Kelder waterdicht maken en droog houden

Eerst uitzoeken waar het water vandaan komt

Een natte kelder is zelden één probleem. Hemelwater, grondwater, optrekkend vocht en condens lopen in een oude kelder vaak door elkaar heen, en elk van die vier vraagt om een andere aanpak. De wanden en de vloer zijn bijna altijd deel van de constructie van het huis, dus de keuzes die je hier maakt raken meteen de rest van je beton- en funderingswerk.

De goedkoopste diagnose is kijken wánneer het nat wordt. Staat er binnen een dag na een flinke bui een plas, dan komt er hemelwater binnen via de koekoek, de inrit of een verstopte afvoer. Zijn de wanden het hele jaar klam en verandert er niets na regen, dan slaat er vocht door het metselwerk of condenseert het tegen een koude wand.

Meet daarna twee dingen. Een hygrometer met thermometer laat zien of je met condens te maken hebt: 80 procent luchtvochtigheid bij een koude wand is een ander verhaal dan een natte vloer bij 50 procent. Met een handgrondboor kom je naast de kelder ongeveer een meter diep, genoeg om te zien of het grondwater tot boven je keldervloer staat. Openbare grondwatergegevens per postcode geven de trend, je eigen boorgat geeft de stand van vandaag.

Doe dat onderzoek in een natte periode. Een kelder die in augustus kurkdroog is, zegt niets over februari, en juist in die maanden wordt er beslist of een oplossing houdt. Wie een lekkende kelder waterdicht wil maken op basis van een meting in de zomer, kiest bijna altijd te licht.

Wat je ziet	Waarschijnlijke oorzaak	Wat helpt	Wat niet helpt
Plassen op de vloer, binnen een dag na een flinke bui	Hemelwater via de koekoek, de inrit of een verstopte afvoer	Afvoer vrijmaken, opstand of drempel maken, afschot naar buiten leggen	Een coating op de wand
Water dat langs de aansluiting van vloer en wand opborrelt	Waterdruk van onderaf bij een hoge grondwaterstand	Kimnaad herstellen, bekuiping of drainage met een pompput	Muurverf of een dunne cementlaag
Wanden die het hele jaar donker en klam blijven	Doorslaand vocht dwars door het metselwerk	Waterdichte slurry van binnen, of ontgraven en afdichten van buiten	Alleen ventileren
Natte band tot ongeveer een meter hoog, wit uitgeslagen	Optrekkend vocht zonder werkende waterkering	Injecteren van een horizontale sperlaag, daarna zoutbestendige pleister	Een dampdichte coating over het zout heen
Alleen in de zomer natte wanden en druppels tegen koud beton	Condens van warme buitenlucht tegen een koude wand	Ontvochtiger op een hygrostaat, isoleren in combinatie met verwarmen	Overdag de ramen openzetten
Een natte plek rond een buis of een kabel door de wand	Lekke doorvoer of een gekrompen vulling in de mantelbuis	Doorvoer opnieuw afdichten met een manchet of een afdichtset	Pur-schuim in het gat spuiten
Vochtplekken die dagen nat blijven, ook zonder regen	Lekkende leiding of afvoer in of onder de vloer	De leiding opsporen en repareren	De vloer coaten

Dicht je de kelder van buitenaf af of van binnenuit?

Water houd je het liefst tegen aan de kant waar het vandaan komt. Aan de buitenzijde drukt het grondwater de afdichting tegen de wand aan; aan de binnenzijde probeer je een laag op zijn plaats te houden terwijl het water er precies de andere kant op tegenaan duwt. Technisch is buiten daarom de sterkere kant.

Alleen kun je er meestal niet bij. Een kelder onder een rijtjeshuis grenst aan de buren, aan leidingen en aan een tuin met een terras erop, en ontgraven tot aan de funderingsvoet is precies het werk dat je niet zomaar naast een fundering doet. Half werk heeft hier geen zin: één wand afdichten terwijl de andere drie doorslaan verplaatst het probleem alleen.

Bij nieuwbouw gebeurt het wel altijd van buiten. De keldermuur wordt vlak gepleisterd en daarna behandeld met bitumen, en dat laagje is meer dan bescherming voor de cementlaag: het is de waterkering zelf. Met een kwast opgezette bitumen heeft nauwelijks rek en scheurt bij de eerste zetting van het huis. Een dikcoating die je in twee gangen aanbrengt, bij drukkend water met wapeningsvlies ertussen, is wel een afdichting. De bovenkant van de fundering vraagt om iets anders: een horizontale sperlaag van dakleer of folie, anders trekt het vocht via het metselwerk gewoon verder omhoog.

Van binnenuit werken heet bekuipen. Het stucwerk gaat eraf tot op de kale steen, scheuren en de kimnaad worden hersteld en daarna komen er twee lagen waterdichte slurry over wand en vloer. Dat is een beproefde methode, maar het staat of valt bij de hechting op een schone, draagkrachtige ondergrond. Losse potjes uit de bouwmarkt op een vuile muur geven zelden een blijvend resultaat. Hoe zo'n opbouw laag voor laag in elkaar zit, staat bij de waterdichte afwerking van een keldermuur.

Er is een derde weg die vaak wordt vergeten: water gecontroleerd binnenlaten. Achter noppenfolie met kanaaltjes loopt het langs de wand naar beneden, onder een nieuwe dekvloer naar een put, en daar pomp je het weg. De kelder wordt dan droog van binnen zonder dat je het grondwater tegenhoudt. Voor opslag en een werkruimte is dat prima; voor een woonruimte wil je meestal meer.

Aanpak	Wat er gebeurt	Zinvol bij	Waar het op stukloopt
Bekuiping aan de binnenkant	Stucwerk eraf tot op de kale steen, scheuren en kimnaad herstellen, twee lagen waterdichte slurry over wand en vloer	Doorslaand vocht en water dat niet onder hoge druk staat	Een ondergrond die niet schoon of niet draagkrachtig is, en een kelder waar je niet bij alle wanden kunt
Afdichten aan de buitenkant	Rondom ontgraven tot de funderingsvoet, vlak pleisteren, bitumen dikcoating in twee lagen, noppenfolie ertegen	Elke situatie waarin je bij de wand kunt komen, en bij nieuwbouw standaard	Buren, leidingen, bomen en een fundering waar je niet zomaar naast graaft
Drainage met noppenmatten en een pompput	Water mag binnenkomen, wordt achter de folie langs geleid, opgevangen in een put en weggepompt	Kelders waar volledig droog krijgen niet haalbaar is	De pomp is een apparaat dat een keer begeeft, en je moet het water ergens kwijt
Injecteren van een horizontale waterkering	Schuin boren onder ongeveer 25 graden, om de tien tot vijftien centimeter, en een vochtwerend middel injecteren	Optrekkend vocht in muren zonder werkende sperlaag	Doet niets tegen water dat onder druk door de wand of de vloer komt
Scheurinjectie met een tweecomponenten hars	Onder druk gel of hars in een scheur of een grindnest persen	Één aanwijsbaar lek in een betonwand	Een wand die overal doorslaat, want dan is er geen scheur om te vullen
Nieuwe waterdichte betonnen bak	Een gewapende kuip binnen de bestaande kelder storten, of de kelder vervangen	Kelders die permanent en gegarandeerd droog moeten zijn	Prijs, hoogteverlies en een aansluiting op de bestaande constructie die berekend moet worden

Een keldermuur waterdicht maken hangt af van waar hij van gemaakt is

Een gemetselde kelder van voor de oorlog is bijna altijd halfsteens of enkelsteens opgetrokken in een kalkrijke mortel. Zo'n muur is niet gebouwd om waterdicht te zijn, hij mocht af en toe nat worden en daarna weer drogen. Dat verklaart waarom een enkelsteens muur waterdicht maken van binnenuit zoveel lastiger is dan het klinkt.

De voorbereiding is het eigenlijke werk. Stucwerk en oude verf gaan eraf tot op de kale steen, voegen krab je een centimeter uit en vul je opnieuw, en losse plekken hak je weg. Zoutuitbloei borstel je dróóg weg: zout dat je nat maakt trekt dieper de steen in en komt later door je nieuwe laag heen. Pas op een vaste, stofvrije ondergrond breng je de waterdichte slurry aan, meestal twee lagen kruislings met een blokkwast, waarbij de tweede laag erop gaat zodra de eerste nog net niet doorgehard is.

Waterglas en middelen op basis van kiezelzuur worden veel genoemd bij het waterdicht maken van keldermuren. Als los laagje met een kwast op ruwe baksteen doen ze weinig tegen water dat onder druk staat. De afdichting haalt zijn sterkte uit de dikte en de hechting van de mortellaag, niet uit een middel dat je erin roert.

Beton is niet vanzelf waterdicht. Een dunne wand of een grindnest laat water gewoon door. In de praktijk rekenen aannemers pas op waterdichtheid bij een goed samengestelde, trillingsvrij gestorte wand vanaf ongeveer twintig centimeter dik, en dan blijven de stortnaden nog het zwakke punt. Bij een bestaande kelder is die dikte een gegeven, dus daar draait alles om de naden en de scheuren. Stort je zelf een nieuwe wand of vloer, dan begin je bij uitrekenen hoeveel kuub je nodig hebt en hoeveel kruiwagens zand daarin gaan.

Cellenbeton is een geval apart. Ytong-blokken rotten niet en beschimmelen niet, en daarom zijn ze prima te gebruiken voor een wandje in een natte ruimte. Waterdicht zijn ze niet: cellenbeton zuigt zich vol, dus er hoort een afdichtingssysteem met kimband overheen voordat je tegelt. Lijmen op een bestaande tegelvloer kan, maar dan hoort de aansluiting op muur en vloer met veerankers te gebeuren, niet met een randje kit.

Bij de kimnaad en de keldervloer gaat het meestal mis

De aansluiting tussen wand en vloer is de plek waar het bijna altijd misgaat. Daar zijn twee bouwdelen op verschillende momenten gestort of gemetseld, daar zit de koudste hoek en daar staat het water het langst. Een kimnaad in de kelder dichten is dan ook geen bijzaak van de klus, het is de klus.

De vorm doet ertoe. Een scherpe binnenhoek van negentig graden krijg je met een slurry nooit gesloten, want juist daar wordt de laag dun. Maak er een holle keel van ongeveer vier bij vier centimeter van met een stijve, snel afbindende reparatiemortel, zodat de afdichting in een ronde bocht over de hoek kan lopen. Een schuine keel werkt ook, mits hij helemaal vol zit en nergens hol klinkt.

Beweegt er iets, dan is mortel alleen te stijf. Leg dan kimband in de eerste natte laag afdichting, druk hem plooivrij aan en werk hem in de tweede laag volledig in. Zo'n band vangt de kleine bewegingen op die anders een haarscheur precies in je kimnaad geven. Zit er zand of grond zichtbaar in de naad, dan hak je eerst uit tot vaste ondergrond, want vullen op los materiaal is weggegooid werk.

Voor de vloer gelden andere spelregels dan voor de wand: daar komt de druk van onderaf en er loopt ook nog verkeer overheen. Een keldervloer waterdicht afwerken vraagt om een opbouw die tegen allebei kan, en die begint onder de dekvloer en niet erop.

Een cementdekvloer op een vochtige betonvloer laat vroeg of laat los. Je hoort het aan het holle, krakende geluid als je erover loopt. Herstellen zonder de oorzaak weg te nemen betekent dat je het over een paar jaar opnieuw doet. Dat is een dure gewoonte: een dekvloer van negentig vierkante meter opnieuw laten leggen kost al snel rond de vijftienhonderd euro per keer.

Moet er water op de vloer kunnen komen zonder schade, kies dan een tweecomponenten polyurethaancoating in plaats van een cementgebonden afwerking. Die blijft flexibel, kan tegen mechanische belasting en is met een trekker droog te maken. Beton ciré en dunne microcementsystemen zien er mooi uit en zijn met de juiste toplaag waterafstotend, maar het zijn geen afdichtingen tegen opstijgend vocht. Voor egalisatiemortels geldt hetzelfde: een product als Ardex A 950 maakt een cementvloer vlak, niet waterdicht. Het technisch blad van de zak die je koopt vertelt wat een partij echt doet.

Laag op de keldervloer	Wat die laag doet	Houdt hij vocht van onderaf tegen?
Waterdichte slurry, twee lagen kruislings aangebracht	Cementgebonden afdichting die met de ondergrond meewerkt	Ja, mits de kimnaad met een holle keel of kimband is opgezet
Tweecomponenten polyurethaancoating	Blijft flexibel, kan tegen belasting en is met een trekker droog te maken	Houdt water van bovenaf tegen, tegen opstijgend vocht alleen op een afgedichte ondervloer
Epoxycoating	Harde, goed schoon te houden vloerlaag	Nee, hij laat los zodra er damp van onderaf tegenaan staat
Cementdekvloer van vijf tot zeven centimeter	Maakt de vloer vlak en sterk genoeg voor een afwerking	Nee, hij zuigt vocht op en laat op een natte ondervloer los
Egalisatiemortel, bijvoorbeeld Ardex A950	Vlakt een vloer af tot een paar millimeter voor de eindafwerking	Nee, dit is een vulmiddel en geen afdichting
Beton cire of een microcementsysteem	Decoratieve laag van enkele millimeters met een sealer erover	Nee, waterafstotend aan de bovenkant, kansloos tegen opstijgend vocht
Pvc-klikvloer of tegels los op de betonvloer	Snelle afwerking zonder lijm	Nee, en zonder dampremmende folie sluit je het vocht eronder op

Waar buizen en kabels door de keldermuur gaan

Een keldermuur kan tot in de puntjes afgewerkt zijn en toch lekken op de vier plekken waar er een buis of een kabel doorheen gaat. Rond een oude doorvoer zit meestal cementspecie die is gekrompen, of pur-schuim dat er ooit als noodoplossing in is gespoten.

Pur-schuim houdt geen water tegen. Aan het snijvlak liggen de cellen open en het water zoekt de weg langs de rand tussen schuim en steen. Als tijdelijke stop tegen tocht is het bruikbaar, als waterdichting is het de meest gemaakte fout in kelders. Er bestaat wel gesloten cellig tweecomponentenschuim dat nauwelijks water opneemt, maar ook dat blijft een isolatiemiddel en geen afdichting van een naad waar druk op staat.

Wat wel werkt is een mechanische afdichting. Voor een mantelbuis is dat een rubberen manchet of een afdichtset met een rubber ring die je met bouten samendrukt tegen de binnenkant van de buis. Voor een kabel door een muur zonder mantelbuis bestaan er wanddoorvoeren met een klemflens en een rubber inzet die je in een netjes geboord gat zet. Beide werken op hetzelfde principe: rubber dat onder spanning staat houdt water tegen, een pasta die uithardt krimpt en laat los.

Kies je toch voor een vulling, gebruik dan een krimparme mortel of een zwelmortel. Maak het gat eerst ruw en nat, want een gladde boorwand geeft geen hechting. Vul in twee gangen en stamp de mortel echt aan met een stukje hout, en breng daarna pas de afdichtingslaag van de wand eroverheen.

Wat er door de muur of de gevel gaat	Zo dicht je het af	Waar het misgaat
Mantelbuis met een cv- of waterleiding erin	Rubberen afdichtset in de mantelbuis, aan beide zijden gelijkmatig aandraaien	Alleen een kitrand om de buis, die scheurt bij de eerste beweging
Losse kabel door een geboord gat	Waterdichte kabeldoorvoer met klemflens en rubber inzet, gat schoon uitzuigen	Pur-schuim, waarna het water langs de rand naar binnen loopt
Pvc-afvoerbuis door een keldermuur	Manchet om de buis, ingemetseld of ingezet in zwelmortel, met wat speling	Stijf inmetselen zonder speling, waarna de buis bij zetting breekt
Oud dichtgemetseld gat dat weer nat wordt	Uithakken tot vaste steen, krimparme mortel in twee gangen, afdichtingslaag eroverheen	Vullen op los gruis en oude specie
Kabel van zonnepanelen door dak of gevel	Dakdoorvoer of gevelwartel met rubber tule, en de kabel met een druppellus eronder	Recht naar binnen boren zonder lus, het water loopt langs de kabel mee
Verdeeldoos of lasdoos buiten aan de gevel	Doos met minimaal IP 65, wartels die op de kabeldikte passen en naar beneden wijzen	Een binnendoos buiten hangen of een te ruime wartel kiezen

Zo ventileer je een kelder als het vocht uit de lucht komt

Veel keldervocht komt helemaal niet van buiten door de muur, maar uit de lucht in de kelder zelf. Een betonnen bak in de grond houdt het hele jaar ongeveer dezelfde temperatuur, en zodra er in het voorjaar warme buitenlucht binnenkomt slaat het vocht daaruit neer tegen die koude wanden. Dat verklaart een kelder die in maart netjes op 50 procent zit en eind mei ineens tegen de 80 procent aan loopt.

Ventileren helpt daar niet altijd. Warme zomerlucht bevat veel meer grammen water per kubieke meter dan koude winterlucht, ook als het percentage op je hygrometer hetzelfde is. Zet je op een warme, zwoele dag de kelder open, dan breng je precies het vocht binnen dat je eruit wilde hebben. Een kelder ventileren doe je in de zomer 's nachts, met lucht die je zo hoog mogelijk boven het maaiveld aanzuigt, want daar is de absolute vochtigheid lager.

Wat wel altijd werkt is een ontvochtiger met een hygrostaat. Zet hem op ongeveer 55 tot 60 procent en laat hem zelf schakelen. Een apparaat van rond de driehonderd euro houdt een kelder van honderdvijftig kubieke meter de hele zomer op niveau, en het bijeffect is dat de ruimte aanvoelt als een kamer met airco zonder de bijbehorende energierekening. Hang er een hygrometer en een thermometer bij, anders stuur je op gevoel.

Isoleren met een voorzetwand heeft alleen zin als je ook gaat verwarmen. Isolatie zonder warmte verplaatst het condensvlak naar achter de isolatie, waar je het niet ziet en niet meer weg krijgt. Ga je de kelder echt als verblijfsruimte gebruiken, dan hoort de vloer erbij: een kale betonvloer is het koudste vlak in de ruimte en daar stook je in de winter met een radiator nauwelijks tegenop.

De temperatuur in een kelder ligt in de winter meestal drie tot zes graden lager dan op de begane grond, dus rond de 13 tot 16 graden als de woonkamer op 19 staat. Onverwarmd zakt hij zelden onder de 8 graden, want de grond eromheen werkt als buffer. Bewaar je er aardappels, groente of wijn, dan wil je die lage temperatuur juist houden: het kelderraam gaat 's zomers overdag dicht en 's nachts open, en een kelder verwarmen is dan het laatste wat je moet doen.

Buitenweer	Wat die lucht meebrengt	Ventileren?
Vriezende of koude droge winterdag	Heel weinig grammen water per kubieke meter	Ja, dit is het beste moment om de kelder droog te blazen
Natte, mistige winterdag	Verzadigde lucht, maar wel koud	Kort en beperkt, het effect is klein
Voorjaarsdag van een graad of 15	Nog redelijk droge lucht	Ja, zolang de wand niet duidelijk kouder is dan het dauwpunt
Warme zwoele zomerdag van 25 graden	Veel water, dat direct condenseert op koud beton	Nee, dit maakt het aantoonbaar erger
Zomernacht na een heldere dag	Lucht die is uitgedauwd en dus droger is	Ja, dit is het moment in de zomer
Regenachtige herfstdag van 12 graden	Vochtige lucht bij een klein temperatuurverschil	Alleen kort, of laat de ontvochtiger het werk doen

Hoe je een kelderraam, een koekoek en een kelderluik droog houdt

Een kelderraam is vaak tegelijk het zwakke punt en de oplossing. Een raam dat niet open kan, geeft je geen enkele manier om te ventileren op de momenten dat het wel gunstig is. Een raam dat in een verwaarloosde koekoek zit, is precies de plek waar bij een stortbui het water naar binnen loopt.

Maak van een kelderraam bij voorkeur een kantelraam. Dan zet je een kier open zonder dat het gat helemaal vrij ligt. Voor insecten hoef je geen dure hor te laten maken: klittenband met plakstrook of geniet in de sponning, en daarop fijne vitrage of horgaas dat je er zo weer af trekt om het raam te lappen. Een kelderraam op maaiveldhoogte is voor inbrekers de makkelijkste weg naar binnen, dus zet er spijlen of een stevig rooster voor en gebruik hang- en sluitwerk dat op inbraakwerendheid getest is.

De koekoek eromheen bepaalt of het droog blijft. Een kunststof koekoek voor een kelder heeft een gladde bak, een rooster erop en een afvoerputje in de bodem. Dat putje moet aangesloten zijn op een drain of een grindkoffer, anders staat de bak bij de eerste hoosbui vol tot boven de onderdorpel. Gemetselde koekoeken uit oudere huizen hebben dat putje meestal wel, maar het zit na dertig jaar dichtgeslibd. Een koekoek waterdicht maken begint dus met de afvoer vrijmaken en er een bladvanger op leggen, niet met een coating.

Een kelderluik buiten hoort schuin af te wateren en op een opstand te liggen, zodat regen eroverheen loopt en niet langs de rand naar binnen. Maak je zelf een kelderluik, werk dan met een omgezette rand die over die opstand valt, net als bij een dakrand. Een vlak luik met alleen een rubbertje eronder houdt het een paar jaar. Voor een luik in de vloer binnen speelt water geen rol, maar wel of het je gewicht draagt en of het niet klapperend dichtvalt: reken op scharnieren met een gasveer of een vergrendelbare val.

Water wegpompen uit de kelder en waar het naartoe mag

Als je het water niet buiten kunt houden, laat je het gecontroleerd binnen en pomp je het weg. Dat begint bij een pompput: een kunststof of betonnen put in de laagste hoek van de keldervloer, met een dompelpomp met vlotter erin. Alles wat binnenkomt loopt naar die put toe in plaats van over je vloer.

Een pompput maken vraagt om een gat in de vloer, en dat is precies de plek om voorzichtig te zijn. Bij veel oude kelders is de vloer een constructief onderdeel, soms zelfs de fundering zelf. Breek daar niet doorheen zonder te weten wat je weghaalt. Hoe je de nieuwe vloer daarna weer dicht en droog krijgt, hangt samen met de vloeropbouw boven zo'n drainagelaag.

Waar het water heen gaat, is meestal het echte struikelblok. Grondwater lozen op het vuilwaterriool is in veel gemeenten al sinds de jaren negentig niet toegestaan, en bij een hoosbui werkt het ook niet: het riool staat dan zelf vol en je pomp duwt tegen dat water in. Wat je in ieder geval nodig hebt is een terugslagklep of een bolkeerklep in de afvoerleiding, anders komt het riool via je eigen pompleiding je kelder in. Een tuin als lozingsplek klinkt logisch, maar bij langdurige regen is de grond daar net zo verzadigd; een infiltratiekrat of een aansluiting op oppervlaktewater werkt beter, mits het mag.

Een pomp is een apparaat, en apparaten begeven het bij voorkeur tijdens de bui waar je hem voor gekocht hebt. Hang daarom een tweede pomp op een hoger niveau als reserve en koppel er een watersensor aan die je een bericht stuurt. Bij een kelder waar echte schade kan ontstaan is een pomp op een accu het overwegen waard, want een zware bui en een stroomuitval komen vaak samen.

Een kelder uitdiepen of onderkelderen is constructief werk

De wens is bijna altijd dezelfde: twintig centimeter meer stahoogte, of ruimte voor folie en isolatie onder een nieuwe vloer. De valkuil is ook bijna altijd dezelfde. In oude huizen is de keldervloer zelf een deel van de fundering, en wie die eruit hakt haalt draagkracht weg onder de wanden die het huis dragen.

Ga je onder het bestaande vloerniveau, dan is een kelder uitdiepen geen doe-het-zelfklus meer maar een constructieve ingreep. Er hoort een constructeur bij die bepaalt hoe de nieuwe vloer aan het bestaande werk wordt gekoppeld, en in vrijwel alle gevallen is er een vergunning nodig. Die koppeling gebeurt met stekken die je in bestaand beton lijmt, of met kassen die je in gemetselde wanden hakt.

Is er al gegraven, dan is doorpakken beter dan afwachten. Een gewapende betonvloer van rond de vijfentwintig centimeter is de praktijkmaat waar aannemers mee werken als die vloer ook waterdicht moet zijn. Langs de randen zet je haarspelden omhoog uit de vloer, en daarop stort je een plint die ongeveer een halve meter tegen de bestaande wanden oploopt. Die plint maakt de kimnaad in één keer dicht in plaats van dat je hem later moet afdichten. Hoeveel kuub daarin gaat, kun je vooraf per stort uitrekenen met de betoncalculator.

Een souterrain uitgraven of een garage onderkelderen is technisch geen probleem meer, en in de grote steden gebeurt het dagelijks, soms twee lagen diep. Het is een kwestie van geld en tijd. Voor het opstarten van zo'n project wordt vaak vijftien- tot twintigduizend euro genoemd, met daarbovenop ruwweg vijftienhonderd tot tweeduizend euro per vierkante meter kelder. Bij een kelder van vier bij acht meter kom je daarmee al snel tussen de zestig- en vijfentachtigduizend euro uit, en dan heb je de ruwbouw.

Een prefab afzinkkelder is in principe de eenvoudigste variant: een betonnen bak die je laat zakken door de grond eronder met water los te spuiten. Simpel van idee, alleen is er zelden genoeg ruimte naast en boven de plek om zo'n bak te laten zakken, dus bij een bestaande woning valt die optie meestal af. Zelf een kelder bouwen onder een nieuwe aanbouw kan wel, maar de bak, de wapening en de opdrijfkracht horen berekend te worden: een lege betonnen kuip in nat zand wil omhoog.

Ingreep	Wat het inhoudt	Waar je rekening mee houdt
Keldervloer 15 tot 20 centimeter uitdiepen	Oude vloer eruit, grond afvoeren, nieuwe gewapende vloer met plint langs de wanden	Vergunning en een constructeur, want de oude vloer is vaak de fundering
Kelder vergroten onder een aanbouw	Nieuwe kelderbak naast de bestaande, met een doorbraak in de tussenwand	Nieuwe fundering nodig, en die doorbraak is constructief werk
Garage onderkelderen	Onder de bestaande vloer ontgraven en de constructie onderschoeien of onderheien	Tijdelijke ondersteuning tijdens het werk, en zwaar materieel op het terrein
Onderkelderen van een hele woning	Uitgraven, nieuwe funderingspalen, een wind- en waterdichte bak eronder	Grofweg 1500 tot 2000 euro per vierkante meter plus opstartkosten, en maanden uit huis
Prefab afzinkkelder invaren	Kant-en-klare betonnen bak laten zakken door de grond weg te spuiten	Alleen bij genoeg ruimte naast en boven de plek, dus zelden bij een tussenwoning
Kelder dichtstorten	Vullen met zand of schuimbeton en de vloerconstructie erboven aanpassen	De keldermuren dragen mogelijk mee, dus laat het narekenen voor de eerste kuub valt

Wat je met de kelder wilt bepaalt hoe je hem renoveert

Een kelder renoveren of opknappen begint bij de vraag wat erin moet. Voor opslag van kunststof bakken en tuingereedschap is een droge vloer genoeg en mag de wand best wat vochtig blijven. Voor een werkplaats, een hobbyruimte of een wijnkelder liggen de eisen hoger, en voor een slaapkamer gelden er ook regels.

Zet de volgorde vast voordat je begint: eerst de oorzaak van het vocht, dan de afdichting, dan pas afwerken. Wie de kelder eerst opknapt en het lek daarna aanpakt, sloopt zijn eigen werk. Stucwerk op een vochtige, zoute muur laat binnen een jaar weer los, en dat is een dure les bij tarieven rond de honderdtwintig euro per vierkante meter. Welke lagen er in welke volgorde op de wand horen voordat er verf of stuc op gaat, staat bij de opbouw van een waterdichte wandafwerking.

Een wijnkelder wil precies wat een gewone kelder van nature al doet: een stabiele temperatuur tussen ongeveer 10 en 14 graden, geen daglicht en een luchtvochtigheid die niet te ver zakt, want kurken drogen uit. Een wijnkelder onder de trap werkt goed, mits je de kast van de rest van het huis scheidt en niet naast een cv-leiding of een warme schoorsteenmuur bouwt. Isoleer de bovenkant en de zijden naar de woning toe, en laat de koude buitenmuur juist met rust.

Een slaapkamer in de kelder klinkt aanlokkelijk, maar een verblijfsruimte heeft eisen aan daglicht, ventilatie en een vluchtroute. Een souterrain met koekoekramen kan daaraan voldoen, een dichte betonnen bak niet. Laat dat toetsen voordat je de wanden dichtzet. Dat is geen papieren kwestie: bij brand is een kelder met één trap en zonder raam een slechte plek om te slapen.

Andere soorten kelders vragen om andere maatregelen. Een smeerkelder onder een garage vult zich met dampen die zwaarder zijn dan lucht, en benzinedamp zakt naar de bodem en blijft daar hangen; zonder mechanische afzuiging op vloerniveau hoort zo'n put afgedekt te zijn. Een mestkelder is een categorie erger: bij het mixen komt waterstofsulfide vrij, dat in een paar ademteugen dodelijk is. Zo'n kelder betreed je niet zelf, ook niet even, ook niet met iemand erbij op de ladder.

Wat je met de kelder wilt	Wat de ruimte minimaal moet halen	Waar het geld heen gaat
Opslag van gereedschap en kunststof bakken	Droge vloer en luchtvochtigheid die onder de 65 procent blijft	Een putje vrijmaken, een ontvochtiger en stellingen die van de vloer af staan
Wasruimte, vrieskist of voorraadkast	Droge vloer, een eigen groep met aardlekschakelaar en een werkende afvoer	Elektra, leidingwerk en een terugslagklep of een vuilwaterpomp
Werkplaats of hobbyruimte	Stabiel klimaat rond de 60 procent, genoeg licht en luchtverversing	Afdichting van wand en vloer, verlichting en mechanische ventilatie
Wijnkelder	10 tot 14 graden, donker en een luchtvochtigheid die niet ver wegzakt	Isolatie aan de kant van de woning, en de koude buitenmuur juist met rust laten
Fitness- of speelruimte	Vlakke, droge vloer die tegen puntbelasting kan	Een flexibele vloercoating, ventilatie en verwarming
Slaapkamer of kantoor	Daglicht, ventilatie, een vluchtroute en verwarming	Koekoekramen, isolatie in combinatie met verwarmen, en toetsing vooraf

Terras, tuinhuis en afdak lekken op dezelfde plekken als een kelder

Wat voor een kelder geldt, geldt rond het huis net zo goed: het lekt zelden door het vlak en bijna altijd bij de aansluiting. Een dak van golfplaten is waterdicht tot het tegen een muur komt. Een tuinhuis staat droog tot het water via de voegen van de tegels eronder doorloopt.

Bij een golfplaat tegen een muur is kit geen oplossing. Daar hoort een muuraansluitprofiel of een zetstuk: een op maat gezet stuk zink of aluminium dat bovenaan in de muur is ingehakt of onder de daktrim geschoven, en dat onderaan een stuk over de platen valt. Het principe is dat je het water óp de plaat brengt in plaats van het bij de naad tegen te houden. Voor een afdak of een serre tegen de gevel geldt hetzelfde: een zetkap die over de hele aansluiting heen valt, wint het altijd van een bitumenband die na twee zomers scheurt.

Bij een terras is de vraag wat eronder zit. Ligt er een woonruimte onder, dan is het geen terras maar een dak, en hoort er onder de tegels een echte dakbedekking met afschot en een opstand. Ligt het op maaiveld, dan draait het om afschot van de gevel af en om een grindstrook of drainage langs de rand, zodat regen de grond in kan in plaats van tegen de muur te blijven staan. Voor een balkon boven een woonruimte speelt precies hetzelfde, met een koudebrug erbij die vanbinnen condens geeft: een lekkend balkon aanpakken is een klus met een eigen volgorde.

Een houten schuur of tuinhuis houd je vooral droog door het hout van de grond te tillen. Geïmpregneerde funderingsbalken plat op tegels rotten alsnog, want de onderkant wordt telkens nat en kan nooit drogen. Wat werkt: het huisje met een autokrik ongeveer een centimeter optillen, stroken hpl, trespa of kunststof van dezelfde breedte als de balken eronder leggen, en daaronder compressieband van een millimeter of twaalf plakken. Die band zet uit in de tegelvoegen en sluit precies de weg af waar het water doorliep. Schaaf de stroken licht schuin af zodat water naar buiten wegloopt, en leg aan de buitenzijde een dikke ril bitumenkit onder de strook.

Wat je niet doet, is de onderkant van een tuinhuis rondom afkitten. Dan sluit je het vocht op dat er via de poreuze tegels toch komt en kan het hout nooit meer drogen. Kit aan de binnenzijde en een open kier aan de buitenzijde is de juiste volgorde. Rot het onderste deel van de rabatdelen toch weg, dan is één plank vervangen door een composietplank in hetzelfde profiel een oplossing die je na het schilderen niet meer terugziet. Een grindstrook aan de kant waar het water vandaan komt, scheelt meer dan welk middel ook.

Bouwdeel	Waar het lekt	Wat werkt
Golfplatendak tegen een muur	De aansluiting, niet de plaat	Muuraansluitprofiel of een zetstuk dat in de muur is ingehakt
Schuurdak van golfplaten	Bij de schroeven en in de overlappen	Schroeven met epdm-ring op de bovenkant van de golf, minstens één golf overlap
Pannendak van een schuur of aanbouw	Aansluitingen en een te flauwe hellingshoek	Loodslabben of een zetstuk, en pannen alleen op de hoek waarvoor ze bedoeld zijn
Betondak of platte betonnen overkapping	Haarscheuren en de dakrand	Vloeibare of gebrande dakbedekking met een opstand, geen verfsysteem
Onderkant tuinhuis op tegels	De voegen tussen de tegels onder de funderingsbalk	Balken opvijzelen op kunststofstroken met compressieband eronder
Houten schuur op een betonplaat	De onderste plank die het beton raakt	Rabatdelen over het beton laten vallen, onderste plank in composiet
Terras op maaiveld tegen de gevel	Water dat tegen de gevel blijft staan	Afschot van de gevel af plus een grindstrook of drain langs de muur
Dakterras boven een woonruimte	De laag onder de tegels, niet de tegels zelf	Echte dakbedekking met opstand en afschot, tegels op tegeldragers
Serre of afdak tegen de gevel	De naad tussen dakvlak en gevel	Zetkap of zetstuk dat volledig over de aansluiting heen valt
Konijnenhok of dierenverblijf	Dakrand en de naad tussen dak en wand	Overstek maken en dakleer met overslag over de rand plooien

Hout en plaatmateriaal krijg je waterbestendig, niet waterdicht

In en om een kelder staat van alles wat nat kan worden: stellingen op een klamme vloer, een luik, isolatieplaten tegen de wand, een plantenbak tegen de gevel.

Of je die dingen waterdicht kunt maken, is bij hout en plaatmateriaal meestal de verkeerde vraag. Waterdicht betekent dat er geen druppel doorheen komt; wat je in de praktijk bereikt is waterbestendig. Hout werkt met het seizoen mee, en elke laag die je erop zet werkt niet mee.

Bij plaatmateriaal zit het gevaar in de kanten. Mdf zuigt water op als een spons en zwelt daarna blijvend; vochtwerend mdf houdt het iets langer vol maar is niet geschikt voor buiten. Osb en spaanplaat gedragen zich hetzelfde: het vlak is nog te behandelen, de zaagkant niet. Wil je toch een plaat gebruiken die nat wordt, kies dan betonplex, want daar zit op beide vlakken een geperste film. Ook dan moet elke zaagkant en elk schroefgat met kantenlak of epoxy dicht, want daar trekt het water erin.

Een houten bak, kist of plantenbak maak je beter waterdicht met een aparte binnenlaag dan met een coating op het hout zelf. Epdm-vijverfolie of een kunststof binnenbak laat het hout gewoon werken en zit tussen het water en het hout in. Bij een plantenbak wil je juist dat water eruit kan: boor gaten in de bodem en houd de folie daar vrij, anders krijg je een badkuip waarin de wortels verrotten.

Voor een gemetselde plantenbak tegen de gevel is die folie het hele punt. Vocht uit de bak trekt anders zo de muur in, en bij een geïsoleerde spouw komt het er niet meer uit. Noppenfolie werkt hier goed: de noppen houden een luchtspleet vrij en vangen de uitzetting van bevroren potgrond op. Een smeerbare dakbedekking op een glad gemaakte binnenzijde is de andere route. Een dun laagje cement met waterglas is dat niet, want op een vlak dat permanent vochtig blijft houdt dat geen stand.

Van piepschuim wordt vaak gedacht dat het waterdicht is omdat het drijft. Eps neemt in de loop van maanden wel degelijk water op tussen de korrels en verliest daarmee isolatiewaarde; xps is dichter en neemt veel minder op. Geen van beide is een afdichting, het is isolatie. Zelfdrogende klei is helemaal niet waterbestendig: met meerdere lagen acrylvernis of epoxy houd je een figuurtje heel bij aanraking en spatwater, maar in water valt hij uit elkaar. Klei in de bodem doet juist het omgekeerde, want bentonietklei zwelt bij contact met water en wordt daarom als afdichtingsmat rond funderingen gebruikt.

Naden en kieren in hout buiten dicht je niet met een stijve kit. Hout krimpt en zwelt, en een harde kitrand laat aan één kant los, waarna het water er juist achter blijft staan. Gebruik een elastische voegkit met een rugvulling van pe-band, zodat de kit alleen aan twee zijden hecht en kan rekken. Bij bredere kieren buiten wint een lat of een profiel dat het water afvoert het altijd van een naad vol kit.

Materiaal	Hoe waterbestendig het zelf is	Zo pak je het aan
Mdf	Zuigt water op en zwelt blijvend	Alleen binnen gebruiken, alle kanten in de grondverf, buiten niet toepassen
Osb en spaanplaat	Het vlak beperkt, de zaagkant niet	Vlakken coaten, kanten met kantenlak, altijd onder een overstek houden
Betonplex	Vlakken zijn afgewerkt met een geperste film	Zaagkanten met kantenlak, schroefgaten voorboren en dichtzetten
Underlayment	Watervaste lijm, maar het hout zelf niet	Prima als ondervloer, buiten alleen onder een dakbedekking
Massief hout, tafelblad of bank	Werkt en scheurt, olie dringt maar beperkt in	Onderhoudsolie of tweecomponenten lak, en twee keer per jaar bijwerken
Houten regenton of kuip	Dicht zolang de duigen gezwollen zijn	Vol laten staan zodat het hout gezwollen blijft, of een epdm-binnenbak inzetten
Piepschuim eps	Neemt langzaam water op tussen de korrels	Nooit als afdichting, altijd onder een folie of een coating
Xps	Neemt weinig water op, ook op termijn	Bruikbaar tegen een keldermuur of onder een vloer, maar geen membraan
Zelfdrogende klei	Weekt los en valt uit elkaar in water	Meerdere lagen acrylvernis of epoxy, alleen tegen aanraking en spatwater
Bentonietklei	Zwelt bij nat worden en sluit zichzelf af	Als kant-en-klare afdichtingsmat rond funderingen en kelderwanden
Waterglas	Verdicht poriën, houdt geen waterdruk	Als toeslag in mortel of als voorstrijk, niet als losse afwerklaag
Bouwtape en butyltape	Kleeft goed op schoon, droog en vast werk	Als naadafdichting achter een echte waterkering, nooit als enige laag

Betoncalculator

Van kuub naar zakken, kruiwagens en emmers, met de mengverhouding erbij. Open de volledige betoncalculator

Veelgestelde vragen