Hotelschakeling aansluiten zonder te gokken op de draden
Wat vrijwel iedereen een hotelschakeling noemt, is een wisselschakeling: een lamp die je vanaf twee plekken aan en uit doet met twee wisselschakelaars. Bij de ene schakelaar komt de fase op het vaste contact, bij de andere de draad naar de lamp, en daartussen lopen twee wisseldraden die je onderling mag verwisselen. Wil je vanaf drie of vier plekken schakelen, dan zet je er kruisschakelaars tussen en verandert alleen het middenstuk. Werkt de schakeling maar half, dan zit in de meeste gevallen de fase of de lampdraad op een wisselcontact in plaats van op het vaste contact.
Dit heb je nodig
Gereedschap
- Tweepolige spanningstester, geen schroevendraaier met lampje
- Multimeter met doorbelstand
- Set VDE-schroevendraaiers, plat 2,5 en 3,5 mm en PZ1
- Striptang en zijkniptang
- Punttang om aders in de doos te leiden
- Isolatietape en een watervaste stift om aders te merken
- Meettrekveer als er nog een ader bij moet
- Zaklamp of hoofdlamp voor in de inbouwdoos
Materiaal
- Twee wisselschakelaars van hetzelfde merk en dezelfde serie
- Een kruisschakelaar per extra bedienplek
- Installatiedraad 1,5 mm2 in zwart, bruin en blauw
- Lasklemmen voor de centraaldoos
- Aderdoppen voor ongebruikte aders
- Inbouwdozen en elektrabuis als er posities bij komen
- Eventueel een dimmer met wisseluitgang of een inbouwmodule
Hotelschakeling of wisselschakeling: waar hebben we het over
Vraag tien mensen wat een hotelschakeling is en negen geven hetzelfde antwoord: een lamp die je vanaf twee plekken aan en uit doet, zoals op een overloop of in een gang met twee deuren. Wie dat bedoelt heeft geen speciaal product nodig maar twee wisselschakelaars, hetzelfde basistype schakelaar dat overal in huis zit. De naam is zo ingeburgerd dat vrijwel elke klusser hem gebruikt, alleen slaat hij formeel op iets anders.
De oorspronkelijke hotelschakeling bestaat namelijk uit drie wisselschakelaars. Twee daarvan vormen een gewone wisselschakeling en de derde kiest tussen twee lampen, bijvoorbeeld de plafondlamp of het lampje boven de wastafel. Hotels legden dat zo aan zodat die twee nooit tegelijk konden branden, wat in de begindagen van het elektrisch licht flink scheelde in verbruik.
Voor het aansluiten maakt die naamdiscussie niets uit. Wat telt is hoeveel bedienplekken je wilt en hoeveel lampen eraan hangen, want daar volgt het schema uit. Ga je van twee naar drie of vier bedienplekken, dan komt er een kruisschakeling bij kijken en verandert alleen het middenstuk.
Een hotelschakelaar als los artikel bestaat niet. Je koopt twee wisselschakelaars, eventueel aangevuld met een of meer kruisschakelaars, en de rest zit in de bedrading. Hoe je zo een wisselschakelaar in een bestaande doos aansluit volgt hetzelfde stramien als hieronder.
| Term | Wat het in de praktijk is | Aantal schakelaars | Wat je ermee doet |
|---|---|---|---|
| Hotelschakeling in het dagelijks gebruik | Een gewone wisselschakeling | 2 wisselschakelaars | Een lamp of lampengroep vanaf twee plekken aan en uit |
| Hotelschakeling zoals hij oorspronkelijk heet | Wisselschakeling met een keuzeschakelaar erachter | 3 wisselschakelaars | Vanaf twee plekken schakelen en op een derde plek kiezen welke van twee lampen brandt |
| Wisselschakeling | Twee wisselschakelaars verbonden door twee wisseldraden | 2 | Twee bedienplekken op dezelfde lamp |
| Kruisschakeling | Wisselschakelaars aan de uiteinden, kruisschakelaars ertussen | 3 of meer | Drie, vier of nog meer bedienplekken op dezelfde lamp |
| Serieschakeling | Een schakelaar met twee onafhankelijke uitgangen | 1 | Twee lampen los van elkaar vanaf een plek |
| Wisselschakelaar | Het onderdeel zelf: een vast contact en twee wisselcontacten | Niet van toepassing | De bouwsteen van elke hotelschakeling |
| Hotelschakelaar | Bestaat niet als product, in de winkel krijg je een wisselschakelaar | Niet van toepassing | Alleen een spreektaalnaam |
Tel voordat je iets koopt de aders in beide schakelaardozen. Drie aders aan allebei de kanten wijst op een klassieke wisselschakeling die je zo weer werkend krijgt. Vind je er maar twee aan een kant, dan ligt er een omloopdraad of moet er nog een ader bij getrokken worden, en dat verandert je boodschappenlijstje.
Het schema van een hotelschakeling met twee schakelaars
Een wisselschakelaar heeft drie klemmen: een vast contact en twee wisselcontacten. Het vaste contact staat in elke stand door met precies een van de twee andere klemmen, nooit met allebei tegelijk. Alle regels hieronder volgen daaruit.
De fase, in de meeste woningen de bruine ader, komt op het vaste contact van de eerste schakelaar. Vanaf de twee wisselcontacten lopen twee zwarte aders naar de twee wisselcontacten van de tweede schakelaar. Die twee mag je onderling verwisselen, dat bepaalt alleen in welke stand van de tuimelaar de lamp brandt.
Op het vaste contact van de tweede schakelaar zit de zwarte schakeldraad naar de lamp. De nul gaat rechtstreeks van de centraaldoos naar het armatuur en komt bij geen enkele schakelaar langs. De blauwe ader is altijd de nul en de geel-groene altijd de aarde, en die afspraak geldt door de hele elektrische installatie in huis heen.
Bij de eerste schakelaar zie je dus een bruine en twee zwarte aders, bij de tweede drie zwarte. Dat verklaart waarom mensen bij een hotelschakeling met 3 zwarte draden in de doos gaan twijfelen: die derde zwarte is gewoon de draad naar het lichtpunt. Welke van de drie dat is, kun je niet aan de kleur zien en moet je meten.
De regel waar de meeste storingen op vastlopen is deze: de fase en de draad naar de lamp horen bij verschillende schakelaars. Zet je ze allebei op dezelfde schakelaar, dan blijft er aan de andere kant geen werkende bedienplek over. Voor een lichtgroep is 1,5 mm2 ruim voldoende, en welke draad of kabel bij welke leiding hoort hangt af van de plek waar hij loopt.
De hotelschakeling voor dummies, in twee regels
Zet de fase op het vaste contact van de eerste schakelaar en de draad naar de lamp op het vaste contact van de tweede. De twee zwarte aders die overblijven verbind je tussen de wisselcontacten, recht of gekruist, dat maakt niet uit. Alle varianten met drie schakelaars, vier schakelaars of meerdere lampen zijn uitbreidingen op deze twee regels.
De aderbesparende variant met een omloopdraad
Er bestaat een tweede schema dat je vooral in oudere installaties en bij combinaties met een stopcontact tegenkomt. Daarbij zijn de vaste contacten van beide schakelaars met een enkele zwarte ader aan elkaar geknoopt, de omloopdraad. Bij allebei de schakelaars zit dan de fase op het ene wisselcontact en de draad naar de lamp op het andere.
Dat kan alleen als de fase en de lampdraad langs beide schakelaardozen lopen, bijvoorbeeld omdat de leiding wordt doorgelust. Je hebt dan een ader tussen de twee posities nodig in plaats van twee, en dat scheelt trekwerk. In het gebruik gedraagt de schakeling zich precies als een gewone wisselschakeling.
Aan deze variant zit een harde voorwaarde. De twee fasedraden moeten van dezelfde groep komen, anders staat er na het uitschakelen van die ene groep nog steeds spanning op de schakeling.
| Ader | Wat het is | Waar hij hoort in de schakeling |
|---|---|---|
| Bruin | Fase vanuit de centraaldoos | Op het vaste contact van de eerste schakelaar |
| Zwart, eerste van het paar | Wisseldraad | Van wisselcontact naar wisselcontact, volgorde vrij |
| Zwart, tweede van het paar | Wisseldraad | Van het andere wisselcontact naar het andere wisselcontact |
| Zwart, de derde | Schakeldraad naar het lichtpunt | Op het vaste contact van de tweede schakelaar |
| Blauw | Nul | Rechtstreeks naar het armatuur, nooit door een schakelaar |
| Geel-groen | Aarde | Naar het armatuur en naar metalen inbouwmateriaal |
| Zwart met witte streep of een gemerkte ader | Hulpkleur van de installateur | Meestal een van de twee wisseldraden, maar meten blijft nodig |
Schakel nooit de nul. Er circuleren varianten waarbij een van de twee schakelaars in de blauwe ader zit, en een variant waarbij de lamp tussen de twee vaste contacten hangt. In beide gevallen kan er nog spanning op de fitting staan terwijl de lamp uit is. Die schema's zijn hier niet toegestaan en je merkt het pas op het moment dat je een lamp vervangt.
Welke schakelaar je nodig hebt en hoe je de contacten vindt
Voor de twee uiteinden van elke hotelschakeling heb je wisselschakelaars nodig, herkenbaar aan drie klemmen. Voor elke bedienplek daartussen komt er een kruisschakelaar bij, met vier klemmen. Vraag je in de winkel om een schakelaar voor een hotelschakeling, dan is dat het antwoord: twee wisselschakelaars, plus per extra plek een kruisschakelaar.
Een enkelpolige schakelaar heeft twee klemmen en kan hier niets. Een serieschakelaar heeft er wel drie, maar dat zijn een gemeenschappelijke ingang en twee uitgangen die onafhankelijk van elkaar schakelen. Daarmee doe je twee lampen los van elkaar vanaf een plek, en hoe je zo een serieschakelaar met twee lampen aansluit volgt een heel ander schema dan dit.
De klemindeling verschilt per merk en zelfs per serie. Bij Jung, Gira, Berker, Niko en Busch-Jaeger zit het vaste contact niet altijd op dezelfde plek, en de aanduiding wisselt tussen een L, een P, een pijltje en helemaal niets. Een rood hendeltje bij een klem zegt niets over de functie, dat is alleen de bediening van de veerklem.
Meten is daarom sneller dan gokken. Neem de schakelaar los van alle draden, zet een multimeter op de doorbelstand en houd de pennen op twee klemmen terwijl je de tuimelaar heen en weer zet. Maakt dat paar in geen van beide standen contact, dan heb je de twee wisselcontacten gevonden en is de derde klem het vaste contact.
Een 3 standen schakelaar hoort niet in dit rijtje thuis. Die verdeelt een voeding over meerdere standen voor bijvoorbeeld een ventilator en werkt heel anders dan een wisselschakelaar. Voor wie alleen een gewone lichtknop vervangt is de aanpak voor het aansluiten van een gewone lichtschakelaar genoeg, en voor die schakelaar met drie standen geldt weer een eigen schema.
| Schakelaar | Klemmen | Zo herken je hem | Waarvoor je hem gebruikt |
|---|---|---|---|
| Enkelpolige schakelaar | 2 | Een ingang en een uitgang | Een lamp vanaf een plek |
| Wisselschakelaar | 3 | Het vaste contact maakt in elke stand met een van de twee andere | De twee uiteinden van elke hotelschakeling |
| Kruisschakelaar | 4 | Twee klemmen boven, twee onder, wisselt de paren om | Elke extra bedienplek tussen de wisselschakelaars |
| Serieschakelaar | 3 | Een gemeenschappelijke ingang en twee uitgangen die los schakelen | Twee lampen los van elkaar vanaf een plek |
| Dubbele wisselschakelaar | 6, twee keer drie | Twee tuimelaars in een inbouwdoos | Twee losse hotelschakelingen op dezelfde plek |
| Dimmer met wisseluitgang | 3 | Een losstaande klem plus twee klemmen die bij elkaar horen | Een dimbare bedienplek in een hotelschakeling |
| Pulsdrukker | 2 | Veert terug, blijft niet in een stand staan | Bediening van een module of een impulsrelais |
Koop de schakelaars voor alle posities van dezelfde schakeling in een merk en een serie. Dan is de klemindeling overal gelijk en hoef je niet bij elke doos opnieuw uit te zoeken welke klem het vaste contact is. Bij drie of vier bedienplekken scheelt dat merkbaar veel gepuzzel.
Een hotelschakeling met 3 schakelaars of 4 schakelaars
Wil je dezelfde lamp vanaf drie plekken bedienen, dan blijven de twee wisselschakelaars aan de uiteinden staan en komt er een kruisschakelaar tussenin. Bij vier bedienplekken worden het twee kruisschakelaars, bij vijf drie, en zo kun je doorgaan. Het aantal wisselschakelaars blijft altijd twee, hoe lang de rij ook wordt.
Een kruisschakelaar heeft vier klemmen, twee aan de ene zijde en twee aan de andere. Het paar dat van de vorige schakelaar komt hoort samen aan een zijde, het paar dat naar de volgende gaat samen aan de andere. Verdeel je die paren kruislings over boven en onder, dan werkt een hotelschakeling met drie schakelaars vanaf twee plekken wel en vanaf de derde niet.
Op een kruisschakelaar komt nooit een fase en nooit de draad naar de lamp. Daar zitten uitsluitend wisseldraden op. De fase hoort bij de wisselschakelaar aan het begin van de rij en de lampdraad bij de wisselschakelaar aan het eind.
De volgorde in de bedrading hoeft niet de volgorde in huis te zijn. Komt de voeding binnen bij de middelste schakelaar, dan trek je de fase daarvandaan door naar een van de buitenste posities en maak je die tot wisselschakelaar. Reken vooraf uit hoeveel aders elke leiding moet krijgen, want achteraf een ader bijtrekken door een volle buis is bewerkelijk.
Leg je nieuwe schakelposities aan, houd dan de gangbare hoogte aan zodat het huis er straks normaal uitziet. In het overzicht met standaardmaten voor schakelaars en stopcontacten staat op welke hoogte de inbouwdozen gebruikelijk komen. Trek meteen een blauwe ader mee naar elke schakelaardoos, ook als je die nu nog niet gebruikt.
| Opzet | Wat je nodig hebt | Aders tussen de posities | Waar de fase en de lampdraad zitten |
|---|---|---|---|
| Hotelschakeling 2 schakelaars | 2 wisselschakelaars | 2 wisseldraden | Fase bij de eerste, lampdraad bij de tweede |
| Hotelschakeling 3 schakelaars | 2 wisselschakelaars en 1 kruisschakelaar | 2 per traject, dus 4 aders bij de middelste doos | Fase bij de eerste, lampdraad bij de laatste |
| Hotelschakeling 4 schakelaars | 2 wisselschakelaars en 2 kruisschakelaars | 2 tussen elke twee opeenvolgende posities | Fase bij de eerste, lampdraad bij de laatste |
| Hotelschakeling 5 schakelaars | 2 wisselschakelaars en 3 kruisschakelaars | 2 tussen elke twee opeenvolgende posities | Fase bij de eerste, lampdraad bij de laatste |
| Zes bedienplekken of meer | Telkens een kruisschakelaar erbij | 2 tussen elke twee opeenvolgende posities | Ongewijzigd, alleen het middenstuk groeit |
| Onbeperkt met pulsdrukkers | Pulsdrukkers plus een impulsrelais of module | 2 aders naar elke drukker, allemaal parallel | Fase en lampdraad zitten bij de module, niet bij de drukkers |
Die extra blauwe ader kost bijna niets en is later goud waard. Vrijwel elke slimme module en veel LED-dimmers hebben een nul nodig in de schakelaardoos. Zonder die ader moet je alsnog de wand open of ben je aangewezen op een oplossing met een batterij.
Twee lampen of meer op dezelfde hotelschakeling
Meer lampen tegelijk schakelen kost geen extra schakelaars. Je zet de lampen parallel: de zwarte schakeldraad loopt door van lamp een naar lamp twee, en beide lampen krijgen daarnaast de blauwe nul en de geel-groene aarde. Voor een hotelschakeling met 2 lampen en 2 schakelaars verandert er aan het schakelgedeelte dus niets.
Datzelfde geldt bij drie bedienplekken. Een hotelschakeling met 3 schakelaars en 2 lampen is gewoon het kruisschema met twee parallelle lampen eraan, en met 3 lampen werkt het net zo. Hoe je de aders in het armatuur zelf terugvindt, staat bij het aansluiten van een lamp op een schakelaar.
Bij de oorspronkelijke hotelschakeling ligt het anders, want daar mogen de twee lampen juist niet tegelijk branden. Achter de wisselschakeling komt dan een derde wisselschakelaar. De schakeldraad die uit de wisselschakeling komt gaat op het vaste contact van die derde schakelaar, en de twee wisselcontacten gaan elk naar een eigen lamp.
Een dubbele hotelschakeling is weer iets anders. Daarbij zitten op elke plek twee tuimelaars in een afdekraam, bijvoorbeeld boven en beneden aan de trap: de ene helft schakelt de overlooplampen vanaf beide plekken, de andere helft alleen de lamp ter plekke. Zo een dubbele schakelaar in een hotelschakeling is niets anders dan twee wisselschakelaars in een inbouwdoos, in de handel ook wel een wissel-wisselschakelaar genoemd.
Het gevolg zit in de bedrading. Voor twee losse wisselschakelingen tussen dezelfde twee posities heb je vier zwarte aders nodig in plaats van twee. Tel daar de fase, de lampdraden en een reserve-nul bij op en je zit al snel op zes aders in de leiding tussen de dozen.
Hoeveel lampen je aan een schakeling mag hangen wordt begrensd door de groep en niet door de schakelaar. Een gewone wisselschakelaar mag 10 of 16 ampere, wat bij LED-verlichting nooit het knelpunt is. Wil je weten hoeveel watt je op een groep kunt zetten, reken dat dan uit voordat je nog een rij inbouwspots aan diezelfde groep hangt.
| Opzet | Schakelaars | Lampen | Wat je aanpast |
|---|---|---|---|
| Hotelschakeling 3 schakelaars 1 lamp | 2 wisselschakelaars en 1 kruisschakelaar | 1 | Kruisschakelaar tussen de twee wisselschakelaars |
| Hotelschakeling 2 lampen 2 schakelaars | 2 wisselschakelaars | 2 parallel | Schakeldraad en nul doorlussen naar de tweede lamp |
| Hotelschakeling 3 schakelaars 2 lampen | 2 wisselschakelaars en 1 kruisschakelaar | 2 parallel | Kruisschakelaar ertussen, de lampen blijven parallel |
| Hotelschakeling 3 schakelaars 3 lampen | 2 wisselschakelaars en 1 kruisschakelaar | 3 parallel | Alle lampen aan dezelfde schakeldraad en nul |
| Kiezen welke van twee lampen brandt | 3 wisselschakelaars | 2, nooit tegelijk | Derde wisselschakelaar achter de schakeling, een lamp per wisselcontact |
| Dubbele hotelschakeling met dubbele schakelaars | 2 dubbele wisselschakelaars | 2 groepen | Vier wisseldraden tussen de posities in plaats van twee |
| Hotelschakeling met dimmer op een van de plekken | 1 dimmer met wisseluitgang en 1 wisselschakelaar | 1 | De dimmer neemt de plaats van een van de twee schakelaars in |
Een dimmer in de hotelschakeling opnemen
Een hotelschakeling met dimmer kan prima, maar er zit een dimmer in de schakeling en geen twee. Een hotelschakeling met 2 dimmers werkt niet met gewone fasedimmers: die staan in serie in dezelfde stroomkring en regelen tegen elkaar in, met flikkeren, gezoem of schade als gevolg. Je maakt dus een plek dimbaar en houdt de andere een gewone wisselschakelaar.
Op de verpakking staat zelden het woord hotelschakeling. Zoek naar de vermelding dat de dimmer geschikt is voor een wisselschakeling, of naar twee wisselklemmen op het apparaat zelf. Een dimmer zonder die klemmen kun je alleen als enige bedienplek gebruiken.
Een dimmer op een hotelschakeling aansluiten is eenvoudiger dan de symbolen doen vermoeden. De dimmer neemt de plaats in van een wisselschakelaar, dus hij heeft ook een vast contact en twee wisselcontacten. De klem die alleen staat is het vaste contact, en de twee klemmen die bij elkaar horen zijn de wisselcontacten die naar de andere schakelaar gaan.
Een Jung dimmer, een Busch-Jaeger dimmer of een ION dimmer aansluiten in een hotelschakeling gaat volgens diezelfde logica, alleen verschillen de opdrukken. Bij de een staat er enkel een golfje of een pijltje op de klemmen, bij een EcoDim zie je twee keer een L en een golfje. Vervang je een oude dimmer, markeer dan welke ader op de losstaande klem zat: die gaat op de nieuwe dimmer weer op de losstaande klem, en de andere twee komen in willekeurige volgorde op de twee klemmen die bij elkaar horen.
Sommige dimmers zijn gevoelig voor de richting. Die willen de fase aan de ingangszijde hebben en de lampdraad op de regelbare uitgang, waarmee de dimmer aan de kant van de lamp hoort te zitten. Werkt de schakeling niet terwijl je alles hebt nagemeten, verwissel dan de dimmer en de wisselschakelaar van doos, want daarmee gaat een Gira-dimmer die niets deed vaak in een keer normaal werken.
Let bij LED op het vermogensbereik, dat wel op de dimmer zelf staat maar niet altijd duidelijk op de doos. Veel fasedimmers vragen minimaal 3 tot 5 watt en gaan tot 60 of 100 watt bij LED. Twee ledlampjes van 4 watt zitten onder dat minimum en gaan dan knipperen om een reden die niets met je bedrading te maken heeft.
Verder volgt het los aansluiten en instellen van een dimmer dezelfde stappen als hier. Loop bij twijfel eerst de lampen na en daarna pas de klemmen, want een verkeerde lamp geeft hetzelfde beeld als een verkeerde ader.
| Opstelling | Werkt dit | Waar je op moet letten |
|---|---|---|
| Dimmer in hotelschakeling, samen met een gewone wisselschakelaar | Ja | Op de dimmer moet staan dat hij geschikt is voor een wisselschakeling |
| Hotelschakeling met 2 dimmers, allebei gewone fasedimmers | Nee | Geen bruikbaar dimbeeld en de dimmers kunnen elkaar beschadigen |
| Dimmer met een bijpassende nevenbediening op de tweede plek | Ja | De nevenbediening schakelt geen vermogen en moet van hetzelfde type zijn |
| Pulsdrukkers op een dimmodule of impulsdimmer | Ja | Alle drukkers parallel, dus zoveel bedienplekken als je wilt |
| Inbouwmodule achter een van de schakelaars | Ja | Nul nodig in die schakelaardoos en de module instellen op schakelaar in plaats van puls |
| Dimmer op een niet-dimbare LED-lamp | Nee | Geflikker en gezoem, en de lamp gaat er sneller aan kapot |
| LED dimmer onder zijn minimumvermogen belast | Nee | Twee ledlampjes van 4 watt halen de ondergrens van 3 tot 5 watt niet altijd |
Alleen dimbare lampen op een dimmer. Een niet-dimbare LED-lamp op een dimmer geeft flikkeren, gezoem en een korte levensduur, en dat lijkt sprekend op een aansluitfout. Controleer dat eerst voordat je de schakelaars weer uit de wand trekt.
Slim schakelen, draadloos schakelen en sensoren
Ligt er geen tweede leiding en wil je de wand niet open, dan is een inbouwmodule achter de schakelaar vaak de kortste route. Zo een module vraagt in die ene doos wel een fase, een nul en de draad naar de lamp. Je hebt er maar een nodig, ook bij twee bedienplekken.
De twee wisselschakelaars vormen dan samen het schakelcontact van de module. Je verbindt de schakelvoeding van de module met het vaste contact van de eerste schakelaar, legt de twee wisseldraden naar de tweede en brengt het vaste contact daarvan terug op de schakelingang van de module. Tussen de twee posities heb je daarvoor drie aders nodig in plaats van twee.
Zet de module daarna in de stand voor een gewone schakelaar en niet op puls. Staat hij verkeerd ingesteld, dan reageert de lamp omgekeerd of helemaal niet terwijl er niets mis is met de bedrading. Leg de leiding bij voorkeur rechtstreeks tussen de twee schakelaardozen, want via de centraaldoos eindig je met een buis vol aders die je nergens voor gebruikt.
Met pulsdrukkers in plaats van wisselschakelaars wordt het nog simpeler. Alle drukkers komen parallel op dezelfde ingang, dus twee aders tussen de posities zijn genoeg en je zet er zonder nieuw schema een vierde of vijfde bedienplek bij. Dat is meteen de makkelijkste manier om een draadloze hotelschakeling uit te breiden, want een batterijknop op de muur werkt op precies dezelfde ingang.
Een Philips Hue wall switch module is geen schakelaar maar een afstandsbediening op een batterij, die achter je bestaande schakelaar in de doos past. Slimme lampen moeten permanent spanning houden, dus de wisselschakeling wordt overbrugd en de tuimelaar stuurt voortaan alleen nog de app aan. Maak die brug in de centraaldoos en niet in de schakelaardoos, zodat er geen zwarte ader ontstaat die opeens permanent fase voert op een plek waar niemand dat verwacht.
Dop de aders af die je daarbij vrijmaakt, schrijf op wat je gedaan hebt en meet na het inschakelen of er echt geen spanning meer op staat. Laat de aders in de doos zitten in plaats van ze af te knippen, want dan kun je de schakelaars later gewoon terugzetten.
Een bewegingssensor in een hotelschakeling is de lastigste van het rijtje. Een gewone sensor met drie draden stuurt zelf de lamp aan, en zodra de wisselschakeling zijn voeding wegneemt valt de sensor uit en werkt hij niet meer als bedienplek. Een hotelschakeling met bewegingssensor maak je daarom met een sensor die een module of impulsrelais aanstuurt, of met een sensor met een potentiaalvrij contact dat je parallel aan een pulsdrukker zet.
Controleer of beide schakelposities op dezelfde groep zitten. Bij verbouwingen komt het voor dat de bovenste en de onderste schakelaar ooit op twee verschillende groepen zijn aangesloten. Verbind je die door om een slimme lamp permanent spanning te geven, dan staat er nog spanning op de bedrading terwijl je die ene groep hebt uitgezet. Meet in beide dozen voordat je iets doorverbindt.
De hotelschakeling werkt niet: zo zoek je de fout
Bijna alle storingen komen op hetzelfde neer: een ader zit op een wisselcontact terwijl hij op het vaste contact hoort, of andersom. Het prettige is dat het symptoom vrij precies aanwijst waar je moet zijn. Alle combinaties uitproberen is zelden nodig en kost meestal een middag.
Het bekendste voorbeeld is de lamp die alleen uitgaat met de schakelaar waarmee je hem net hebt aangezet. Dan gedraagt een van de twee zich als hoofdschakelaar, en dat gebeurt precies wanneer daar de fase of de lampdraad op een wisselcontact zit. Verwissel op die schakelaar de ader van het vaste contact met een van de twee andere en de schakeling doet het.
Weet je niet welke ader welke is, meet dan in plaats van te gokken. Zet de groep uit, haal beide schakelaars los en verbind bij de tweede doos twee van de drie aders met een lasklem. Bij de eerste doos meet je met de doorbelstand welke twee aders nu doorverbonden zijn: dat zijn de wisseldraden, en wat overblijft is aan de ene kant de fase en aan de andere kant de draad naar het lichtpunt.
Merk de aders daarna met tape en een nummer voordat je verder gaat. Bij een schakeling met drie of vier bedienplekken is dat het verschil tussen tien minuten werk en een hele avond. Een tweede paar handen helpt ook: laat iemand in de ene doos aan de aders trekken terwijl jij in de andere kijkt welke beweegt.
Valt de aardlekschakelaar eruit zodra je inschakelt, stop dan met proberen en loop eerst de lasdozen na. Dan raakt er ergens een ader aan aarde of zitten fase en nul verwisseld in een klem. Wat er verder achter een aardlekschakelaar die eruit blijft vallen kan zitten, loop je het beste stap voor stap na voordat je opnieuw inschakelt.
| Wat je ziet | Wat er waarschijnlijk aan de hand is | Wat je doet |
|---|---|---|
| De lamp gaat alleen uit met de schakelaar waarmee je hem aandeed | Bij een van de twee zit de fase of de lampdraad op een wisselcontact | Verwissel op die schakelaar de ader van het vaste contact met een van de wisseldraden |
| Staat schakelaar A uit, dan doet B niets, staat A aan, dan werkt B wel | Schakelaar A werkt als hoofdschakelaar, de fase zit daar op een wisselcontact | Zet de fase op het vaste contact van A en de twee wisseldraden op de wisselcontacten |
| Geen enkele stand geeft licht | Fase en lampdraad zitten op dezelfde schakelaar, of een wisseldraad is onderbroken | Bel de twee wisseldraden door en controleer welke ader naar het lichtpunt loopt |
| Bij drie schakelaars doet de middelste niet mee | De twee aderparen op de kruisschakelaar zijn door elkaar aangesloten | Zet het paar van de vorige schakelaar samen aan een zijde en het paar naar de volgende aan de andere |
| De lamp gloeit zwak na of knippert in de uit-stand | Influentiespanning op een lange parallelle leiding of een schakelaar met controlelampje | Controlelampje loskoppelen of een bypass over het armatuur zetten |
| De aardlekschakelaar valt eruit bij het inschakelen | Een ader raakt aarde, of fase en nul zitten verwisseld in een lasklem | Spanningsloos maken en alle lasdozen nalopen voordat je opnieuw inschakelt |
| De schakelaar wordt warm of knettert | Een klem is niet goed aangedraaid of de ader zit half in de klem | Opnieuw afmonteren, de geoxideerde aderpunt afknippen en vers strippen |
Zo maak je een hotelschakeling met twee wisselschakelaars
Deze volgorde geldt voor een situatie met twee schakelaardozen en een lichtpunt, en met een kruisschakelaar erbij verandert alleen stap vier.
-
Zet de groep uit en controleer dat het spanningsloos is
Schakel de juiste groep uit in de meterkast en zet ook de bijbehorende aardlekschakelaar uit. Controleer daarna in beide schakelaardozen met een tweepolige spanningstester of er echt geen spanning meer staat, want een schakeldraad kan van een andere groep komen dan je denkt. Blijf uit het deel achter de hoofdzekering: alles wat verzegeld is, is werk voor de netbeheerder, en in de opbouw van de meterkast zie je waar die grens ligt.
-
Breng in kaart welke ader wat doet
Haal beide schakelaars los en merk elke ader met tape en een nummer. Verbind in de ene doos twee aders met een lasklem en bel ze in de andere doos door met de multimeter, zodat je weet welke twee de wisseldraden zijn. Zet de groep pas weer aan als je klaar bent met meten en alle losse aders zijn afgedopt.
-
Sluit de eerste wisselschakelaar aan
Zet de fase op het vaste contact en de twee wisseldraden op de twee wisselcontacten. Welke wisseldraad op welk wisselcontact komt maakt niet uit, dat bepaalt alleen in welke stand de lamp brandt. Strip de aders 9 tot 11 millimeter en controleer met een lichte trek of ze echt vastzitten in de klem.
-
Leg de verbinding naar de volgende positie
Voer de twee wisseldraden door naar de tweede schakelaar. Komt er een derde bedienplek bij, dan gaan ze eerst naar de kruisschakelaar: het paar van de eerste schakelaar samen aan een zijde, het paar naar de volgende schakelaar samen aan de andere zijde. Op de kruisschakelaar komt geen fase en geen lampdraad, alleen wisseldraden.
-
Sluit de tweede wisselschakelaar aan
Op het vaste contact komt de zwarte draad naar de lamp, op de wisselcontacten komen de twee wisseldraden. Zit de fase per ongeluk hier ook, dan werkt de schakeling niet, want die hoort bij de andere schakelaar. Dit is het punt waar de meeste mensen de mist in gaan, dus controleer het voordat je de doos dichtmaakt.
-
Sluit de lamp aan
De zwarte schakeldraad gaat op de fase-aansluiting van het armatuur, de blauwe op de nul en de geel-groene op de aardklem. Wil je meerdere lampen tegelijk, lus dan de zwarte en de blauwe door naar het volgende armatuur. Werk je vanaf een ladder boven een trapgat, gebruik dan een trapgatsteiger of laat dat deel doen, want dat is geen plek om te improviseren.
-
Test alle standen voordat je afmonteert
Zet de groep weer aan en loop alle combinaties langs: bij twee schakelaars zijn dat er vier, bij drie schakelaars acht. Vanuit elke stand moet elke schakelaar de lamp kunnen omzetten. Werkt er een niet mee, dan weet je meteen bij welke doos je moet zijn.
-
Monteer netjes af
Duw de aders zo in de doos dat er nergens koper zichtbaar blijft en dat het inbouwmateriaal niet op een ader klemt. Zet de schakelaars waterpas, want scheef inbouwmateriaal blijf je jaren zien. Doe ongebruikte aders in een aderdop en laat ze in de doos zitten in plaats van ze af te knippen.
Maatvoering
De gangbare hoogtes en maten voor sanitair, elektra, keuken en trap, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens
| Ruimte of vakgebied | Onderdeel | Gangbare maat | Marge die in de praktijk werkt | Waar je op moet letten |
|---|---|---|---|---|
| Sanitair | Wastafel, bovenkant | 85 cm boven de vloer | 80 tot 90 cm | Meet vanaf de afgewerkte vloer. Bij een opzetkom reken je vanaf de bovenkant van de kom, dus zakt het meubel naar ongeveer 70 cm. |
| Sanitair | Wastafelkraan, uitloop | 25 tot 30 cm boven de wastafelrand | wat past bij de kom | Te hoog geeft spatten, te laag krijg je je handen er niet onder. |
| Sanitair | Fonteintje in het toilet | 80 tot 85 cm | 75 tot 90 cm | Vaak iets lager dan een wastafel omdat de ruimte krap is. |
| Sanitair | Toiletpot, bovenkant zitting | 40 tot 43 cm | 38 tot 48 cm | Een verhoogd toilet zit op 46 tot 48 cm en zit voor veel mensen prettiger. |
| Sanitair | Hangend toilet, onderkant pot | 40 cm boven de vloer | 38 tot 45 cm | De hoogte bepaal je bij het stellen van het inbouwreservoir, daarna ligt hij vast. |
| Sanitair | Toiletrolhouder | 70 cm hoog, 25 cm voor de pot | 60 tot 80 cm | Te ver naar achteren betekent draaien terwijl je zit. |
| Sanitair | Douchekraan, thermostaat | 100 tot 110 cm | 95 tot 120 cm | Je wilt hem kunnen bedienen zonder in de straal te staan. |
| Sanitair | Doucheglijstang, bovenkant | 180 tot 200 cm | afhankelijk van de lengste gebruiker | Reken op minstens 20 cm boven de kruin. |
| Sanitair | Regendouche, onderkant kop | 205 tot 215 cm | 200 tot 220 cm | Onder de 200 cm stoot een lange gebruiker zijn hoofd. |
| Sanitair | Handdoekradiator, onderkant | 20 tot 30 cm boven de vloer | 15 tot 40 cm | Laag genoeg voor luchtcirculatie, hoog genoeg om onder te dweilen. |
| Sanitair | Afvoer wastafel, muurdoorvoer | 50 tot 55 cm | 45 tot 60 cm | Onder de sifon door, en houd rekening met de kastindeling. |
| Elektra | Stopcontact in een woonruimte | 30 cm hart boven de vloer | 25 tot 40 cm | Bij nieuwbouw vaak 30 cm, bij renovatie kom je van alles tegen. |
| Elektra | Stopcontact boven een aanrechtblad | 115 tot 125 cm | 10 tot 20 cm boven het blad | Uit de spatzone van de kraan blijven. |
| Elektra | Lichtschakelaar | 105 cm hart boven de vloer | 90 tot 120 cm | Gelijk houden met de deurklink geeft een rustig beeld. |
| Elektra | Deurklink | 100 cm hart boven de vloer | 95 tot 105 cm | Ook de referentiehoogte waar schakelaars zich naar voegen. |
| Elektra | Meterkast, groepenkast | 150 tot 180 cm | bereikbaar zonder trapje | De hoofdschakelaar moet zonder klimmen te bedienen zijn. |
| Elektra | Wandcontactdoos buiten | minimaal 30 cm boven maaiveld | hoger bij kans op opspattend water | Spatwaterdicht uitvoeren en op een aardlekschakelaar aansluiten. |
| Elektra | Bedrade deurbel, drukknop | 110 tot 130 cm | 100 tot 140 cm | Ook bereikbaar voor kinderen en vanuit een rolstoel. |
| Elektra | Wandlamp naast een spiegel | 160 tot 170 cm | op ooghoogte van de gebruiker | Licht van opzij geeft minder schaduw dan licht van boven. |
| Elektra | Televisieaansluiting | 40 cm of op de hoogte van het scherm | afhankelijk van de opstelling | Bij een hangend scherm wil je de doos achter het scherm. |
| Keuken | Werkblad, bovenkant | 90 tot 95 cm | 85 tot 100 cm | Vuistregel: elleboog min 10 tot 15 cm. Lange mensen willen echt hoger. |
| Keuken | Bovenkasten, onderkant | 50 tot 60 cm boven het blad | 45 tot 65 cm | Te laag en je kunt niet met een pan onder de kast werken. |
| Keuken | Afzuigkap boven een elektrische kookplaat | 60 cm | 55 tot 70 cm | Onder de 55 cm wordt de kap te warm en vet hij snel dicht. |
| Keuken | Afzuigkap boven een gaspit | 65 cm | 65 tot 75 cm | Bij gas altijd hoger dan bij inductie in verband met de vlam. |
| Keuken | Plint onder de keukenkasten | 10 tot 15 cm | standaard 15 cm | Terugliggend zodat je met je tenen bij het blad kunt staan. |
| Keuken | Inbouwoven op ooghoogte | onderkant op 85 tot 90 cm | naar de gebruiker | Scheelt bukken met een hete plaat in je handen. |
| Trap | Trapleuning | 90 cm boven de voorkant van de trede | 85 tot 100 cm | Meet loodrecht vanaf de neus van de trede, niet vanaf de vloer. |
| Trap | Leuning langs een bordes | 100 cm | 90 tot 110 cm | Bij een bordes gelden strengere eisen dan langs de schuine trap. |
| Trap | Optrede, hoogte per trede | 18 tot 20 cm | maximaal 21 cm binnen een woning | Alle treden even hoog, ook de eerste en de laatste. |
| Trap | Aantrede, diepte van de trede | 22 tot 24 cm | minimaal 22 cm | Vuistregel: 2 keer de optrede plus de aantrede is 60 tot 64 cm. |
| Trap | Vrije doorloophoogte boven de trap | 230 cm | minimaal 210 cm | Meet loodrecht vanaf de neus van de trede naar het plafond. |
| Trap | Spijlafstand van een balustrade | maximaal 10 cm | kleiner bij kinderen | Zo kan een kinderhoofdje er niet tussen. |
| Deuren | Binnendeur, standaardmaat | 83 bij 201,5 cm | 78 tot 93 cm breed | De dagmaat van het kozijn is groter dan het deurblad. |
| Deuren | Voordeur, standaardmaat | 88 bij 201,5 cm | 83 tot 100 cm breed | Breder is prettig bij verhuizen en bij een rollator. |
| Deuren | Speling onder een binnendeur | 1 tot 1,5 cm | 2 cm bij mechanische ventilatie | De kier is de luchttoevoer naar de afzuiging, dus dicht hem niet. |
| Deuren | Speling rondom in het kozijn | 3 mm | 2 tot 4 mm | Te weinig speling en de deur klemt zodra het hout werkt. |
| Deuren | Scharnieren, afstand tot de hoek | 20 cm van boven en onder | 15 tot 25 cm | Bij een zware deur een derde scharnier in het midden. |
| Ventilatie | Ventilatierooster in een raam | boven in het kozijn | op de bovenregel | Warme lucht komt boven binnen en zakt langs het glas, dat tocht minder. |
| Ventilatie | Afzuigpunt in een badkamer | hoog in de ruimte | 20 tot 30 cm onder het plafond | Vocht stijgt, dus laag afzuigen werkt niet. |
| Ventilatie | Muurrooster kruipruimte | net boven het maaiveld | minimaal 15 cm | Anders slaat regenwater naar binnen en loopt het rooster dicht. |
| Ventilatie | Dakdoorvoer, afstand tot de nok | minimaal 50 cm | afhankelijk van het type | Te dicht bij de nok geeft terugslag bij wind. |
Niets gevonden. Probeer een kortere zoekterm.
Voordat je de schakelaars weer in de wand duwt
Uit de praktijk
Twee nieuwe schakelaars uit de bouwmarkt en daarna deed alleen de bovenste het
Boven aan de trap zat een wisselschakelaar met een bruine en twee zwarte aders, beneden een met drie zwarte. De oude cremekleurige schakelaars werden vervangen door nieuwe witte uit dezelfde winkel, waarbij elke ader netjes op dezelfde plek terugkwam. Daarna kon de lamp beneden alleen geschakeld worden zolang de bovenste aanstond, en met de bovenste uit deed beneden helemaal niets.
Beneden werden alle drie de aders om beurten op de andere klemmen geprobeerd, zonder resultaat. Dat is ook logisch, want de fout zat boven. Op de oude schakelaar zat de bruine ader op de klem met het rode hendeltje, en dat bleek daar geen vast contact te zijn maar een wisselcontact.
Wat het verhielp was de bruine ader boven verwisselen met de rechter zwarte, zodat de fase op het vaste contact kwam en de twee aders naar beneden op de wisselcontacten. Twee schakelaars die er van buiten hetzelfde uitzien kunnen dus een andere klemindeling hebben. Overzetten op kleur en positie werkt daarom niet, doorbellen met een multimeter wel.
Drie schakelaars in een garage die twintig jaar half werkten
In een garage bedienden drie schakelaars samen twee lampen, ooit aangelegd door een bedrijf en sinds de oplevering nooit goed. Zette je het licht uit met de middelste, dan kregen de andere twee het niet meer aan. Zette je het uit met de eerste, dan deed de middelste niets maar de derde wel, en met de derde uit was het precies andersom.
Dat patroon wijst altijd naar de kruisschakelaar in het midden. De twee aders van de eerste schakelaar zaten daar niet als paar aan een zijde, maar waren verdeeld over boven en onder. Daardoor wisselde de kruisschakelaar de aders niet om, maar knoopte hij steeds dezelfde route door.
De reparatie was de twee aders van schakelaar een samen aan de bovenzijde te zetten en de twee aders naar schakelaar drie samen aan de onderzijde. Om te weten welke ader waarvandaan kwam, trok iemand in de ene doos een voor een aan de aders terwijl de ander aan de overkant keek welke bewoog. Dat kostte tien minuten en verving een middag combinaties uitproberen.
Een wisselschakelaar naast een stopcontact dat altijd stroom moest houden
Twee wisselschakelaars bedienden twee lampen, waarvan er een gecombineerd was met een stopcontact dat altijd moest werken. De lampen gingen wel aan en uit, maar alleen met de schakelaar waarmee je ze had aangezet. Bij de losse schakelaar zat een bruine ader plus twee zwarte, bij de combinatie zat de bruine samen met een zwarte naar het stopcontact op dezelfde klem.
De installatie bleek geen gewone wisselschakeling maar de aderbesparende variant met een omloopdraad. Bij dat schema horen de vaste contacten van beide schakelaars met een zwarte ader aan elkaar, terwijl de fase en de lampdraad allebei op wisselcontacten zitten. De bruine ader zat hier op het vaste contact, en daarmee werd de schakeling een gewone aan-uitknop met een tweede knop erachter.
Het verplaatsen van de bruine ader van het vaste contact naar een wisselcontact loste het in een keer op. Het stopcontact bleef gewoon werken, want dat hangt aan dezelfde doorgeluste fase. Voorwaarde bij deze variant blijft dat beide fasedraden van dezelfde groep komen, anders staat er na het uitzetten van die groep nog spanning op de schakeling.
Slimme dimmer bij bakelieten schakelaars in een verbouwing
In een oud huis dat volledig werd aangepakt, moesten twee schakelposities in de keuken samen een lampengroep bedienen, met dimmen via een app. Bij de trap kwamen bakelieten schakelaars uit de jaren dertig terug, in de keuken nieuw materiaal, en allebei konden ze alleen aan en uit zonder puls. Het plan was om achter beide schakelaars een dimmodule te zetten.
Dat is precies wat je niet moet doen, want er is maar een module nodig. Die kwam achter de schakelaar waar de fase, de nul en de lampdraad al binnenkwamen. Vanaf die doos liepen drie aders naar de tweede positie: twee wisseldraden plus de terugweg van het vaste contact van de tweede schakelaar naar de schakelingang van de module.
De module werd ingesteld op een gewone schakelaar in plaats van op een pulsdrukker, want met de standaardinstelling reageerde hij verkeerd op vaste standen. De leiding tussen de twee schakelaardozen ging rechtstreeks en niet via de centraaldoos, wat een buis met zes aders scheelde. Een eerdere proef met een aan-uitschakelaar aan de ene kant en een pulsdrukker aan de andere had niet gewerkt, want de module verwacht overal hetzelfde type bediening.
Veelgemaakte fouten
De fase en de lampdraad op dezelfde schakelaar zetten
Een wisselschakelaar heeft een vast contact, dus voor de fase en de draad naar de lamp is daar geen plek samen. Zet je ze toch bij elkaar, dan doet de tweede schakelaar niet meer mee en houd je feitelijk een bedienplek over. De fase hoort bij de ene schakelaar en de lampdraad bij de andere.
De aders overzetten zoals ze bij de oude schakelaar zaten
Dat lijkt de veiligste manier, maar de klemindeling verschilt per merk en zelfs per serie binnen een merk. Een rood hendeltje of een bepaalde plek op het huis zegt niets over de functie van de klem. Meet met de doorbelstand welke twee klemmen de wisselcontacten zijn en werk vanaf daar.
De twee paren op een kruisschakelaar door elkaar aansluiten
Op een kruisschakelaar horen de twee aders van de vorige schakelaar samen aan een zijde en de twee naar de volgende samen aan de andere. Verdeel je ze kruislings, dan werkt de schakeling vanaf twee plekken wel en vanaf de derde niet. Het symptoom lijkt op een kapotte schakelaar en dat kost veel zoektijd.
Een serieschakelaar gebruiken omdat er ook drie klemmen op zitten
Een hotelschakeling met serieschakelaar bestaat niet. Een serieschakelaar heeft een ingang en twee uitgangen die los van elkaar schakelen, geen vast contact dat tussen twee wisselcontacten heen en weer gaat. In een wisselschakeling levert dat standen op waarin de lamp helemaal niet meer aan te krijgen is.
Twee dimmers in dezelfde schakeling zetten
Twee fasedimmers in serie regelen niet samen maar tegen elkaar in. Je krijgt flikkeren en gezoem, de lampen gaan sneller stuk en de dimmers kunnen het begeven. Gebruik een dimmer met wisseluitgang plus een gewone wisselschakelaar, of een dimmer met een nevenbediening die alleen een stuursignaal geeft.
De nul door een schakelaar leiden
In oude of geimproviseerde schema's zit soms een schakelaar in de blauwe ader. De lamp gaat dan uit terwijl er nog fase op de fitting staat, en dat merk je pas bij het vervangen van een lamp. Schakel altijd de fase en laat de nul rechtstreeks doorlopen naar het armatuur.
Blauw of geel-groen gebruiken als extra schakeldraad
Kom je een ader tekort, dan is de verleiding groot om de blauwe of de geel-groene te pakken die toch al in de buis zit. Blauw is altijd de nul en geel-groen altijd de aarde, en iedereen die er later aan werkt gaat daarvan uit. Trek een ader bij in de juiste kleur of kies een module, maar houd de kleurafspraken heel.
Doorwerken zonder te meten of het echt spanningsloos is
Een schakeldraad in dezelfde doos kan van een andere groep komen, zeker in een huis waar meerdere keren aan de elektra is gesleuteld. De automaat van de verlichting uitzetten is dus geen bewijs dat alles in die doos dood is. Meet in elke doos opnieuw met een tweepolige spanningstester voordat je een ader losdraait.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een hotelschakeling en een wisselschakeling?
In het dagelijks gebruik bedoelen mensen er hetzelfde mee: een lamp die je vanaf twee plekken schakelt met twee wisselschakelaars. Formeel is dat een wisselschakeling, en heet een hotelschakeling de variant met drie wisselschakelaars waarbij de derde kiest welke van twee lampen brandt. Voor het bestellen van materiaal maakt het weinig uit, want je koopt in beide gevallen wisselschakelaars. Voor het lezen van een schema wel: kijk of er twee of drie schakelaars in staan en of er een of twee lampen aan hangen.
Welke schakelaar heb ik nodig voor een hotelschakeling?
Voor de twee uiteinden altijd wisselschakelaars, herkenbaar aan drie klemmen: een vast contact en twee wisselcontacten. Komt er een derde of vierde bedienplek bij, dan zet je daar telkens een kruisschakelaar met vier klemmen tussen. Een enkelpolige schakelaar met twee klemmen kan het niet, en een serieschakelaar ook niet, ook al zitten daar drie klemmen op. Wil je een van de plekken dimbaar maken, kies dan een dimmer waarop staat dat hij geschikt is voor een wisselschakeling.
Hoe maak ik een hotelschakeling met 3 schakelaars en 1 lamp?
Je gebruikt twee wisselschakelaars aan de uiteinden en een kruisschakelaar ertussen. De fase komt op het vaste contact van de eerste wisselschakelaar en de draad naar de lamp op het vaste contact van de laatste. Tussen de eerste wisselschakelaar en de kruisschakelaar lopen twee aders, en tussen de kruisschakelaar en de tweede wisselschakelaar nog eens twee. Op een schema voor een hotelschakeling met 3 schakelaars zie je dat terug als vier aders die bij de middelste doos samenkomen, twee per zijde van de kruisschakelaar.
Kan ik een hotelschakeling met 4 schakelaars maken?
Ja, en er is geen praktische bovengrens. Bij vier bedienplekken houd je de twee wisselschakelaars aan de uiteinden en zet je er twee kruisschakelaars tussen, bij vijf plekken worden dat er drie. Tussen elke twee opeenvolgende posities lopen steeds twee aders, dus de leiding groeit wel mee. Wordt de rij lang, overweeg dan pulsdrukkers met een impulsrelais of een module, want dan heb je maar twee aders per positie nodig en zet je er later eenvoudig een bedienplek bij.
Hoe sluit ik een hotelschakeling met 2 lampen en 2 schakelaars aan?
Het schakelgedeelte blijft precies gelijk aan dat met een lamp. De zwarte schakeldraad die uit de tweede wisselschakelaar komt gaat naar de eerste lamp en loopt daar door naar de tweede. Beide lampen krijgen daarnaast de blauwe nul en de geel-groene aarde, dus ze staan parallel en gaan altijd samen aan en uit. Wil je ze juist onafhankelijk kunnen schakelen, dan heb je twee complete schakelingen nodig en dus dubbele schakelaars op beide plekken.
Kan ik een hotelschakeling met 3 schakelaars en 2 lampen maken?
Dat kan op twee manieren, afhankelijk van wat je wilt. Moeten beide lampen tegelijk vanaf drie plekken aan en uit, dan gebruik je twee wisselschakelaars met een kruisschakelaar ertussen en hang je de lampen parallel aan de schakeldraad. Bij een hotelschakeling met 3 schakelaars en 3 lampen werkt dat net zo, je lust de schakeldraad en de nul gewoon door naar de volgende. Wil je met de derde schakelaar juist kiezen welke van de twee lampen brandt, dan is dat de oorspronkelijke hotelschakeling en komt er een derde wisselschakelaar achter de schakeling met een lamp per wisselcontact.
Kan ik een dimmer in een hotelschakeling opnemen?
Ja, mits het een dimmer met wisseluitgang is. Die neemt de plaats in van een van de twee wisselschakelaars: de losstaande klem werkt als vast contact en de twee klemmen die bij elkaar horen gaan als wisseldraden naar de andere schakelaar. Bij het aansluiten van een LED-dimmer in een hotelschakeling let je op het vermogensbereik, want onder het minimum van 3 tot 5 watt gaat de lamp knipperen. Werkt hij niet terwijl de bedrading klopt, verwissel dan de dimmer met de wisselschakelaar zodat de regelbare uitgang aan de lampzijde zit.
Werkt een hotelschakeling met 2 dimmers?
Niet met twee gewone fasedimmers. Die staan dan in serie in dezelfde stroomkring, regelen tegen elkaar in en geven flikkeren, gezoem en op termijn schade aan de dimmers of de lampen. Wil je op beide plekken kunnen dimmen, gebruik dan een dimmer met een bijpassende nevenbediening van hetzelfde type, of een module met pulsdrukkers waarbij elke drukker schakelt met een korte druk en dimt met lang indrukken. Die tweede route is meestal goedkoper en veel makkelijker uit te breiden.
Ik heb bij de schakelaar 3 zwarte draden, welke moet waar?
Bij een hotelschakeling met 3 zwarte draden sta je meestal bij de schakelaar aan de lampzijde: twee daarvan zijn de wisseldraden naar de andere schakelaar en de derde loopt naar het lichtpunt. Aan de kleur zie je dat niet, dus meten is de enige betrouwbare manier. Zet de groep uit, verbind in de andere doos twee aders met een lasklem en bel ze door met een multimeter, want de twee die dan doorverbonden zijn, zijn de wisseldraden. De ader die overblijft gaat op het vaste contact.
Mijn hotelschakeling werkt niet, waar zit de fout?
Kijk eerst naar het gedrag, dat wijst de plek vrij nauwkeurig aan. Kun je de lamp alleen uitzetten met de schakelaar waarmee je hem aandeed, dan zit bij een van beide de fase of de lampdraad op een wisselcontact in plaats van op het vaste contact. Doet de ene schakelaar niets zolang de andere uit staat, dan werkt die andere als hoofdschakelaar en is het dezelfde oorzaak. Bij drie bedienplekken waarbij de middelste niet meewerkt, zitten de aderparen op de kruisschakelaar door elkaar en moet je ze per paar aan een zijde zetten.
Kan ik een draadloze hotelschakeling maken zonder een ader bij te trekken?
Ja, en dat is vaak minder werk dan de wand openhalen. Je zet een module achter de bestaande schakelaar of in de centraaldoos en plakt op de tweede plek een batterijknop op de muur, die je aan die module koppelt. Met slimme lampen kun je de bestaande schakelaar ook tot afstandsbediening ombouwen, zolang de lampen permanent spanning houden. Reken erop dat je in de doos van de module een nul nodig hebt, want vrijwel geen enkele module werkt zonder blauwe ader.
Kan ik een Hue wall switch module in een hotelschakeling gebruiken?
Dat kan, al verandert de schakeling wel van karakter. De Hue wall switch module is een afstandsbediening op een batterij en geen schakelaar, dus de lampen moeten permanent spanning houden en de wisselschakeling wordt overbrugd. Maak die overbrugging in de centraaldoos, dop de aders af die je niet meer gebruikt en controleer daarna met een spanningstester dat er nergens onverwacht spanning staat. Zitten de twee schakelposities op verschillende groepen, dan mag je ze nooit doorverbinden en is een aparte module per positie de veilige route.
Wanneer je beter een vakman belt
Een wisselschakeling omleggen of een schakelaar vervangen is werk dat je met een spanningstester en wat geduld prima zelf doet. Er zijn wel vier momenten waarop bellen verstandiger is dan doorgaan.
Het eerste is alles wat in de meterkast achter de hoofdzekering zit. Dat deel is verzegeld en hoort bij de netbeheerder, dus een groep bijplaatsen of de verdeling in de meterkast aanpassen laat je door een installateur doen.
Het tweede is een installatie waarvan je de logica niet terugvindt. Kom je aders tegen in kleuren die niet kloppen, zwart als fase en bruin als schakeldraad door elkaar, of schakelposities op verschillende groepen, dan is meten door iemand met de juiste apparatuur sneller en veiliger dan blijven proberen.
Het derde is werken op hoogte boven een trapgat. Een armatuur in een vide of boven een trap vraagt een trapgatsteiger of een rolsteiger, en een ladder met een been op een traptrede is dat niet.
Het vierde is de vraag of je groep het nog aankan. Ga je van een enkele lamp naar een hele rij spots, reken dan eerst de belasting van de groep na en laat er een groep bijzetten als je aan de grens zit, in plaats van er nog een lampengroep bij te knopen.