Elektra begrijpen: hoe je installatie in elkaar zit

Hoe de stroom je huis in komt

Alles in je huis hangt aan een kabel van de netbeheerder. Die komt binnen in de meterkast, loopt door de verzegelde hoofdzekering en door de kWh-meter, en pas daarachter begint jouw eigen installatie. Welke klussen daar allemaal onder vallen staat in het overzicht van alle elektraklussen in en om huis.

Direct achter de meter zit de hoofdschakelaar. Je kunt de stroom in- en uitschakelen met een schakelaar op het apparaat zelf, maar spanningsloos werken begint bij die hoofdschakelaar of bij de automaat van de groep waaraan je werkt. Daaronder zitten de aardlekschakelaars, en daarachter de groepen: losse stroomkringen die elk hun eigen zekering hebben.

Op de hoofdzekering staat hoe zwaar je aansluiting is. Bij 1x25A heb je een fase van 25 ampere, goed voor ongeveer 5700 watt tegelijk. Bij een 3x25A of 3x50A aansluiting heb je drie fasen, dus veel meer vermogen, maar dan moet de belasting wel netjes over die drie fasen verdeeld zijn.

De aarde is het derde deel van het verhaal. Die loopt van de hoofdaardrail in de meterkast naar een aardelektrode of naar de aardvoorziening van de netbeheerder, en verbindt alle metalen delen die ooit spanning kunnen krijgen. Zonder goed aangesloten aarde heeft een aardlekschakelaar maar een fractie van zijn waarde.

Zo komt de stroom je huis binnen en zo gaat hij er ook weer uit: via de nul terug naar de meter. Elke fout die je later zoekt zit ergens in die keten, dus houd die volgorde in je hoofd voordat je gaat meten.

Wat L en N betekenen en welke kleur waar hoort

L staat voor lijn en is in de praktijk de fase, de ader waar spanning op staat. N staat voor nul en is de ader waarlangs de stroom terugloopt. Tussen L en N meet je ongeveer 230 volt, tussen N en aarde hoort bijna niets te staan.

In een installatie van na de jaren zeventig is de fase bruin, de nul blauw en de aarde geelgroen. Zwart is de schakeldraad die van de schakelaar terugloopt naar het lichtpunt. Komen er uit je plafond een zwarte en een blauwe ader, dan is zwart dus de geschakelde fase en blauw de nul.

Voor een gewone lamp maakt het elektrisch niet uit welke ader je op L en welke op N zet, want het is een gesloten kring. Sluit de fase toch altijd aan op het contactpunt midden onderin de fitting en de nul op de buitenschil. Bij het verwisselen van een lampje raak je dan de schil aan en niet de fase.

Bij stopcontacten en vaste apparaten ligt het anders. Daar sluit je stroom aan op l en n volgens het typeplaatje, want een verwisselde nul en fase betekent dat een schakelaar of een zekering in het apparaat aan de verkeerde kant zit. Juist bij een tweepolige aansluiting zoals in een badkamer wil je die volgorde niet omdraaien.

In oudere huizen klopt de kleurcode vaak niet meer. Je komt rood, wit, groen en zwart tegen, en een kleur betekende toen lang niet altijd hetzelfde als nu. Wat de kleuren elektra oud en nieuw betekenen en hoe je ze uit elkaar houdt, staat in onze gids over de kleuren van oude elektradraden.

Een oud snoer met een zwarte en een witte ader zegt op zichzelf niets. Meet welke ader de fase is voordat je hem aansluit, en ga er nooit vanuit dat een vorige bewoner de kleuren netjes heeft aangehouden.

Meten met een spanningszoeker, een duspol en een multimeter

De doorzichtige schroevendraaier met een lampje erin is het bekendste stuk elektragereedschap dat er is, en tegelijk het meest overschatte. Hoe werkt een spanningszoeker eigenlijk? Je zet je duim op het metalen dopje achterop, steekt de punt in de fasekant van het stopcontact en het lampje gaat branden.

Er loopt dan een minieme stroom door de weerstand in de steel, door jou heen naar de vloer. Dat kan geen kwaad en je voelt er niets van. Het probleem zit ergens anders: het ding geeft alleen aan dat er ergens spanning staat, niet dat die er is verdwenen.

Op een losgekoppelde of open ader gaat het lampje soms een beetje branden door influentie, en op een onderbroken nul gaat het niet branden terwijl er verderop wel spanning staat. Daarom gebruik je een spanningszoeker gerust om snel te kijken welke van twee aders de fase is, maar nooit om vast te stellen dat je veilig kunt werken.

Daarvoor heb je een tweepolige spanningstester nodig, in de wandelgang een duspol. Die meet tussen twee punten en belast het circuit een klein beetje, waardoor een spookspanning meteen inzakt. Test dat instrument altijd eerst op een punt waar wel spanning staat, dan weet je zeker dat het werkt.

Voor waardes gebruik je een multimeter. Daarmee meet je spanning tussen fase en nul, tussen nul en aarde, en met de spanning eraf ook weerstand en doorverbinding. Weerstand meten doe je uitsluitend spanningsloos, anders is de meting waardeloos en je meter mogelijk ook.

Vreemde spanning en lekspanning: volt zonder stroom

Je meet op een losse zwarte ader 20 volt ten opzichte van aarde, en op de ader ernaast 55 volt. Er zit geen apparaat aan en toch staat er iets op. Dat is vreemde spanning, ook wel influentie- of inductiespanning genoemd, en die ontstaat doordat een niet aangesloten ader jarenlang naast een belaste ader in dezelfde buis ligt.

Zo'n spanning kan geen stroom leveren. Zodra je hem met een tweepolige tester meet zakt hij in tot nul, want die belast het circuit een beetje. Een digitale multimeter heeft juist een zeer hoge ingangsweerstand en laat die spookwaardes staan, wat mensen aan het schrikken maakt terwijl er niets aan de hand is.

Wel spanning en geen stroom is dus een normaal verschijnsel op losse aders. Meet je echter tientallen volts tussen nul en aarde op een leiding die in gebruik is, dan is er wel iets aan de hand. Een paar volt spanningsval over de nul bij zware belasting hoort erbij, veertig volt niet.

Lekspanning meten begint bij het uitsluiten van apparaten. Elk apparaat met een netfilter lekt een fractie van een milliampere naar aarde, en tien van zulke apparaten bij elkaar op een groep brengen een aardlekschakelaar van 30 mA al aardig op temperatuur. Klapt de aardlek eruit zodra je een boormachine of stofzuiger insteekt, zoek dan naar een verbinding tussen nul en aarde in de elektra zelf.

Een klassieke oorzaak is een schroef die dwars door een installatiebuis zit, of een nuldraad die bij een inbouwspot tegen de geaarde behuizing is geklemd. Zolang er geen stroom loopt gebeurt er niets, en op het moment dat de eerste zware verbruiker gaat draaien vliegt de aardlek eruit.

Groepen, vermogen en een extra groep in de meterkast

Een gewone groep is beveiligd met een automaat van 16 ampere en bedraad met 2,5 mm2. Op papier kan daar 3680 watt op, en met een lichtgroep van 1,5 mm2 hou je het bij verlichting en kleine verbruikers. Hoeveel op 1 groep past is dus geen kwestie van smaak maar van optellen.

Met 5000 watt op 1 groep kom je er niet, en 4000 watt op 1 groep is ook al te veel. Zulke vermogens splits je over twee groepen of je geeft het apparaat een eigen groep. Voor het rekenwerk gebruik je de groepencalculator waarmee je het vermogen per groep uitrekent, dan zie je meteen of je erover gaat.

Achter een aardlekschakelaar mogen maximaal vier eindgroepen zitten. Een tweefasige kookgroep telt daarbij als een. Zit je aan dat maximum en wil je nieuwe groepen aanleggen, dan komt er een aardlekschakelaar bij. Of je hangt de nieuwe groep aan een aardlekautomaat, met schakelaar en zekering in een behuizing.

Die aardlekautomaat is bij een extra groep aanleggen meestal de nettere keuze. Hij past er los bij op de rail, hij neemt bij een fout alleen zijn eigen groep mee, en aan de hoofdschakelaar hoeft niets te gebeuren. Bij een aansluiting met drie fasen is dit ook het moment om te kijken of de belasting wel goed verdeeld is, want het aantal groepen per fase zegt niets over de stroom per fase.

Hoeveel groepen op 3x25a passen is daarom de verkeerde vraag. Er is geen maximum aan het aantal groepen in je elektra, wel aan wat je per fase tegelijk kunt trekken. Een zware wasdroger hang je bij voorkeur aan de fase waar nog het minste op zit.

Draden verbinden, doorlussen, verlengen en afdoppen

Elke verbinding in een installatie hoort in een doos te zitten die je later nog kunt openen. Dat is geen papieren regel: een uitgebrande las achter stucwerk is precies het soort probleem waar mensen een week naar zoeken. Een verbinding wegwerken onder een vloer of in een dichtgezet plafond doe je dus niet.

Voor het lassen zelf gebruik je lasklemmen, geen kroonsteentjes. Een doorsnee lasklem is geschikt voor meer dan de 16 ampere van de groep, met 2,5 mm2 vaak rond de 24 ampere, en hij klemt onafhankelijk van hoe hard jij een schroefje aandraait. Een kroonsteen kan bij trilling en warmte loslopen en dat is precies wat je niet wilt op een plek waar je niet meer komt.

Stroom doorlussen op een stopcontact mag gewoon. De contacten zijn op 16 ampere gebouwd en de meeste stopcontacten hebben daar twee klemmen per pool voor. Toch is elektra doorlussen via een lasklem in de doos vaak netter: je hebt een verbinding minder in de keten en het monteren van de contactdoos gaat makkelijker omdat je minder draden hoeft te vouwen.

Wil je stroom verdelen naar drie kanten, bijvoorbeeld aanvoer, stopcontacten en een kabel naar de schuur, dan is een drievoudige lasklem per ader de duidelijkste oplossing. Zo'n t splitsing elektra werkt beter dan doorlussen over twee stopcontacten achter elkaar, zeker als er een zware verbruiker zoals een terrasheater achter hangt.

Elektra verlengen mag ook, mits het in een bereikbare lasdoos gebeurt. Een elektriciteitskabel verlengen door de aders aan elkaar te draaien en er tape omheen te doen is geen verbinding maar een tijdbom. Blijven er draden over die je niet meer gebruikt, dan haal je ze bij voorkeur helemaal weg tot aan de doos waar ze vertrekken.

Kan dat niet, dan is elektra afdoppen de oplossing: zet een lasdoos op het einde van de buis en dop elke ader afzonderlijk af met een eigen lasklem of lasdop. Nooit alle aders samen in een kroonsteen, want dan maak je van een dode leiding een sluiting in wording.

Buis, dozen en sleuven in de muur

In Nederland gaan de aders in een buis en niet los door de muur. Massieve installatiebuis heeft daarbij de voorkeur boven flexibele buis elektra, om een simpele reden: draad trekken door een gladde massieve buis kost minuten, door een geribbelde flexbuis kost het een middag.

Flexibele buis mag wel, maar met beperkingen. Er mogen minder aders in dan in gewone installatiebuis, in de praktijk vier in plaats van vijf, en hij is alleen bedoeld voor kortere trajecten. Hij knikt ook makkelijk en deukt in onder een te strak aangedraaid zadeltje, en daar loopt je trekveer dan vast.

Bochten in massieve buis maak je met een buigveer. Je schuift de veer in de buis, buigt over een ruime straal met je knie als steun en trekt de veer er weer uit. Een knik van een paar millimeter is genoeg om een elektriciteitsbuis buigen te laten mislukken, want daar komt geen draad meer doorheen.

Beugelafstand elektra houd je rond een halve meter aan, met een extra beugel vlak voor elke bocht en vlak voor elke doos. Twee groepen door 1 buis is toegestaan zolang je binnen het maximum aantal belaste aders blijft. Houd er dan wel rekening mee dat er spanning in de buis staat terwijl je een van beide groepen hebt uitgeschakeld.

Sleuven frezen elektra doe je met een sleuvenfrees met twee diamantschijven en een stofzuigeraansluiting, en die huur je. Een bovenfrees is er niet geschikt voor: er komt zoveel steengruis vrij dat de machine het binnen een klus begeeft. In hard materiaal maak je met de leidingzaag twee snedes en hak je de rest ertussenuit, waarbij je geen bochten kunt frezen.

Hang folie van plafond tot vloer om het stof binnen de perken te houden en draag een stofmasker van de juiste klasse. Elektra sleuven dichtsmeren gaat daarna in twee lagen: eerst de sleuf nat maken en de buis vastzetten met wat gipsmortel, daarna de laatste laag vlak afwerken.

Elektra in voorzetwanden, plafonds en vloeren

Elektra in voorzetwand of metal stud wand is prettig werk, want je hoeft niets te frezen. Voer de buis door de uitgeponste gaten in de stijlen en zet er een tule in, zodat de scherpe rand van het staalprofiel de buis niet inzaagt. Houd de leiding in het midden van de profieldiepte, want gipsplaatschroeven komen ongeveer 25 mm ver.

Elektra in hsb wand of achter isolatie vraagt om een keuze vooraf. Elektra voor of achter isolatie is geen smaakkwestie: de leiding hoort aan de warme kant, voor de dampremmende laag, zodat je die folie niet hoeft door te prikken. Wie een leiding door de damprem trekt, maakt een vochtlek dat pas na jaren zichtbaar wordt als schimmel.

Elektra in pir plaat is om diezelfde reden geen goed idee. Je snijdt dan de aluminium cachering en de isolatiewaarde door, en de sleuf sluit nooit meer luchtdicht. Maak liever een installatieschil van 40 of 45 mm voor de isolatie, dan liggen buis en dozen vrij.

Voor elektra aanleggen plafond geldt een harde eis: de centraaldoos moet bereikbaar blijven. Een afdekkap elektra plafond of een rozet is genoeg, maar een doos die je dichtstuct of achter een verlaagd plafond wegwerkt, is een doos die je bij de eerste onderbreking moet gaan zoeken. In een verlaagd plafond van C60/27-profielen hang je geen armatuur aan het profiel zelf, maar aan de constructie erboven of aan een extra draagprofiel.

Bij een houten balklaag boor je in de neutrale zone, dus midden in de hoogte van de balk, en nooit in de bovenste of onderste rand. Een houten balk die een overspanning van 6 meter maakt is een constructief onderdeel, en daar zaag je niet zomaar een inkeping in om je buis kwijt te kunnen.

Elektra in betonvloer of in een betonnen plafond frees je niet in. Daar zit wapening met een minimale dekking en die zaag je met een sleuvenfrees zo door. Leg de buis in de dekvloer of in de isolatielaag, of werk met een plintgoot, en zorg dat een voeding naar een kookeiland via een doos loopt die je vanuit de kast kunt bereiken.

Elektra buiten, in de schuur en onder een overkapping

Elektra aanleggen schuur begint bij de kabel in de grond. Gebruik een echte grondkabel, leg hem op ongeveer 60 centimeter diepte, in een beschermbuis waar hij onder bestrating of een oprit door moet, en leg er een waarschuwingslint boven. Welke kabel je nodig hebt en of dat XMvK of YMvK wordt zie je in de draad- en kabelkiezer per situatie.

In de meeste tuinen is een schuur prima bediend met een enkele groep. Een complete verdeelkast elektra buiten heeft alleen zin als er een dikkere kabel naartoe gaat die in huis met een grotere zekering is beveiligd, zodat je in de schuur echt meerdere 16A groepen kunt maken. Drie B16-groepen achter een B16 in huis levert geen extra vermogen op, alleen een extra kast om naar te lopen.

Wat wel helpt is selectiviteit. Zet de voeding naar de schuur in huis op een eigen aardlekautomaat, dan gaat bij een fout buiten niet het halve huis mee. Zit er in de schuur zelf al een aardlekschakelaar van 30 mA, dan kan de beveiliging in huis grover zijn zodat de buitenboel als eerste uitschakelt.

Alles wat buiten hangt is spatwaterdicht of beter. Een buiten elektra doos voer je bij voorkeur van achteren in met een tule of een dotje kit rond de invoer, want het membraan in de achterwand alleen is op den duur niet waterdicht genoeg. Een waterdichte doos elektra die met de invoer naar boven wijst vult zich vroeg of laat met water.

Voor elektra aanleggen overkapping werk je met buis of kabel langs de balk en met dozen aan de onderkant, nooit aan de bovenkant waar het water heen loopt. Een terrasheater of een elektrische verwarming in een schuur trekt al snel 2000 watt, dus reken uit wat er nog bij kan voordat je een groep vult.

Wat kost het? Het materiaal voor stroom in een schuur, dus grondkabel, buis, dozen en een aardlekautomaat, ligt grofweg tussen 150 en 400 euro als je zelf graaft. Laat je een compleet nieuw leidingnet in een jaren 30 woning aanleggen, dan reken je eerder met 100 tot 200 euro per aansluitpunt inclusief hak- en breekwerk.

Stroom valt uit: zoeken in de goede volgorde

Stroom valt uit in twee smaken. Of er springt iets uit en dan wijst de installatie zelf de groep aan, of er springt niets uit en dan is het zoeken. Die tweede categorie is de vervelendste.

Begin altijd buiten je eigen kast. Is het bij de buren ook donker, dan is het een onderbreking op het net en kun je bij het landelijke storingsnummer terecht. Heb jij als enige gedeeltelijk geen stroom in huis, dan zit het in je eigen elektra.

Heb je geen stroom terwijl de stoppen goed staan, dan zijn er drie waarschijnlijke oorzaken. Een uitgebrande verbinding in een centraaldoos, een automaat die intern kapot is, of bij drie fasen een fase die eruit ligt. Bij een oude kast met smeltpatronen kan een patroon stuk zijn zonder dat het verklikkertje eruit springt, dus wissel er eens een.

De methode die werkt is opdelen. Schakel alle groepen uit behalve de verdachte, meet waar er nog wel spanning staat en waar niet, en open dan de centraaldozen op de grens tussen het deel dat werkt en het deel dat dood is. In negen van de tien gevallen zit daar een verbrande klem of een ader die uit een klem is gelopen.

Valt alles tegelijk uit zonder dat er iets omhoog hoeft, dan kijk je naar de aanvoerkant. Een ader die met de isolatie mee in de klem van de hoofdschakelaar is geklemd maakt onder belasting warmte, zet uit, verliest contact en maakt na afkoelen weer gewoon contact. Vandaar het patroon van stroom die uitvalt en vanzelf weer aan gaat.

Springt een groep er steeds uit, dan zoek je juist naar belasting. Overbelasting geeft een automaat die na een minuut of langer uitschakelt, kortsluiting geeft een automaat die er meteen uit klapt, en een lekstroom geeft een aardlekschakelaar die uitschakelt. Wel stroom maar geen licht is dan weer bijna nooit de installatie, maar een defecte led-driver of een slecht contact in de fitting.

Motoren voor rolluiken, zonwering, dakramen en deuren

Achter bijna elk elektrisch rolluik en elk elektrisch zonnescherm zit dezelfde buismotor. Die heeft twee eindposities die of mechanisch met twee stelschroeven zijn ingesteld, of elektronisch met de zender zijn geprogrammeerd. Verloopt een eindpunt, dan gaat het luik te ver of juist niet ver genoeg, en dan is een elektrisch rolluik afstellen een kwestie van een kwartslag per keer.

Gaat een elektrisch rolluik niet meer omhoog terwijl de motor wel hoorbaar draait, dan zijn meestal de ophangveertjes of de kunststof strippen tussen de bovenste lamel en de as gebroken. De as draait dan wel, maar neemt het pantser niet meer mee. Hoor je helemaal niets, dan is de motor thermisch afgeslagen na te lang draaien en werkt hij na een half uur afkoelen vaak weer.

Een elektrisch rolluik handmatig laten zakken kan bij de meeste types met een noodslinger of met de koordbediening naast de kast. Bij een elektrisch zonnescherm handmatig oprollen gaat dat net zo: de kruk in het oog van de noodbediening en rustig draaien, want forceren beschadigt de eindschakelaars.

Een handbediend rolluik ombouwen naar elektrisch is goed te doen. Je vervangt de as door een as met een buismotor van de juiste maat, waarbij het gewicht van het pantser bepaalt welk koppel je nodig hebt. Datzelfde principe geldt bij een markies elektrisch maken en bij een zonnescherm elektrisch maken: de motor gaat in de oprolbuis en de bediening loopt via een schakelaar of een zender.

Bij een garagedeur ligt het anders. Een bestaande garagedeur elektrisch maken of een kanteldeur elektrisch maken werkt alleen als de deur in balans is: de veren moeten het gewicht dragen en de motor doet alleen het duwen en trekken. Is de deur zwaar met de hand, dan is de motor binnen een jaar stuk.

Draait een elektromotor niet maar bromt hij wel, dan is dat bijna altijd de aanloopcondensator. Dat geldt voor een oude zaagtafel net zo goed als voor een poortmotor. Ontlaad de condensator voordat je hem vastpakt, en vervang hem door een exemplaar met dezelfde capaciteit en spanning.

Ventilatie, boilers en geisers

Een badkamer zonder ventilatie is een badkamer met schimmel. De standaardoplossing is een axiaal ventilator op 220 volt die je meeschakelt met het licht of die op een aparte schakelaar zit, met een kanaal naar buiten en een terugslagklep zodat de wind niet terugblaast.

Het probleem is meestal niet de ventilator maar de voeding. Ligt er geen leiding, dan is een badkamerventilator plaatsen waar geen stroom ligt een klus op zich, met een aftakking vanaf het lichtpunt als meest gebruikte route. Wil je helemaal geen leiding trekken, dan zijn er andere manieren om de afzuiging in een badkamer zonder aansluiting te regelen, van een raamrooster tot een unit op een accu.

Een ventilatierooster elektrisch afsluitbaar maken is een variant die je vooral in oudere woningen tegenkomt. Daar zit een servomotortje op 12 of 24 volt in dat via een relais wordt bediend, en dat relais schakel je op zijn beurt met de lichtschakelaar of een vochtsensor.

Bij warm water loopt de vraag vaak andersom. Een gasgeiser vervangen door een elektrische geiser klinkt logisch, maar een elektrisch doorstroomtoestel dat een douche kan voeden vraagt 18 tot 21 kilowatt, en dat past niet op een gewone huisaansluiting van 3x25A. De realistische route is een voorraadboiler van 80 tot 120 liter op een eigen groep.

Voor de keuken alleen volstaat vaak een keukenboiler van 10 of 15 liter onder het aanrecht. Een combinatie van een elektrische boiler en gas komt dus regelmatig voor: de boiler voor de keuken en de bestaande gasvoorziening voor de douche, of andersom.

Een elektrische boiler hoort vast aangesloten te zijn en achter een aardlekschakelaar van 30 mA te hangen. In de badkamer geldt ook de zone-indeling: binnen de spatzone van bad en douche horen geen stopcontacten en moeten toestellen minimaal spatwaterdicht zijn. Een aparte groep voor de boiler is daarbij de gewone manier van doen.

Veelgestelde vragen