Stopcontact aansluiten, bijplaatsen en wegwerken

Wandcontactdoos, inbouwdoos en centraaldoos uit elkaar houden

Een stopcontact bestaat uit twee delen die je los van elkaar koopt. In de muur zit een plastic inbouwdoos waar de buis en de draden in uitkomen, en daarop schroef je het binnenwerk met de afdekplaat. Gaat er iets mis, dan zit het probleem bijna altijd in een van die twee. Hoe dit past in de rest van de installatie, van groepenkast tot bedrading, lees je bij alles over elektra in en om het huis.

Op verpakkingen en in prijslijsten heet het stopcontact zelf een wandcontactdoos, afgekort tot wcd. Wat er precies onder die term valt en waarom een contactdoos iets anders is dan een lasdoos staat bij de betekenis van wcd in de praktijk. Aan het plafond heet dezelfde soort doos een centraaldoos: rond, met een deksel, twee draadgaten en meestal een haakje voor een lamp.

Op elk stopcontact in huis staat 230 volt tussen fase en nul. Die spanning is voor de wcd zelf niet interessant, want elke uitvoering kan het aan, maar het voltage bepaalt wel dat je een klus met een stopcontact nooit begint zonder de groep eruit te halen. De stroom is begrensd door de automaat in de meterkast, meestal 16 ampere, en dat getal bepaalt hoeveel je op een kring kunt hangen.

De keuze tussen inbouw en opbouw is de eerste die je maakt. Inbouw is netter en de standaard bij nieuw werk, maar het vraagt een gat en een sleuf. Opbouw is zichtbaar, maar je hoeft niet te hakken of te frezen, en dat scheelt in een betonwand een halve dag herstelwerk. Het verschil tussen inbouw en opbouw zit dus niet in de veiligheid en niet in het aantal draden, maar in wat je bereid bent aan de muur te doen.

De maten van een inbouwdoos: diameter, diepte en hartafstand

Vrijwel alles rond stopcontacten draait om een handvol maten die al tientallen jaren hetzelfde zijn. Een gewone inbouwdoos heeft een buitendiameter van 76 millimeter. In steen boor je daarvoor een gat van 82 millimeter, want die extra ruimte heb je nodig om er gips omheen te krijgen. In een holle wand boor je juist 76 millimeter, omdat een hollewanddoos met zijn vlinderklemmen precies in dat gat klemt.

De diepte staat op de doos vermeld met een U en een getal. Een U40 is 40 millimeter diep en is bedoeld voor schakelmateriaal en verder niets. Een U50 is 50 millimeter diep en heeft achter het binnenwerk ruimte voor lasklemmen of voor draden die naar de doos ernaast lopen. In een doos van 40 millimeter hoort geen lasverbinding, simpelweg omdat je de klemmen er niet kwijt kunt zonder de draden te knikken. Heb je geen harde reden om ondiep te gaan, kies dan altijd 50 millimeter, want je weet niet wat je over vijf jaar op die plek nog wilt.

De hartafstand tussen twee dozen naast elkaar is 71 millimeter. Dat is geen vrije keuze: het afdekraam van twee eenheden is op die maat gemaakt, en een millimeter of drie ernaast betekent dat het raam niet meer over beide dozen valt. Koppelbare dozen zoals de bekende Attema-uitvoeringen klik je daarom aan elkaar voordat je ze in de muur zet, dan is de maat automatisch goed. Alle standaardmaten die je bij een verbouwing nodig hebt staan bij elkaar in onze tabel met standaardmaten en hoogtes.

De hoogte van het stopcontact zelf is geen norm maar een gewoonte. In woonkamers en slaapkamers ligt het hart meestal op 30 centimeter boven de vloer, in de keuken boven het aanrecht rond de 110 centimeter. Wat er per ruimte gebruikelijk is en waar je van die gewoonte afwijkt, staat bij de hoogte van een stopcontact per ruimte.

Een inbouwdoos voor het stopcontact plaatsen in beton, steen, gipsplaat of hout

Het gat boren voor een stopcontact is het zware deel, de doos vastzetten is het deel waar mensen de fout in gaan. In kalkzandsteen of baksteen kom je met een gatenboor met hardmetalen tanden in een boorhamer een heel eind. In beton houdt dat op. Daar wil je een diamantboor, en het liefst een met wateraanvoer, want droog boren in beton kost je de boor én je geduld.

Er is een truc voor beton dat zo hard is dat de boor niet pakt. Boor eerst een paar millimeter met de dozenboor, zodat je een gleufje hebt. Boor daarna met een dun betonboortje rondom in die gleuf een reeks gaatjes van vijftig millimeter diep. Het beton in de kern heeft dan nergens meer houvast en de dozenboor vreet zich er daarna zonder moeite doorheen. Zit je in een dunne binnenwand en wil je er niet doorheen boren, haal dan de centreerboor uit de gatenboor en geleid hem met een plankje met een gat erin.

Voor het vastzetten geldt: gips en niets anders. Een klodder stucgips of gipsmortel in het gat, de doos erin duwen tot hij vlak met de wand staat, en het teveel er met een plamuurmes langs afsteken. Vulmiddel voor kleine gaatjes is te dun opgezet voor een laag van vijf millimeter rondom, en cement is traag en hard en laat zich niet meer bijstellen.

Bouwschuim lijkt aantrekkelijk, maar het zet uit terwijl je erbij staat en duwt de doos scheef de wand uit. Wil je toch schuim gebruiken, bijvoorbeeld omdat de doos in een isolatieplaat zit, spuit dan zo min mogelijk en houd de doos met een latje op zijn plaats tot het uitgehard is. In een pir-plaat of een houtskeletbouwwand schroef je de doos liever vast aan het hout erachter en maak je de doorvoer daarna luchtdicht.

Het stopcontact zit te diep, zit los of de schroeven pakken niet

Dit is de meest voorkomende klacht na een verbouwing. De muur is gestuukt of getegeld en de doos ligt ineens vijf millimeter of meer achter het oppervlak. Het stopcontact zit dan te diep, de afdekplaat staat hol, en bij utp- of coaxplaatjes klikt het frontje niet meer vast, waardoor je geen signaal hebt. Bij een wcd merk je het doordat de stekker niet meer helemaal naar binnen gaat.

Dat laatste is meer dan een schoonheidsprobleem. Als de stekkerpennen maar half in de veercontacten steken, wordt het contactoppervlak kleiner en loopt de overgangsweerstand op. Precies daar ontstaat warmte, en een stopcontact dat warm wordt is de voorbode van een verbrande klem. Een te diep zittend stopcontact hoor je dus recht te zetten, niet te accepteren.

De nette oplossing zijn opvulringen, ook wel correctieringen of vulringen genoemd. Ze zijn er in 2 en 3 millimeter en je kunt ze stapelen, dus met een paar ringen overbrug je elke afwijking. Ze liggen bij de bouwmarkt en bij de elektragroothandel, vaak onder de naam correctiering in plaats van opvulring. Om ze te plaatsen moet het binnenwerk eruit, want de ring gaat tussen de doos en het frame.

Zit het stucwerk over het metalen frame heen, dan werkt geen enkele ring. Steek dan eerst het gips rondom weg tot de doosrand weer vrij ligt, haal het binnenwerk eruit, werk de beschadigingen bij en monteer daarna opnieuw met ringen op de goede dikte. Een alternatief is langere schroeven van M3,5 in 40 of zelfs 70 millimeter, zodat het frame op het stucwerk komt te liggen. Dat werkt, maar dan hangt alles aan de schroeven in plaats van op de doos, dus voor een wcd waar dagelijks aan getrokken wordt is de combinatie van ringen en schroeven beter.

Van opbouw naar inbouw en van inbouw naar opbouw

Een opbouw stopcontact vervangen door inbouw is het meeste werk van de twee. Je hebt een gat van 82 millimeter nodig en een sleuf voor de buis, en daarna komt het stucwerk terug. Het meevallertje zit in oudere woningen waar de leidingen al in de muur liggen en er alleen een kleine lasdoos achter het opbouwmateriaal zit. Is die doos groot genoeg, dan hoef je alleen het schakelmateriaal te vervangen en ben je in een kwartier klaar.

Past er geen normaal binnenwerk in, dan zijn er twee routes. Schakelmateriaal met uitzetklemmen, ook wel spreidklemmen, klemt zichzelf in een gat zonder schroefgaten en redt het soms nog. Zitten er lasdoppen in de doos, dan houdt het daar op en moet er echt gehakt worden om een ruimere doos te plaatsen. Reken voor een woning uit de jaren zestig op flink wat stucwerk herstellen, want de dozen die er destijds in gingen zijn nauwelijks dieper dan een deksel.

De omgekeerde weg, van inbouw naar opbouw, is verrassend elegant op te lossen. Er bestaat een kniedeksel dat je op een bestaande inbouwdoos schroeft en dat aan de zijkant of onderkant overgaat in een buisaansluiting. Vanaf dat punt werk je met opbouwbuis of met een goot verder naar het volgende punt, zonder één keer te hakken. In de inbouwdoos onder dat deksel mag je gewoon lassen, mits het een doos van 50 millimeter is en de klemmen bereikbaar blijven.

Wil je een bestaand opbouw stopcontact verplaatsen of verlengen, dan is een opbouwgoot met montageplaten voor enkele en dubbele wcd het nettste. De bekende K25- en P25-systemen hebben aansluitdozen, lasdozen, hoekstukken en eindstukken, dus je kunt een hele wand netjes aflopen. Hoe je vanaf het bestaande punt verder gaat met draden en klemmen staat bij stopcontacten doorlussen naar een volgend punt.

Meer stopcontacten op één plek maken

De vraag of er een dubbel stopcontact in een enkele doos past komt vaker voorbij dan welke andere. Het antwoord is ja, in twee uitvoeringen die allebei een nadeel hebben. De semi-inbouw schroef je op één gewone inbouwdoos en steekt daarna ongeveer 2,5 centimeter uit de wand, en de vlakke twee in een wcd zit wel volledig verzonken maar vraagt een ovale doos waar geen standaard schakelmateriaal in past. Bij allebei moet één stekker op de kop, want de contacten staan tegenover elkaar.

Wil je twee stekkers netjes naast elkaar en gewoon rechtop, dan heb je twee dozen nodig of een dubbele doos zonder tussenwand. Alle uitvoeringen hangen aan dezelfde ene set draden, dus twee stopcontacten betekent niet twee keer zoveel stroom. Wat je er in totaal op kunt aansluiten wordt bepaald door de groep, en niet door het aantal gaten in de muur.

Een viervoudig inbouw stopcontact voor één inbouwdoos bestaat niet. Wie vier aansluitingen wil in de ruimte van één doos, komt uit bij een viervoudige opbouw wcd die je over de bestaande doos heen schroeft. Dat werkt en het is in een huurhuis vaak de enige route, want je hoeft het gat niet groter te maken. Voor drie, vier of vijf stopcontacten naast elkaar in inbouw plaats je gewoon net zoveel dozen op 71 millimeter en zet je er één afdekraam overheen.

Twee dozen naast elkaar boren naast een bestaande doos is het lastigste geval, want de gaten van 82 millimeter overlappen elkaar bij een hartafstand van 71 millimeter. Een gatenboor heeft dan geen steunvlak meer. Teken in dat geval het nieuwe hart af op 71 millimeter, boor de contour uit met een dun steenboortje en kap de kern eruit met een beitel. Het alternatief is de oude doos opofferen: boor er met de dozenboor doorheen en plaats twee nieuwe gekoppelde dozen. Welke draden waar terechtkomen als je eenmaal twee eenheden hebt, staat bij een stopcontact aansluiten met de juiste draad in de juiste klem.

Stopcontacten in de keuken plannen

In de keuken lopen de meeste fouten terug op één ding: de stopcontacten zijn bedacht voordat de kastenindeling vaststond. Boven het aanrecht ligt het hart van de doos meestal rond de 110 centimeter, want het blad zit op 90 centimeter en je wilt een paar centimeter tussen het blad en de onderkant van de afdekplaat. Zit er een hoge tegelrand of een achterwand van glas, dan bepaalt die de hoogte mee.

Houd stopcontacten uit de buurt van de spoelbak en van de kookplaat. Een halve meter afstand tot de kraan is een verstandige ondergrens, en recht boven een gasbrander of een inductieplaat hoort geen aansluiting. Bij een kookeiland kan er niets in een wand, dus daar komt het punt in de zijkant van het eiland of in een tafelcontactdoos die uit het blad omhoog komt. In beide gevallen moet de voeding onder de vloer liggen, en dat bedenk je voordat de dekvloer erin gaat.

Achter keukenkasten is opbouw vaak de praktische keuze, zeker in een betonwand waar frezen een dagtaak wordt. Dat mag, mits de wcd niet boven de plint uitkomt en tussen de stelpoten van de kastjes blijft. Houd het midden van een kastje aan, want daar zitten geen poten. De ruimte achter de stelpoten is meestal ongeveer 5 centimeter, en daar moeten ook de afvoer en de waterleiding doorheen, dus laat die elkaar niet kruisen op het punt waar je doos komt.

Achter een oven, een vaatwasser of een ander inbouwapparaat hoort geen stopcontact. Die apparaten schuiven strak in hun nis en drukken de stekker plat, en de warmte van een oven hoort niet bij een kunststof contactdoos. De aansluiting komt in de kast ernaast of onder het aanrecht, waar je er ook nog bij kunt als het apparaat eruit moet. Stopcontacten onder de keukenkastjes voor kleine apparatuur zet je bij voorkeur onder een overstek, zodat er niets in kan spatten.

Stopcontacten buiten, in de schuur en in de badkamer

Zodra er water bij komt, verandert de vraag van hoe het past naar hoe het dicht blijft. Buiten is een stopcontact met IP44 het minimum onder een overkapping, en in weer en wind wil je IP55 of hoger. Die waardering geldt alleen voor de doos met het klepje dicht. Zit er permanent een stekker in, bijvoorbeeld voor kerstverlichting of een tuinpomp, dan sluit het klepje niet meer en is de opgegeven waarde geen garantie meer.

Daar is een goede oplossing voor. Vervang de platte eurostekker door een rubberen stekker die met wat kracht helemaal in de wandcontactdoos schuift. De rubberen kraag sluit dan strak in de rand van de doos en de verbinding blijft ook in een stevige bui dicht. Let er wel op dat de tule waar het snoer de stekker ingaat goed om de kabel klemt, want anders loopt het water daar naar binnen.

Wie liever iets bouwt, maakt een afdakje boven het stopcontact. Een plaatje trespa of een stukje hout op afschot, zodat het water er meteen vanaf loopt, en de onderkant altijd open, zodat vocht weg kan in plaats van te blijven hangen. Een opengesneden fles of een stuk vuilniszak met tape is een noodgreep voor één avond, geen beschermkap voor de winter. Schakel de groep uit tot de situatie echt in orde is.

Voor de schuur, de garage en de overkapping gebruik je opbouwmateriaal in dezelfde IP-klasse en trek je een grondkabel naar het gebouwtje. Welke kabel daarvoor geschikt is en waar het verschil zit tussen de gangbare types staat in de draad- en kabelkiezer. Een buitengroep hoort achter een aardlekschakelaar van 30 milliampere, en dat is niet onderhandelbaar zodra er een buitenlamp, een pomp of gereedschap op komt.

De centraaldoos in het plafond en wat daar mis kan gaan

In het plafond zit de tegenhanger van de inbouwdoos van een stopcontact: de centraaldoos, de ronde doos waar het lichtpunt uitkomt. Er zit een deksel op met twee draadgaten van M4 op 80 millimeter hart op hart, en in nieuwbouw steekt er een half kroonsteentje uit dat deksel. Daarop sluit je de zwarte schakeldraad en de blauwe nul van de lamp aan. De losse geelgroene draad die er naast hangt is de aarde en gaat naar het aardpunt van het armatuur.

De klacht dat er geen haakje in de centraaldoos zit klopt bijna nooit. Het haakje zit meestal opzij gedraaid en geklemd tussen twee nokjes in het deksel, en daarna is er overheen gestuukt of geverfd. Bik het deksel voorzichtig schoon en het komt tevoorschijn. Is het er echt niet, dan zijn losse haakjes te koop die in dezelfde uitsparing haken.

Het tweede probleem is het sierkapje van de lamp dat kleiner is dan de centraaldoos. Dan hangt de beugel van het armatuur in de lucht en zie je de rand van de doos eromheen uitsteken. De oplossing is een glad centraaldoosdeksel. Haal de blauwe en zwarte draad uit het kroonsteentje van het oude deksel en voer ze samen met de geelgroene door het gat van het nieuwe deksel. Boor daarna twee gaten op 80 millimeter in de beugel en schroef het deksel en de beugel in één keer vast.

Dat laatste is priegelen, want je houdt twee onderdelen tegelijk op zijn plaats terwijl je boven je hoofd werkt. Draai eerst twee veel te lange boutjes in om alles te positioneren en vervang ze daarna één voor één door boutjes met de goede lengte. Met een stukje draadeind en twee moeren gaat het ook. Een centraaldoos heeft nu eenmaal maar twee draadgaten, dus het deksel en het armatuur delen dezelfde schroeven. Meer over dit soort plafondwerk staat bij een centraaldoos in het plafond aanpakken en bij een inbouwdoos in het plafond plaatsen.

Schakelaar en stopcontact in één behuizing

De combinatie van een lichtschakelaar met stopcontact is populair op plekken waar maar één doos zit: in de gang, op zolder en naast de keukendeur. Er is één ding dat je vooraf moet weten, want daar loopt bijna iedereen op vast. In een schakelaardoos zit meestal geen nul. Er komt een bruine fase binnen en er vertrekt een zwarte schakeldraad naar de lamp, en dat is alles.

Een stopcontact heeft fase én nul nodig, en een schakelaar heeft fase en schakeldraad nodig. Zonder een vierde ader kun je die twee dus niet tegelijk voeden. Plaats je toch een combinatie, dan is het resultaat voorspelbaar: de lamp brandt onafgebroken en er komt geen stroom uit het stopcontact. Dat is geen defect aan het schakelmateriaal maar het ontbreken van een draad.

De oplossing is een nul bijtrekken vanuit de centraaldoos. Knoop een nieuwe blauwe ader aan de bestaande zwarte schakeldraad, trek die vanuit het plafond mee door de buis naar beneden en verbind hem boven met een lasklem aan de nul. Zit de centraaldoos al vol met draden of is de buis geknikt, dan wordt het lastig en is een tweede doos naast de schakelaar soms sneller. Welke ader in welke klem gaat bij zo'n combinatie staat bij het aansluitschema van een stopcontact met schakelaar.

Kun je van een lichtschakelaar een stopcontact maken? Alleen als er een nul in de doos zit of als je er een bijtrekt. Werkte er ooit een stopcontact op die plek terwijl er nooit een lamp hing, dan is de schakeldraad boven in de centraaldoos aan de nul gelegd en fungeert hij als nul. Zodra je daar weer een lamp bij wilt, moet die verbinding er weer uit en heb je alsnog een extra ader nodig.

Een stopcontact verplaatsen, verwijderen of wegwerken

Een stopcontact verplaatsen zonder frezen kan op drie manieren. Je zet een tweede doos naast de bestaande op 71 millimeter en lust door. Je gaat vanaf de bestaande doos verder met een opbouwgoot of een plintgoot naar de nieuwe plek. Of je gaat onder de vloer langs, wat op de begane grond met een kruipruimte vaak het snelst is. Een extra stopcontact aanleggen vanuit een bestaand stopcontact is toegestaan zolang je op dezelfde kring blijft en de kabeldoorsnede klopt.

Aftakken vanaf een lichtpunt is een ander verhaal. Verlichtingsgroepen zijn vaak uitgevoerd in 1,5 millimeter kwadraat en op die kring hoort geen stopcontact waar iemand een stofzuiger of een waterkoker in prikt. Wil je een stopcontact maken vanuit een lichtpunt, controleer dan eerst de aderdikte en de zekering, en trek anders een aparte voeding. Hoe je vanuit één punt netjes verder gaat naar het volgende staat bij doorlussen vanaf een bestaand punt.

Een stopcontact verwijderen begint altijd bij de groep. Haal de afdekplaat eraf, draai het binnenwerk los, maak de draden los en dop ze elk apart af met een lasklem. Aders bij elkaar in één klem draaien is geen afdoppen maar kortsluiting maken. De doos laat je zitten en je schroeft er een blinde afdekplaat op. Zo blijft de verbinding bereikbaar en kun je het punt later weer in gebruik nemen.

Voor het stucen of tegelen haal je het binnenwerk eruit en schroef je een deksel of een stuk karton op de doos. Het binnenwerk laten zitten en er omheen werken is de garantie voor gips in de klemmen en voor een punt dat daarna te diep zit. Noteer de hoogte en de afstand tot een vast punt, want een weggestuukte doos terugvinden gaat met een magneet of een leidingzoeker, en dat kost tijd.

Als een stopcontact het niet doet, warm wordt of knettert

Doet een stopcontact het niet, begin dan bij de meterkast en niet bij de wand. Kijk of de automaat en de aardlekschakelaar erin staan en of het probleem bij meer punten speelt. Werkt een deel van de kamer wel en een deel niet, dan zit de onderbreking in de doorlusketen, meestal in de laatste doos waar het nog wel werkte. Een steekklem die de ader net niet pakt is daarbij de gebruikelijke boosdoener.

Een stopcontact dat warm wordt, verkleurt of naar verbrand ruikt, is een ander verhaal. Daar is de overgangsweerstand opgelopen doordat de veercontacten zijn uitgeleierd of doordat een aansluitklem los zit. Warmte maakt het contact slechter en een slechter contact maakt meer warmte, dus dit wordt vanzelf erger. Vervang de hele wandcontactdoos en knip het verkleurde stukje ader af, zodat je op schoon koper aansluit.

Een klein vonkje bij het insteken van een apparaat met een motor is normaal. Een knetterend geluid, een flits die je in de kamer ziet of een stopcontact dat blijft tikken is dat niet. Schakel de groep uit en vervang het punt. Hetzelfde geldt voor een stopcontact dat los in de muur zit: met elke stekker die eruit getrokken wordt beweegt de bedrading mee, en dat houdt geen enkele klem lang vol.

Slaat de aardlekschakelaar eruit zonder duidelijke aanleiding, dan is er ergens lekstroom. Koppel alle apparaten los, schakel weer in en sluit ze één voor één aan tot de aardlek weer valt. Blijft het onduidelijk, dan is meten met een lektangmeter de volgende stap, en dat is werk voor iemand met de juiste apparatuur. Krijg je een schok bij het aanraken van een apparaat of een plaat, gebruik het punt dan niet meer en laat het nakijken.

Veelgestelde vragen