Lamp verwisselen, daarna de schakelaar overbruggen met een lasklem
Beide lampen op een dubbele schakelaar doen niets	Fase-invoer los of niet doorgelust	De klem met L of P en de doorverbinding tussen beide helften
Eén van de twee lampen doet het niet	Fout ná de schakelaar, bij dat lichtpunt	De twee zwarte draden omwisselen: verhuist de fout mee of niet?
De aardlekschakelaar klapt eruit bij het inschakelen	Sluiting tussen fase en nul of fase en aarde	Blank koper buiten de klemmen en of blauw ergens op de schakelaar zit
Het licht flikkert of gaat willekeurig aan en uit	Slecht contact in een steekklem of lasklem	Alle klemmen nalopen en de ader opnieuw op maat strippen
Ledlampen gloeien na als het licht uit is	Lekstroom via een oriëntatielampje of een dimmer	Het lampje in de schakelaar loskoppelen of een ander type kiezen
De schakelaar of het frame wordt warm	Losse klem of te hoge belasting	Direct spanning eraf halen en de klemmen natrekken

Zo sluit je een lichtschakelaar aan

Deze volgorde werkt voor een gewone enkelpolige schakelaar en met kleine aanpassingen ook voor een dubbele.

1. Zet de juiste groep uit en controleer of hij echt dood is

   Schakel in de groepenkast de automaat van de verlichtingsgroep uit en zet er tape of een briefje op zodat niemand hem terugzet. Controleer daarna bij de schakelaar zelf met een tweepolige spanningstester of er geen spanning meer staat. Blijf van de hoofdzekering en van alles achter de hoofdschakelaar in de meterkast af, dat deel is niet van jou.

2. Fotografeer de bestaande aansluiting voordat je iets losneemt

   Haal de wip en het afdekraam eraf, draai het binnenwerk los en trek het naar buiten. Maak dan een scherpe foto van de achterkant met alle aders er nog in. Je denkt nu dat je het onthoudt, maar als de nieuwe schakelaar een andere klemindeling heeft is die foto het enige houvast dat je nog hebt.

3. Bepaal welke ader de fase is en welke de schakeldraad

   Bruin is de fase, zwart de schakeldraad, blauw de nul en groen met geel de aarde. Klopt die kleurcode in jouw installatie niet, dan meet je het uit met de groep aan en het armatuur eruit gedraaid. De ader die tegenover de nul altijd 230 volt geeft is de fase, de ader die dat alleen doet als de schakelaar aan staat is de schakeldraad.

4. Strip de aders op de juiste lengte

   Strip ongeveer 10 mm isolatie weg, of houd de stripmal aan die bij de meeste schakelaars op de achterkant staat. Te kort gestript betekent dat de klem op de isolatie klemt en er geen contact is. Te lang gestript betekent dat er blank koper buiten de klem uitsteekt, en dat is precies de oorzaak van sluiting in een volle inbouwdoos. Knip een verbogen of ingekeepte aderpunt liever af en strip opnieuw.

5. Zet de fase op L en de schakeldraad op het schakelcontact

   Duw de bruine ader in de klem met de L of de P tot je hem voelt vastklikken en trek er daarna even aan om het te controleren. De zwarte gaat in het contact met het pijltje of het cijfer. Heb je een dubbele schakelaar waarvan de twee P-klemmen niet intern zijn doorverbonden, dan lus je de fase nu door met een kort stukje bruine draad van P naar P.

6. Dop de blauwe nul af en verbind de aarde door

   Ligt er een blauwe ader in de doos die je niet gebruikt, zet er dan een lasklem op en laat hem in de doos zitten. Nooit los en blank achterlaten, en nooit even bij de bruine in dezelfde klem. Aardedraden verbind je onderling door met een lasklem, maar ze komen niet op de schakelaar.

7. Duw de draden netjes terug en schroef het binnenwerk vast

   Vouw de aders in bochten naar achteren zodat ze niet klem komen te zitten tussen het binnenwerk en de rand van de doos. Zet het binnenwerk vast met de twee schroeven, gebruik geen spreidklauwen als er schroefgaten in de doos zitten. Zet het waterpas, want een scheve schakelaar zie je later elke dag.

8. Monteer raam en wip en test alles

   Eerst het afdekraam, dan de kunststof frames er van achteren doorheen op het binnenwerk klikken, en als laatste de wippen erop drukken. Zet de groep terug aan en test elke stand. Werkt er iets niet, ga dan niet trekken en duwen maar zet de groep weer uit en loop de klemmen na.

Maatvoering

De gangbare hoogtes en maten voor sanitair, elektra, keuken en trap, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Ruimte of vakgebied Alle Sanitair Elektra Keuken Trap Deuren Ventilatie

Ruimte of vakgebied	Onderdeel	Gangbare maat	Marge die in de praktijk werkt	Waar je op moet letten
Sanitair	Wastafel, bovenkant	85 cm boven de vloer	80 tot 90 cm	Meet vanaf de afgewerkte vloer. Bij een opzetkom reken je vanaf de bovenkant van de kom, dus zakt het meubel naar ongeveer 70 cm.
Sanitair	Wastafelkraan, uitloop	25 tot 30 cm boven de wastafelrand	wat past bij de kom	Te hoog geeft spatten, te laag krijg je je handen er niet onder.
Sanitair	Fonteintje in het toilet	80 tot 85 cm	75 tot 90 cm	Vaak iets lager dan een wastafel omdat de ruimte krap is.
Sanitair	Toiletpot, bovenkant zitting	40 tot 43 cm	38 tot 48 cm	Een verhoogd toilet zit op 46 tot 48 cm en zit voor veel mensen prettiger.
Sanitair	Hangend toilet, onderkant pot	40 cm boven de vloer	38 tot 45 cm	De hoogte bepaal je bij het stellen van het inbouwreservoir, daarna ligt hij vast.
Sanitair	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 80 cm	Te ver naar achteren betekent draaien terwijl je zit.
Sanitair	Douchekraan, thermostaat	100 tot 110 cm	95 tot 120 cm	Je wilt hem kunnen bedienen zonder in de straal te staan.
Sanitair	Doucheglijstang, bovenkant	180 tot 200 cm	afhankelijk van de lengste gebruiker	Reken op minstens 20 cm boven de kruin.
Sanitair	Regendouche, onderkant kop	205 tot 215 cm	200 tot 220 cm	Onder de 200 cm stoot een lange gebruiker zijn hoofd.
Sanitair	Handdoekradiator, onderkant	20 tot 30 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Laag genoeg voor luchtcirculatie, hoog genoeg om onder te dweilen.
Sanitair	Afvoer wastafel, muurdoorvoer	50 tot 55 cm	45 tot 60 cm	Onder de sifon door, en houd rekening met de kastindeling.
Elektra	Stopcontact in een woonruimte	30 cm hart boven de vloer	25 tot 40 cm	Bij nieuwbouw vaak 30 cm, bij renovatie kom je van alles tegen.
Elektra	Stopcontact boven een aanrechtblad	115 tot 125 cm	10 tot 20 cm boven het blad	Uit de spatzone van de kraan blijven.
Elektra	Lichtschakelaar	105 cm hart boven de vloer	90 tot 120 cm	Gelijk houden met de deurklink geeft een rustig beeld.
Elektra	Deurklink	100 cm hart boven de vloer	95 tot 105 cm	Ook de referentiehoogte waar schakelaars zich naar voegen.
Elektra	Meterkast, groepenkast	150 tot 180 cm	bereikbaar zonder trapje	De hoofdschakelaar moet zonder klimmen te bedienen zijn.
Elektra	Wandcontactdoos buiten	minimaal 30 cm boven maaiveld	hoger bij kans op opspattend water	Spatwaterdicht uitvoeren en op een aardlekschakelaar aansluiten.
Elektra	Bedrade deurbel, drukknop	110 tot 130 cm	100 tot 140 cm	Ook bereikbaar voor kinderen en vanuit een rolstoel.
Elektra	Wandlamp naast een spiegel	160 tot 170 cm	op ooghoogte van de gebruiker	Licht van opzij geeft minder schaduw dan licht van boven.
Elektra	Televisieaansluiting	40 cm of op de hoogte van het scherm	afhankelijk van de opstelling	Bij een hangend scherm wil je de doos achter het scherm.
Keuken	Werkblad, bovenkant	90 tot 95 cm	85 tot 100 cm	Vuistregel: elleboog min 10 tot 15 cm. Lange mensen willen echt hoger.
Keuken	Bovenkasten, onderkant	50 tot 60 cm boven het blad	45 tot 65 cm	Te laag en je kunt niet met een pan onder de kast werken.
Keuken	Afzuigkap boven een elektrische kookplaat	60 cm	55 tot 70 cm	Onder de 55 cm wordt de kap te warm en vet hij snel dicht.
Keuken	Afzuigkap boven een gaspit	65 cm	65 tot 75 cm	Bij gas altijd hoger dan bij inductie in verband met de vlam.
Keuken	Plint onder de keukenkasten	10 tot 15 cm	standaard 15 cm	Terugliggend zodat je met je tenen bij het blad kunt staan.
Keuken	Inbouwoven op ooghoogte	onderkant op 85 tot 90 cm	naar de gebruiker	Scheelt bukken met een hete plaat in je handen.
Trap	Trapleuning	90 cm boven de voorkant van de trede	85 tot 100 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede, niet vanaf de vloer.
Trap	Leuning langs een bordes	100 cm	90 tot 110 cm	Bij een bordes gelden strengere eisen dan langs de schuine trap.
Trap	Optrede, hoogte per trede	18 tot 20 cm	maximaal 21 cm binnen een woning	Alle treden even hoog, ook de eerste en de laatste.
Trap	Aantrede, diepte van de trede	22 tot 24 cm	minimaal 22 cm	Vuistregel: 2 keer de optrede plus de aantrede is 60 tot 64 cm.
Trap	Vrije doorloophoogte boven de trap	230 cm	minimaal 210 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede naar het plafond.
Trap	Spijlafstand van een balustrade	maximaal 10 cm	kleiner bij kinderen	Zo kan een kinderhoofdje er niet tussen.
Deuren	Binnendeur, standaardmaat	83 bij 201,5 cm	78 tot 93 cm breed	De dagmaat van het kozijn is groter dan het deurblad.
Deuren	Voordeur, standaardmaat	88 bij 201,5 cm	83 tot 100 cm breed	Breder is prettig bij verhuizen en bij een rollator.
Deuren	Speling onder een binnendeur	1 tot 1,5 cm	2 cm bij mechanische ventilatie	De kier is de luchttoevoer naar de afzuiging, dus dicht hem niet.
Deuren	Speling rondom in het kozijn	3 mm	2 tot 4 mm	Te weinig speling en de deur klemt zodra het hout werkt.
Deuren	Scharnieren, afstand tot de hoek	20 cm van boven en onder	15 tot 25 cm	Bij een zware deur een derde scharnier in het midden.
Ventilatie	Ventilatierooster in een raam	boven in het kozijn	op de bovenregel	Warme lucht komt boven binnen en zakt langs het glas, dat tocht minder.
Ventilatie	Afzuigpunt in een badkamer	hoog in de ruimte	20 tot 30 cm onder het plafond	Vocht stijgt, dus laag afzuigen werkt niet.
Ventilatie	Muurrooster kruipruimte	net boven het maaiveld	minimaal 15 cm	Anders slaat regenwater naar binnen en loopt het rooster dicht.
Ventilatie	Dakdoorvoer, afstand tot de nok	minimaal 50 cm	afhankelijk van het type	Te dicht bij de nok geeft terugslag bij wind.

Controleren voordat je de groep weer inschakelt

• De groep staat uit en je hebt dat bij de schakelaar zelf gemeten met een tweepolige tester
• Je hebt een foto van de oude aansluiting voordat de eerste ader eruit ging
• De bruine fase zit op de klem met L of P en zit vast als je eraan trekt
• Elke zwarte schakeldraad zit op een eigen schakelcontact, niet twee in één klem
• Een ongebruikte blauwe nul is afgedopt met een lasklem en ligt niet blank in de doos
• Er steekt nergens blank koper buiten een klem uit en de aders zijn niet ingekeept
• Bij een dubbele schakelaar is de fase op beide helften aanwezig, intern of doorgelust
• Het binnenwerk zit waterpas vast en er zit geen ader klem tussen doos en frame

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Bruin aanzien voor de aardedraad

Bruin is de fase en daar staat 230 volt op. De aarde is groen met geel en zit nooit op een schakelaar. Wie bruin voor aarde houdt, werkt met te weinig respect voor de draad die er wel toe doet en steekt hem soms op de verkeerde klem. Meet met een tweepolige tester in plaats van op de kleur te vertrouwen, zeker in een installatie van voor 1970.

De blauwe nul naast de fase in de schakelaar steken

Er ligt een blauwe ader in de doos, dus die zal er wel bij horen. Zet je hem in een contact dat intern met de fase verbonden is, dan maak je een directe verbinding tussen fase en nul. Het resultaat is kortsluiting op het moment dat je inschakelt. Een ongebruikte nul dop je af met een lasklem en laat je verder met rust.

Een serieschakelaar kopen waar een wisselschakelaar hoort

Ze zien er van de voorkant hetzelfde uit, maar een serieschakelaar schakelt twee lampen vanaf één plek en een wisselschakelaar schakelt één lamp vanaf twee plekken. Met een serieschakelaar in een wisselschakeling krijg je het licht op de tweede plek nooit werkend, hoe je de draden ook wisselt. Kijk naar het schema op de achterkant voordat je afrekent.

De fase maar op één helft van een dubbele schakelaar aansluiten

Sommige dubbele schakelaars hebben de twee P-contacten intern doorverbonden, andere niet. Zit er geen interne brug en lus je de fase niet door, dan werkt één helft en blijft de andere dood. Dat lijkt op een defecte schakelaar terwijl er alleen een stukje bruine draad van P naar P ontbreekt.

Alleen de stuurdraad naar een badkamerventilator trekken

Zonder permanente fase op de L-klem stopt de ventilator op hetzelfde moment dat je het licht uitdoet. De nalooptijd waar je juist voor betaald hebt, doet dan niets, en de damp blijft in de badkamer hangen. Trek altijd fase, nul én de stuurdraad, en gebruik nooit de nul of de aarde als vervanger voor de stuurdraad.

Te kort of te lang strippen

Strip je te kort, dan klemt de steekklem op de isolatie en heb je een verbinding die het soms wel en soms niet doet. Strip je te lang, dan steekt er blank koper buiten de klem uit en kan dat in een volle inbouwdoos een ander contact raken. Ongeveer 10 mm is goed, en de stripmaat staat bij de meeste schakelaars op de achterkant gedrukt.

Vertrouwen op een spanningzoeker in een schroevendraaier

Zo'n schroevendraaiertje gloeit al mee op lekstroom via een lamp en geeft je op een zwarte schakeldraad soms een zwak lichtje waar geen bruikbare spanning staat. Andersom kan hij donker blijven terwijl er wel 230 volt staat, bijvoorbeeld doordat je niet goed geïsoleerd staat. Meet met een tweepolige tester tussen twee punten, dat is het enige antwoord waar je iets aan hebt.

Het afdekraam in de verkeerde volgorde terugzetten

De klassieke uitkomst is een dubbele schakelaar waarvan beide wippen tegelijk bewegen en een raam dat blijft rammelen. De kunststof draagframes zitten dan aan de verkeerde kant van het afdekraam. Eerst het raam, dan de frames er van achteren doorheen op het binnenwerk klikken, en pas als laatste de wippen erop.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Een schakelaar vervangen op een bestaande aansluiting is werk dat je met een beetje zorg prima zelf doet. Er zijn wel duidelijke grenzen, en die liggen niet bij het klusje zelf maar bij wat eromheen zit.

De eerste grens is de meterkast. Een nieuwe groep bijplaatsen, een aardlekautomaat wisselen of werk achter de hoofdzekering is geen doe-het-zelfwerk, ook niet als het schema helder lijkt. Achter die zekering kun je de spanning niet zelf wegnemen. Loopt je installatie tegen zijn grenzen aan, bijvoorbeeld doordat er verlichting, ventilatie en verwarming op één groep hangen, laat dan een installateur kijken naar de indeling en naar een eventuele tweede fase op de aansluiting.

De tweede grens is de badkamer. In de zones rond bad en douche mag geen gewoon schakelmateriaal zitten, en wie daar toch een schakelaar plaatst maakt een fout die pas jaren later een keer misgaat. Twijfel je over de zone-indeling in jouw badkamer, laat dat dan beoordelen voordat je gaat frezen.

De derde grens is alles wat je niet kunt zien. Weet je niet hoe een bestaande schakeling in elkaar zit, kom je aders tegen die niet aan de kleurcode voldoen, of blijkt de aarde ergens als schakeldraad te zijn misbruikt, dan is doorwerken op gevoel geen goed idee. Datzelfde geldt voor werken op een ladder bij een plafondventilator of buitenlamp, en voor gaswerk in de buurt, zoals bij het aansluiten van een gasfornuis, waar de gasaansluiting zelf altijd door een erkende installateur wordt gedaan. Hoort er bij de verbouwing ook een vaste aansluiting voor een apparaat, zoals bij het aansluiten van een vaatwasser, kijk dan meteen of die op een eigen groep hoort in plaats van mee te liften op de verlichting.