Schakelaars aansluiten, vervangen en kiezen

Welke schakelaar heb je nodig en hoe je hem herkent

Een schakelaar kiezen begint bij wat er moet gebeuren: één lamp aan en uit, twee lampen los van elkaar, hetzelfde lichtpunt vanaf de trap én vanaf de overloop, of een motor die twee kanten op moet draaien. Het type dat daarbij hoort, herken je aan de achterkant. Hoe de rest van de installatie in elkaar zit, van bedrading tot meterkast, staat bij alles over elektra in huis.

Tel daarom de klemmen voordat je iets afrekent. Twee klemmen betekent een gewone aan-uit schakelaar, drie klemmen kan wissel, serie of rolluik zijn, en vier klemmen wijst op kruis of dubbelpolig. De markering naast de klemmen maakt het verschil duidelijk: een enkele L of P met één uitgang is enkelpolig, een L met twee pijlen ernaast is een rolluikschakelaar.

De klassieke wipschakelaar die je in elke kamer tegenkomt is enkelpolig. Hij onderbreekt alleen de fase en laat de nul ongemoeid, en voor verlichting is dat genoeg. Hoe je die standaardsituatie draad voor draad aanpakt, staat bij een enkelpolige schakelaar op de juiste klem zetten.

Wat in webshops een switch heet, is gewoon een schakelaar met een Engelse naam. Let bij zo'n aanbieding vooral op de polen en op de stroomsterkte, want een schakelaar voor 10 ampère hoort niet in een kookgroep of achter een motor. Twijfel je over de eerste montage in huis, begin dan bij het aansluiten van een gewone lichtschakelaar en werk van daaruit verder.

Draadkleuren, klemmen en de volgorde die overal geldt

Bijna alle verwarring rond schakelaars komt door de draadkleuren, en de regel erachter is simpel. De bruine fase gaat de schakelaar in op de klem met L of P, de zwarte schakeldraad komt eruit en loopt naar de lamp. De blauwe nul en de groen-gele aarde gaan buiten de schakelaar om rechtstreeks naar het armatuur.

Juist bij dat laatste gaat het mis. Een schakelaar hoort alleen de fase te onderbreken, dus een blauwe draad op een schakelklem verbindt fase en nul zodra je inschakelt en dan vliegt de groep eruit. Wil je de nul en de aarde toch doorverbinden en heeft je nieuwe schakelaar daar geen klem voor, gebruik dan een lasklem naast de schakelaar in de doos.

Kom je maar twee draden tegen, een bruine en een zwarte, dan is dat geen fout maar de normale situatie in een woning met een centraaldoos in het plafond. De nul en de aarde liggen dan al bij het lichtpunt, en de schakelaar krijgt alleen de fase en de schakeldraad. Hoe je daarmee omgaat, lees je bij een schakelaar aansluiten met maar twee draden.

Vertrouw de kleur nooit blind in een oud huis. Vóór de huidige kleurafspraak lag er wit, rood, grijs en zwart, en verbouwers hebben daar vaak nog eens hun eigen draai aan gegeven. Meet daarom altijd welke draad spanning voert voordat je de schakelaar erop zet, en volg voor de lampzijde de aansluiting van de lamp op de schakeldraad.

Eén lamp vanaf twee, drie of vier plekken bedienen

Zodra een lamp vanaf meer dan één plek aan moet kunnen, verandert de enkelpolige schakelaar in een wisselschakelaar. In het trapgat heet diezelfde schakeling in de volksmond een trapschakelaar, maar het is gewoon een wisselschakeling met een schakelaar boven en beneden.

Zo'n schakelaar heeft één ingang en twee wisselcontacten, en tussen twee wisselschakelaars lopen twee aders heen en weer. Welke van die twee de stroom voert, hangt af van de stand van de andere schakelaar, en dat is het hele principe achter een wisselschakelaar aansluiten met twee schakeldraden.

Vanaf ongeveer vijf bedienplekken stappen wij liever over op een pulsschakelaar, ook wel impulsrelais genoemd, omdat een rij kruisschakelaars dan onhandig veel bedradingswerk wordt. Het schema van een pulsschakelaar werkt anders: de drukkers sturen alleen een kort pulsje naar de spoelklemmen A1 en A2, en het relais in de meterkast klikt bij elke puls om. Een pulsschakelaar aansluiten betekent dus dat je twee dunne stuurdraden naar elke drukker trekt en het vermogen via het relais laat lopen, en dan kun je er later drukkers bij zetten zonder de schakeling te verbouwen.

Wil je een derde bedienplek toevoegen, dan komt daar een kruisschakelaar tussen. Die zit altijd tussen de twee wisselschakelaars in, nooit aan het uiteinde, en hij wisselt de twee aders om. Voor elke extra plek komt er weer een kruisschakelaar bij, dus een kruisschakeling met vier schakelaars bestaat uit twee wisselschakelaars en twee kruisschakelaars.

De aanduidingen door elkaar heen gebruiken is een bekende bron van verwarring. Een hotelschakeling is hetzelfde als een wisselschakeling, en met drie schakelaars praat je over een kruisschakeling. De praktische uitwerking staat bij de kruisschakelaar tussen twee wisselschakelaars en bij de hotelschakeling voor twee bedienplekken.

Eén oude besparingstruc kom je nog geregeld tegen en die deugt niet. Bij zo'n spaarschakeling wordt er met minder aders gewerkt door de nul van een ander punt of zelfs een andere groep te pakken. Het licht doet het dan wel, maar de aardlekschakelaar ziet een stroomverschil en de groep is niet meer volledig spanningsloos te maken als je hem uitzet.

Serieschakelaar, dubbele schakelaar en een combinatie met een stopcontact

Een serieschakelaar en een dubbele schakelaar lijken op elkaar en worden constant door elkaar gehaald. Beide hebben twee wippen, maar een serieschakelaar heeft één gezamenlijke ingang en twee uitgangen, terwijl een echte dubbele schakelaar twee volledig gescheiden schakelaars in één plaat is. Voor twee lampen in dezelfde armatuur volstaat een serieschakelaar met één gedeelde fase.

Bij een dubbele uitvoering met gescheiden contacten kun je twee lichtpunten van verschillende groepen schakelen, en daar is hij voor gemaakt. Wil je ze toch van dezelfde fase voeden, dan zet je een korte brugdraad tussen de twee ingangsklemmen. Hoe je die brug maakt en welke klem waarvoor is, staat bij een dubbele schakelaar aansluiten op twee lichtpunten.

In de winkel heet zo'n plaat met twee wippen soms een duo schakelaar en soms een combischakelaar, en dat zegt niets over de interne bedrading. Een combischakelaar aansluiten begint daarom altijd met kijken wat er aan de achterkant zit. Combinaties met een stopcontact erbij vragen om één extra controle.

Kijk eerst aan de binnenkant of de fabrikant een pool van het stopcontact al met de schakelaars heeft doorverbonden, want dat is bij veel combinatieplaten zo. Zit die brug er, dan zet je de bruine fase alleen op het stopcontact en loopt hij intern door naar de P-contacten van de schakelaars.

De blauwe nul gaat in dat geval alleen op het stopcontact en verder nergens heen. Naar elk lichtpunt trek je vervolgens één zwarte schakeldraad, en bij de lamp maak je die vast op de blauwe nul die daar al ligt. Zit die interne brug er niet, dan maak je hem zelf met een stukje bruine draad van klem naar klem.

Doorlussen is bij schakelaars iets anders dan bij stopcontacten. Je lust de fase door naar de volgende schakelklem, nooit de nul, want die hoort de schakelaar niet in. Twee lichtpunten op één schakelaar is geen probleem: je verbindt de twee zwarte schakeldraden gewoon samen in de lasdoos of op dezelfde uitgangsklem, zolang je één draad per klemgat aanhoudt.

Trekschakelaars in de badkamer en de bijkeuken

In een badkamer hangt een trekschakelaar niet voor de sier. Rond de douche en het bad gelden zones waarin een gewone wandschakelaar en een stopcontact niet mogen zitten, en een koord is de nette manier om toch te kunnen schakelen zonder dat je met natte handen bij spanningvoerende delen komt. Een trekschakelaar vervangen door een gewone schakelaar mag daarom alleen als de plek buiten die zones valt.

Aansluiten gaat hetzelfde als bij een wipschakelaar: bruin naar de ingang, zwart naar de lamp of het apparaat, blauw en groen-geel er buitenom. Bij een vierpolige uitvoering, die je vaak boven een wasmachine ziet, worden fase en nul allebei onderbroken. Een plafondlamp met trekschakelaar of een fitting met een koordje eraan werkt hetzelfde, alleen zit de schakelaar dan in het armatuur zelf.

Bij een keuzetrekschakelaar schakel je met opeenvolgende rukjes langs meerdere standen, bijvoorbeeld eerst twee lampen, dan één, dan uit. In een bijkeuken zie je vaak twee koorden naast elkaar, een aparte schakelaar voor was en droog, en dan is het slim om de koorden verschillend te knopen zodat je ze in het donker uit elkaar houdt.

Het trektouw zelf is het onderdeel dat het vaakst kapotgaat. Het binnenwerk bestaat uit een langwerpig kapje, een deel met twee pennetjes en een deel met een veertje dat bij elke ruk afwisselend links en rechts inklikt. Het kapje laat zich alleen loswippen als je precies in de naad zit, en daar breekt bij veel merken net het lipje af.

Er past bij sommige types alleen een heel dun koord van ongeveer een millimeter, en dat is meteen de zwakke plek. Wij hebben er een nieuw dun draadje in geprutst dat een paar maanden later weer brak, en pas na overstappen op een merk waar een dikker koord in past was het klaar. Wat je verder aan reparatie kunt doen en wanneer vervangen sneller is, staat bij het trekkoord van een trekschakelaar vervangen.

Een wasmachine die op een trekschakelaar hangt, hoort er vast op aangesloten te zitten. Een contrastekker aan het uiteinde is geen goede oplossing, want daarmee maak je in een natte ruimte een aansluitpunt waar iemand ook een föhn of een scheerapparaat in kan steken. In veel oudere woningen loopt die trekschakelaargroep buiten de aardlekschakelaar om, en dan is een groep die niet achter de aardlekschakelaar zit het eerste dat je wilt laten aanpassen.

Buitenverlichting automatisch laten schakelen

Voor buitenlampen zijn er drie manieren om het licht zelf te laten schakelen: op licht met een schemerschakelaar, op tijd met een schakelklok, en op beweging met een melder. Ze zijn te combineren, en dan bepaalt de volgorde in de kabel wat er gebeurt. De schemerschakelaar vóór de klok betekent bijvoorbeeld dat de klok alleen kan schakelen als het al donker is.

Rolluik, jaloezie en zonwering op een schakelaar

Een jaloezieschakelaar is de enige schakelaar in huis die iets mag wat de rest niet mag: hij weigert twee standen tegelijk. Dat is geen luxe maar een noodzaak, want een buismotor die tegelijk het signaal omhoog en omlaag krijgt, draait niet maar brandt door. In de schakelaar zit daarom een mechanische vergrendeling tussen de twee wippen.

Bij het vervangen van een oude opbouwschakelaar door een moderne inbouwuitvoering loop je vrijwel altijd tegen hetzelfde aan: de oude had vijf klemmen, de nieuwe heeft er drie. Dat is geen fout in het product. De oude schakelaar had extra klemmen om de nul en de aarde door te lussen, en de nieuwe verwacht dat je dat naast de schakelaar doet.

De aanpak is dan als volgt. De twee blauwe draden gaan samen op een lasklem die geschikt is voor soepele draad, de twee groen-gele draden ook. De bruine draad van de voedende kant komt op L, en de twee draden die naar de motor lopen komen op de klemmen met de pijltjes.

Welke motordraad op welk pijltje moet, is niet uit de kleur af te leiden en verschilt per motor. Sluit hem aan, test, en wissel de twee draden om als omhoog en omlaag verwisseld zijn. Wat je niet mag doen is beide motordraden op één pijltjesklem zetten of de fase op een motorklem, want dan stuur je de motor beide kanten tegelijk op.

Het aansluitschema van een rolluikschakelaar geldt precies zo voor een screen, een zonnescherm of een sleutelschakelaar buiten, alleen zit er bij een buitenopstelling een spatwaterdichte kap omheen. Bij een Somfy-motor met ingebouwde eindafstelling is het aansluitschema hetzelfde, maar stel je de eindstanden af met de knoppen op de motorkop en niet met de schakelaar. Een buitenschakelaar aansluiten gaat verder hetzelfde als binnen, alleen voer je de kabel altijd van onderaf door een wartel in de doos, zodat er geen water langs de mantel naar binnen loopt.

Loopt de kabel door de tuin, gebruik dan grondkabel en breng die met een trekontlasting binnen. Welke kabel en welke aderdikte daarbij hoort, zoek je op in de draad- en kabelkiezer per situatie.

Ventilatie, kastverlichting en een schakelaar met controlelampje

Naast de gewone lichtschakelaars zit er in een huis een handjevol schakelaars dat iets anders doet. De driestandenschakelaar van de mechanische ventilatie, de kastschakelaar die reageert op een deur, en de schakelaar met een lampje in de wip. Alle drie hebben ze een eigen valkuil, en die zit steeds in de nuldraad of in de volgorde van de bedrading.

Hoofdschakelaar, werkschakelaar en krachtstroom

De hoofdschakelaar in de meterkast heeft één taak: de hele installatie in één beweging spanningsloos maken. Hij beveiligt niets, dus hij springt ook niet vanzelf uit. Als er in jouw kast iets naar beneden klapt, kijk dan of dat niet de aardlekschakelaar of een automaat is, want die twee worden vaak voor de hoofdschakelaar aangezien.

In oudere kasten zit vaak nog een Holec-hoofdschakelaar, in nieuwere kasten meestal een 3 fase hoofdschakelaar van Hager of ABB op DIN-rail. De maat van de hoofdschakelaar volgt de aansluiting.

Bij een gewone eenfase-aansluiting hangt er een tweepolige, bij drie fasen een vierpolige die de drie fasen en de nul samen onderbreekt. Bij 3x25 ampère is een vierpolige van 40 ampère voldoende, maar in de praktijk wordt vrijwel altijd een 63A hoofdschakelaar geplaatst omdat het prijsverschil klein is en een verzwaring dan geen nieuwe schakelaar kost.

Een vierpolige schakelaar op een eenfase-installatie zetten mag gewoon. Je gebruikt dan één fasepool en de nulpool en laat de andere twee polen leeg.

Andersom, een drie fasen aansluiting op een tweepolige schakelaar, kan uiteraard niet. Wat er verder aan omschakelen en verzwaren komt kijken, staat bij de hoofdschakelaar in de meterkast en zijn maatvoering.

Overspanningsbeveiliging hoort direct achter de hoofdschakelaar, aan het begin van de installatie. Zit hij ervoor, dan kun je hem nooit spanningsloos maken zonder de hoofdzekering te trekken, en dat is werk voor de netbeheerder. Hoeveel groepen en welke aansluitwaarde bij jouw huis passen, reken je door met de groepencalculator voor je meterkast.

Merken, inbouwmaten en de hoogte waarop een schakelaar hoort

De gangbare Nederlandse schakelaars passen allemaal in dezelfde inbouwdoos, dus je kunt merken door elkaar gebruiken. Wat niet uitwisselbaar is, is de afdekplaat: een centraalplaat van het ene merk klikt niet op het sokkel van het andere. Wil je één stijl in huis, kies dan één serie en houd die aan.

Het aansluiten verschilt alleen in het soort klem. Bij de series die installateurs het meest gebruiken werk je met steekklemmen waar je de gestripte ader recht in duwt, en de volgorde daarvan staat bij een Gira-schakelaar op zijn steekklemmen aansluiten.

Merken met steekklemmen vragen om een stugge ader en een striplengte van ongeveer negen millimeter, de precieze maat staat op de achterkant van het sokkel afgedrukt. Schroefklemmen kunnen soepele draad beter aan. Strip je te lang, dan steekt er blank koper buiten de klem uit en dat is bij een volle doos vragen om kortsluiting.

Bij het demonteren van een bestaande schakelaar zoek je de sleuf onder of naast de wip. Daar zet je een smalle platte schroevendraaier in en dan wipt de knop eraf, waarna de afdekplaat en het sokkel zichtbaar worden. Bij een dimmer druk of trek je de draaiknop er meestal recht af voordat de plaat losgaat, en dat is bij alle inbouwdimmers ongeveer hetzelfde.

Naast inbouwdimmers bestaan er snoerdimmers en vloerdimmers, zoals de bekende ronde vloerdimmer van Relco die je met je voet bedient. Hoe je een dimmer bedraadt en welke belasting hij aankan, staat bij een dimmer aansluiten op ledverlichting.

Voor de plaatsing is er in Nederland een gewoonte die je overal terugziet: schakelaars op ongeveer 105 centimeter boven de vloer, stopcontacten op 30 centimeter. Het Bouwbesluit vraagt voor bedieningsvoorzieningen een hoogte tussen ongeveer 90 en 120 centimeter, dus 105 zit precies in het midden. Alle gangbare maten staan bij elkaar in de tabel met standaardmaten voor schakelaars en stopcontacten.

Bevestiging gaat met schroeven of met spreidklauwen. Zit er een moderne doos met schroefgaten in de muur, gebruik dan altijd de schroeven, want klauwen vreten zich in de doos en de schakelaar gaat na een paar jaar wiebelen. Klauwen zijn bedoeld voor oude dozen zonder schroefdraad, en dan draai je ze net zo ver aan dat de plaat vlak tegen de wand komt.

Schakelaars en groepen die het niet doen

Voordat je gaat vervangen, zoek je eerst waar het probleem zit. Een lamp die niet aangaat, kan aan de lamp liggen, aan de schakelaar, aan de bedrading of aan de groep, en die vier zijn met een tweepolige spanningszoeker snel uit elkaar te houden. Meet altijd tussen fase en nul, want een fasetester met een lampje in de steel reageert ook op restspanning uit een naastliggende kabel.

Dat laatste verklaart de klassieke vraag waarom er nog spanning staat terwijl de schakelaar uit is. In een kabelgoot waar meerdere leidingen naast elkaar lopen, koppelt er via de isolatie een klein beetje spanning over, en dat is genoeg voor een fasetester. Een tweepolige meter belast het punt en laat dan zien dat er niets echt op staat.

Staat er wel spanning op de draad die naar de lamp gaat terwijl de schakelaar uit is, dan zit de schakelaar in de nul in plaats van in de fase. Dat is een fout die vroeger vaker gemaakt werd. Het licht werkt, maar bij het vervangen van een lamp staat de fitting nog onder spanning en dat wil je niet.

Een aardlekschakelaar die niet omhoog blijft, heeft altijd een oorzaak in de installatie en zelden in de schakelaar zelf. Vaak is het een lekstroom door vocht in een buitenlamp, een boiler of een oude wasmachine. De aanpak om die groep voor groep te vinden staat bij een aardlekschakelaar die er telkens uit valt.

Drukknoppen die geen lichtschakelaar zijn

Niet elke drukknop in huis schakelt stroom. De bedieningsplaat op een inbouwreservoir, de drukknop in een douchekraan en de knop op een zelfsluitende wastafelkraan zijn mechanische bedieningen, en die worden vaak in één adem met schakelaars genoemd. Ze delen wel dezelfde klacht: de knop blijft hangen of komt niet meer terug.

Bij een wc-bedieningsplaat zit het probleem bijna altijd in de drukstiften achter de plaat. Die stiften zijn in lengte verstelbaar en drukken op de spoelklep in het reservoir. Staan ze te lang afgesteld, dan blijft de klep open staan en blijft het toilet doorlopen, en staat er te veel speling, dan spoelt hij pas na twee keer drukken.

De plaat eraf halen verschilt per merk. Een Wisa-drukknop uit een opbouwstortbak zit vaak met schroefjes onder de knoppen vast, terwijl je bij een Sphinx-, Grohe- of Grohedal-bedieningsplaat de plaat losklikt of een kwartslag draait. Bij Plieger, Ben en Villeroy en Boch werkt het meestal ook met klemhaken aan de onderzijde.

Bij de meeste inbouwreservoirs klik je de plaat er aan de onderkant af of draai je hem een kwartslag los, en bij oudere opbouwmodellen zitten er schroefjes onder de knoppen. Een Grohe-drukknop voor de wc installeer je door eerst het montageframe in de sparing te klikken en pas daarna de plaat erop te drukken, anders staan de stiften scheef. Werk voorzichtig, want de haakjes van een kunststof plaat breken makkelijk en een losse plaat is vaak duurder dan het hele binnenwerk.

De omstelling in een inbouwdouchesysteem, bij Grohe bekend als de aquadimmer, is een cartouche met een keramische schijf die je met de knop verdraait. Gaat hij zwaar of blijft hij hangen, dan zit er kalk tussen de schijven. Uitnemen, een nacht in verdund citroenzuur leggen en opnieuw invetten met siliconenvet lost dat meestal op, en anders vervang je de cartouche.

Veelgestelde vragen