Tegels zetten: van ondergrond tot voeg

Wat er allemaal onder tegels zetten valt

Tegels zetten is niet één klus maar een rij beslissingen die elkaar opvolgen. De ondergrond bepaalt welke lijm kan, de lijm bepaalt welke lijmkam erbij hoort, en het formaat van de tegel bepaalt hoe je snijdt en hoe breed je voegt.

Gaat jouw vraag eigenlijk over voegen, kitten of het onderhoud daarna, dan vind je bij tegelen, voegen en kitten de andere onderwerpen die daaronder hangen.

Het maakt daarna vooral uit of je binnen of buiten werkt. Binnen lijm je op een vaste, droge ondergrond en is de tegel het zichtwerk. Buiten heb je te maken met vorst, met water dat weg moet kunnen en met een zandbed dat kan zakken, en dat vraagt een andere opbouw, andere lijm en een bredere voeg.

De derde variabele is de tegel zelf. Een geglazuurd wandtegeltje van zeven millimeter en een keramische buitentegel van twee centimeter lijken op elkaar, maar ze vragen ander gereedschap, andere lijm en een andere manier van breken. Welke vloertegel waar op zijn plaats is, staat bij de keuze tussen vloertegels.

Tegelsoort	Waar je hem tegenkomt	Gangbare dikte	Zo snijd je hem	Waar je op let
Geglazuurde wandtegel	Badkamer, toilet, tegels boven het keukenblad	6 tot 9 mm	Handtegelsnijder met een klein wieltje	Zachte scherf, breekt snel uit bij boren aan de rand
Keramische vloertegel	Hal, woonkamer, badkamervloer	8 tot 12 mm	Tegelsnijder of watergekoelde zaag	Slijtvastheid en stroefheid tellen zwaarder dan de kleur
Porselein en gerectificeerd	Grote formaten van 60x60 tot 120x120	9 tot 11 mm	Zware snijder met 22 mm wieltje of natzaag	Hard en nauwelijks zuigend, vraagt flexlijm en een vlakke ondergrond
Keramische buitentegel	Terras, tuinpad, tegels onder overkapping	20 mm	Watergekoelde zaag	Los in split of gebonden, nooit half en half
Natuursteen	Vensterbank, badkamer, leisteen en Chinees hardsteen	10 tot 20 mm	Natzaag met een schone schijf	Witte lijm gebruiken, geen zuur, vlekt door van onderaf
Betontegel of stoeptegel	Tuinpad, terras, opstap bij de voordeur	40 tot 50 mm	Haakse slijper of steenknipper	Zwaar werk, kleur trekt bij en verschilt per partij
Gewassen grindtegel	Ouder terras en tuinpad	40 tot 50 mm	Haakse slijper met gesegmenteerde schijf	De achterkant is glad, omdraaien geeft een strak vlak
Mozaïek op net	Douchevloer, nis, sierstrook	4 tot 8 mm	Mesje door het net, tang voor losse steentjes	Veel voeg, dus voegkleur bepaalt het beeld
Terracotta en plavuis	Keuken, serre, oude woningen	10 tot 20 mm	Natzaag	Poreus, behandelen met gekookte lijnolie of impregneren
Vinyl-, colovinyl- en tapijttegel	Schuur, kantoor, klusruimte	2 tot 7 mm	Stanleymes langs een rei	Vraagt een kurkdroge, volkomen vlakke ondervloer

De ondergrond bepaalt of je tegelwerk blijft zitten

Tegelwerk dat loslaat of scheurt heeft bijna nooit een probleem met de tegel. Het probleem zit in de ondergrond: die was niet vlak, niet droog, niet stofvrij of hij werkt.

De ondergrond moet draagkrachtig zijn, vlak binnen drie millimeter onder een rei van twee meter, schoon en vetvrij, en hij moet uitgehard zijn. Een badkamer stucen voor het tegelen hoeft daarvoor niet: de wand achter de tegels moet vlak zijn, maar een afgewerkte pleisterlaag voegt niets toe.

Hout is de bekendste valkuil. In een natte ruimte hoort er een minerale plaat op de wand: hout gebruik je hooguit voor de staanders, en daar schroef je een gipsvezel- of cementgebonden plaat op.

Multiplex, osb en mdf worden veel gebruikt omdat je er makkelijk in schroeft, en in een droge ruimte gaat dat vaak jaren goed. In een badkamer werkt het hout mee met de luchtvochtigheid, en dan scheuren de tegels niet op de plaatnaad maar gewoon middenin, door de spanning in de plaat.

Groene gipsplaat wordt vaak voor waterdicht aangezien. Bij de meeste fabrikanten is alleen het groene karton waterwerend en heeft de kern hooguit een vertraagde wateropname. Bij een beschadiging is dat voordeel meteen weg. Een gipsvezelplaat zoals Fermacell is door de hoge persing wél door en door vochtbestendig, en die schroef je met de bijbehorende schroeven met freeskop, want gewone gipsplaatschroeven zakken net niet diep genoeg weg. Gipsplaten betegelen gaat verder prima, zolang je de naden vult, de wand voorstrijkt en de hoeken met kimband afdicht.

De echte waterdichting zit niet in de plaat en ook niet in de lijm, maar in de laag daarvoor. Kimband in alle hoeken en op de aansluiting met de vloer, manchetten om de kraandoorvoeren, en daaroverheen twee lagen vloeibare afdichting in de hele natte zone. Ligt de vloer bol of hol, dan wil je hem eerst egaliseren met een geschikte egaline, want een grote tegel volgt geen holte.

Op een dekvloer met haarscheuren, op een jonge dekvloer of boven vloerverwarming ligt een ontkoppelingsmat ertussen. Die mat neemt de beweging van de vloer op zodat die niet in de tegel of de voeg terechtkomt. Isolatie onder een tegelvloer kan alleen als die drukvast is en er een dekvloer overheen ligt, want een tegel op een verende laag breekt. Isolerende vloertegels bestaan wel, maar dat zijn samengestelde platen voor een schuur of garage en geen keramische tegel.

Ondergrond	Binnen en droog	Natte ruimte	Voorbehandeling
Beton en cementdekvloer	Prima	Prima	Stofvrij zuigen, voorstrijk bij sterke zuiging
Anhydriet- of gietdekvloer	Prima	Alleen met afdichting	Schuren tot de cementhuid weg is, stofzuigen, primer verplicht
Kalkzandsteen en cellenbeton	Prima	Prima	Voorstrijk, gasbetonblokken eerst licht vochtig maken
Stucwerk	Alleen kleine tegels	Afgeraden	Alleen cementgebonden stuc, gipsstuc draagt geen tegels in het nat
Groene gipsplaat	Prima	Alleen met kimband en afdichting	Voorstrijk, naden vullen, hoeken kimband
Gipsvezelplaat zoals Fermacell	Prima	Prima	Schroeven met freeskop, voorstrijk, kimband in de hoeken
Cementgebonden bouwplaat	Prima	Prima	Naden wapenen, verder direct te betegelen
Tegelbouwplaat of stucplaat van xps met cementhuid	Prima	Prima	Wedi en vergelijkbare platen zaag je met een stanleymes, naden met polymeerkit en band
Multiplex en underlayment	Kan, met flexlijm	Afgeraden	Minimaal 18 mm, kort geschroefd, primer voor hout
Osb en spaanplaat	Afgeraden	Niet doen	Beter een minerale plaat erop schroeven
Egaline	Prima	Prima	Voorstrijken voor het egaliseren en de laagdikte aanhouden
Bestaande tegelvloer of tegelwand	Kan	Kan	Afkloppen, ontvetten en een hechtprimer voor gladde ondergrond
Betonplex	Kan, met flexlijm	Afgeraden	Filmlaag helemaal wegschuren, daarna primer voor hout
Pir- of purisolatieplaat	Alleen onder een dekvloer	Alleen onder een dekvloer	Nooit rechtstreeks betegelen, de plaat veert
Metselwerk in een vochtige kelder	Alleen na dichting	Alleen na dichting	Eerst de vochtdoorslag stoppen, anders drukt de tegel er weer af

Wachttijden voordat je de eerste tegel kunt zetten

De meeste mislukte tegelvloeren zijn te vroeg gelegd. Een dekvloer die nog vocht afgeeft, duwt dat vocht na het tegelen omhoog en dat kan nergens heen. Het resultaat is een lijm die niet doorhardt, voegen die zacht blijven en verkleuringen die maanden later nog terugkomen.

De vuistregel voor een cementdekvloer is een week per centimeter dikte tot vier centimeter, en daarboven loopt het snel op. Bij een anhydrietvloer komt het schuren er nog bij, want de bovenste laag is na het uitvloeien te zwak om lijm te dragen. Bij twijfel meet een vloerenlegger het restvocht, en dan geldt grofweg twee procent voor cement en een half procent voor anhydriet.

Tussentijds gelden er kortere wachttijden die net zo goed misgaan als je ze overslaat. Voorstrijk moet echt droog zijn voordat je erop lijmt, en tegellijm moet echt uitgehard zijn voordat je gaat voegen. Hoe lang dat per product en per materiaal duurt, zie je in het overzicht met droogtijden per materiaal.

Reken er ook op dat het opdrogen in de winter of in een onverwarmde ruimte veel trager gaat. Cementgebonden producten hebben warmte nodig om af te binden, en onder de vijf graden stopt dat proces vrijwel. Buiten betekent dat vorstvrij werken en een dag of drie droog weer na het voegen.

Wat er eerst moet gebeuren	Richttijd voordat je verder kunt	Waar het van afhangt
Nieuwe cementdekvloer	Een week per centimeter tot 4 cm, daarna langer	Dikte, temperatuur en ventilatie
Nieuw beton	4 tot 8 weken	Dikte van de vloer en de bouwvochtigheid
Anhydriet- of zandcementvloer	Zeker 4 weken, plus schuren en stofzuigen	Restvocht, laat het meten bij vloerverwarming
Vers stucwerk	Ongeveer een week per centimeter	Cementgebonden stuc droogt trager dan gips
Voorstrijk of hechtprimer	1 tot 4 uur	Zuiging van de ondergrond en de luchtvochtigheid
Egaline	12 tot 24 uur bij een dunne laag	Laagdikte, dikke lagen dagen langer
Vloerverwarming na het tegelen	Minstens 7 dagen uit, daarna traag opstoken	Type lijm en dikte van de dekvloer
Tegellijm voordat je gaat voegen	24 uur, met snelbindende lijm 3 tot 4 uur	Lijmdikte, zuiging en temperatuur
Verse tegelvloer belopen	Na 24 uur voorzichtig, belasten na 3 dagen	Lijmsoort en het formaat van de tegels
Tegelvoeg voordat je gaat douchen	3 tot 7 dagen	Cementvoeg heeft langer nodig dan epoxyvoeg

Tegellijm kiezen en de juiste lijmkam

Tegellijm wordt aangeduid met een letter en een cijfer. C staat voor cementgebonden, D voor een kant-en-klare dispersielijm en R voor reactieharslijm. Het cijfer erachter zegt iets over de hechtsterkte, en de toevoeging S1 of S2 zegt dat de lijm vervormbaar blijft. Voor bijna al het werk binnen zit je goed met een C2-lijm, en op vloerverwarming, op grote formaten en buiten wil je daar S1 bij.

Pastalijm uit een emmer is verleidelijk omdat hij klaar is voor gebruik. Hij is alleen geschikt voor kleine wandtegels in een droge ruimte, want hij hardt uit door droging en niet door een chemische reactie. Achter een grote tegel of in een doucheruimte blijft hij daardoor zacht.

Waterdichte tegellijm bestaat niet als waterkering. Ook een goede cementlijm laat op den duur vocht door, dus de afdichting hoort onder de lijm te zitten en niet erin. Wat de lijm wel moet kunnen, is water verdragen zonder zijn hechting te verliezen, en dat kan elke C2-lijm.

Er zit ook een grens aan de dikte van de lijmlaag. Een gewone dunbedlijm houdt na aandrukken hooguit een millimeter of vijf over, en wie daar meer van maakt krijgt krimpscheuren en een lijm die dagen nat blijft. Moet je meer overbruggen, dan pak je dikbed tegellijm of een middenbedmortel die tot ongeveer vijftien millimeter mag; die maximale dikte van tegellijm staat op de zak. Uitvullen, egaliseren of stucen met tegellijm werkt niet, want daar is het product niet op gerekend, terwijl gipsplaten of cellenbetonblokken lijmen met tegellijm juist prima gaat.

Sneldrogende tegellijm is handig als je dezelfde dag nog wilt voegen of als je een trap maar een paar uur kunt missen. Je levert er verwerkingstijd voor in, want zo'n lijm is na een halfuur niet meer te corrigeren. Merken als Eurocol voeren aparte lijmen voor natuursteen, voor buiten en voor tegel over tegel; dat verschil zit in de hechting en de flexibiliteit.

De lijmkam kies je op het formaat van de tegel; welke kam bij een bepaalde lijm hoort, staat op de zak. Kam in één richting, zodat de lucht bij het inschuiven weg kan, en schuif de tegel haaks op de ribbels naar zijn plek. Wij smeren vanaf ongeveer negentig bij negentig centimeter oppervlak, bij vloertegels in een looplijn en overal buiten ook de achterkant van de tegel dun in, de zogenoemde dubbele verlijming, omdat je anders holtes onder de tegel overhoudt.

Let op de open tijd. Gekamde lijm die twintig minuten in de zon heeft gelegen, heeft een velletje gekregen, en daar hecht niets meer aan. Test het met je vinger: blijft er lijm aan plakken, dan is het goed; glijdt je vinger eroverheen, dan kam je de lijm opnieuw door. Werk je op een oude ondergrond, dan moet je de oude tegellijm eerst weghalen, want op een resterende lijmlaag hecht nieuwe lijm zelden goed.

Tegellijm oplossen met een middel uit een fles lukt niet bij cementlijm: die is chemisch afgebonden en gaat er alleen mechanisch af, met een beitel, een tegelfrees of een schuurschijf met stofafzuiging. Pastalijm en oude dispersielijm zijn wel week te maken met warm water en een lijmontweker, en daarna schuift een plamuurmes eronder.

Situatie	Lijmsoort	Lijmkam	Waar je op let
Wandtegels tot 20x25 binnen	C1 of C2 poederlijm	6 mm	Pastalijm mag hier, mits de ruimte droog is
Wandtegels 30x60	C2	8 mm	Vanaf dit formaat de achterkant controleren op lijmbeeld
Grote wandtegels 60x120	C2 S1	10 mm	Dubbel verlijmen, anders zakt de tegel uit
Vloertegels 30x30 binnen	C2	8 mm	Ribbels in één richting kammen
Vloertegels 60x60	C2 S1	10 mm halfrond	Om de paar tegels een tegel lichten en het lijmbeeld bekijken
Vloertegels 120x60 en groter	C2 S1	10 tot 12 mm	Dubbel verlijmen en levellingclips gebruiken
Natuursteen	Witte, snelbindende flexlijm	8 tot 10 mm	Grijze lijm en langzaam binden geven doorslag en vlekken
Douchevloer en mozaïek	C2 S1	4 tot 6 mm	Volvlaks vullen, holtes onder de voeg gaan lekken
Vloerverwarming	C2 S1	10 mm	Ontkoppelingsmat bij een jonge of gescheurde dekvloer
Keramiek buiten op beton	C2 S1 of S2, drainerend	10 mm plus dubbel verlijmen	Holtes vullen zich met water en vriezen kapot
Tegel over tegel	C2 met hechtprimer	8 mm	Eerst ontvetten, daarna primeren, anders zit de vetlaag ertussen
Tapijttegels	Fixatielijm of kleefdots	Roller of dots	Blijft opneembaar, dus de tegel is later te vervangen

Tegels snijden, zagen en boren

Een handtegelsnijder snijdt niet, hij krast en breekt. Je trekt het wieltje in één vloeiende beweging over de tegel, van de verre rand naar je toe, en daarna drukt de breekvoet de tegel langs die kras doormidden. Twee keer over dezelfde lijn gaan werkt averechts, want de tweede kras loopt nooit precies in de eerste en de breuk zoekt dan zijn eigen weg.

Gaat de breuk scheef of breekt er een schuine punt uit, dan ligt dat meestal aan het wieltje of aan de breekkracht. Voor dunne wandtegeltjes is een wieltje van 6 tot 8 millimeter goed, maar bij keramische tegels van een centimeter dik heb je een wieltje van 18 tot 22 millimeter nodig, het liefst met een carbidecoating. En de machine zelf moet genoeg breekkracht hebben: een lichte snijder komt bij dikke tegels domweg tekort, hoe netjes je ook krast.

Voor tegels snijden zonder tegelsnijder heb je een paar alternatieven, die allemaal ruwer zijn. Tegels snijden met een slijpschijf kan prima, mits het de juiste schijf is: een gesloten diamantschijf geeft een bruikbare snede, zolang de tegel goed ondersteund en vastgeklemd ligt en je de schijf langzaam voedt. Een gesegmenteerde schijf, met die openingen in de rand, hapt in de tegel en veroorzaakt precies de chips langs de zaagsnede waar je vanaf wilt. Die schijf is bedoeld voor beton- en stoeptegels, niet voor keramiek.

Een invalzaag of cirkelzaag met een diamantblad kan rechte sneden aan, maar dan werk je droog en verdwijnt de halve tegel als stof door de ruimte.

Bij grote formaten vanaf zestig centimeter en bij dik porselein wint een watergekoelde tegelzaag het van alles. Zo'n zaagtafel voor tegels, een tafelmodel van zeshonderd tot achthonderd watt, is per dag te huur bij de bouwmarkt en levert een strakke, koele snede zonder splinters. Droog de tegel daarna wel af voordat je hem lijmt, want een natte tegel in verse lijm hecht slecht.

Boren doe je met een tegelboor en zonder klopstand. Plak de plek af met schilderstape zodat de punt niet wegloopt, begin op laag toerental en houd de boor koel met een sponsje water. Voor stopcontacten, kranen en inbouwspots gebruik je een diamantgatzaag. Een standaard inbouwdoos vraagt een tegelboor van 76 mm en de meeste inbouwspots 68 mm, maar meet de spot na of kijk in de productgegevens, want die maat verschilt per fabrikant en per serie. In keramische buitentegels van twee centimeter boor je uitsluitend nat.

Voor een ronding in een zachte wandtegel bestaat er ook een handzaag met een carbidedraad in plaats van tanden. Die zaagt in elke richting en is goed te sturen, maar hij gaat traag en in porselein komt hij niet door de scherf.

Methode	Waarvoor hij bedoeld is	Kwaliteit van de snede	Waar je op let
Handtegelsnijder	Rechte sneden in wand- en vloertegels	Strak, zonder stof	Wieltje op de dikte kiezen, snijder met genoeg breekkracht
Watergekoelde tegelzaag	Grote formaten, dik porselein, verstek	Strak en splintervrij	Huren per dag, tegel daarna afdrogen
Haakse slijper met gesloten schijf	Uitsparingen, buitentegels, korte sneden	Redelijk, kans op chippen	Tegel klemmen, langzaam voeden, bril en stofmasker
Haakse slijper met gesegmenteerde schijf	Beton- en stoeptegels	Ruw	Hapt in keramiek, dus daar niet gebruiken
Multitool met diamantblad	Hoekjes, uitsparing rond een leiding	Ruw maar nauwkeurig te sturen	Traag, blad koelt niet, dus met pauzes werken
Decoupeerzaag met diamantdraad	Rondingen en gaten in zachte keramiek	Matig	Werkt niet in porselein, gaat zeer langzaam
Steenknipper	Klinkers en betonstenen	Gebrokkeld	Steen midden onder het mes, in één krachtige beweging
Tegelboor en diamantgatzaag	Gaten voor kranen, spots en stopcontacten	Netjes bij nat boren	Geen klopstand, afplakken met tape, koelen met water
Stanleymes	Vinyltegels, tapijttegels, tegelbouwplaat	Prima op zacht materiaal	Werkt niet op keramiek, ook niet met veel geduld
Handzaag met carbidedraad	Rondingen en kleine uitsparingen in zachte keramiek	Ruw, wel nauwkeurig te sturen	Traag, en in porselein komt hij niet door de scherf

Maten, voegbreedte en legpatroon

Voordat je iets bestelt, wil je twee maten kennen: de dikte van de tegel en de opbouwhoogte met lijm erbij. Een wandtegel van zeven millimeter komt met lijm op ongeveer elf millimeter uit, een vloertegel van tien millimeter op zestien tot achttien millimeter. Dat verschil bepaalt of je deur nog opengaat en of de overgang naar pvc of parket vlak uitkomt.

Voegbreedte is geen smaakkwestie maar een technische maat. Een gerectificeerde tegel is aan de randen geslepen en kan meestal met twee millimeter, bij een gewone tegel houden wij drie millimeter aan om maatverschillen op te vangen; wat de fabrikant voor jouw serie adviseert, staat op de doos of in het productblad. Werk je met één millimeter of helemaal zonder voeg, dan heb je geen ruimte meer om te corrigeren en tekent elke afwijking zich af over de hele wand.

Voor lange tegels geldt een aparte regel. Formaten als 30x60 en 60x120 zijn licht getrokken, en als je die in halfsteensverband legt komt het hoge punt van de ene tegel naast het lage punt van de volgende. Wij leggen ze daarom liever in wildverband met hooguit een derde versprong, omdat het hoogteverschil zich dan over meer tegels verdeelt; hoe dat uitpakt lees je bij tegels in wildverband leggen.

Een levellingsysteem met clips en wiggen drukt aangrenzende tegels onderling vlak en scheelt bij grote formaten veel gepriegel. De nadelen van zo'n tegel leveling systeem zijn de kosten per clip, de pootjes die af en toe in de voeg afbreken en het misverstand dat het een scheve ondergrond zou goedmaken. Dat doet het niet: het vlakt alleen de overgang tussen twee tegels uit.

Waar je begint, bepaalt waar de snijstukken uitkomen. Verdeel de wand of vloer eerst op papier of met een kruislijnlaser, zodat je aan beide kanten hetzelfde overhoudt en nergens een strookje van drie centimeter in het zicht komt. Op een wand begin je bij een uitgewaterpaste lat en werk je van beneden naar boven, met de halve tegel onderaan of juist bovenaan, afhankelijk van wat het minst opvalt. Op een vloer werk je naar de deur toe, zodat je jezelf niet insluit.

Bestellen doe je altijd met snijverlies erbij. Reken tien procent voor recht leggen en vijftien procent bij diagonaal, wildverband of veel hoeken, en bij een kleine ruimte met veel passtukken eerder meer dan minder. In de tegelcalculator reken je het aantal dozen inclusief snijverlies uit.

Formaat	Gangbare dikte	Voegbreedte	Waar het formaat tot zijn recht komt
15x15 wand	6 tot 7 mm	2 tot 3 mm	Toilet en klassieke keukenwand, veel voegwerk
10x20 metrotegel	7 mm	2 mm	Halfsteens boven het aanrecht, voeg bepaalt het beeld
30x60 wand	9 tot 10 mm	2 tot 3 mm	Badkamerwand in wildverband, niet halfsteens
60x60 vloer	9 tot 11 mm	2 tot 3 mm	Woonkamer en hal, vraagt een vlakke vloer
60x120 wand en vloer	10 tot 11 mm	3 mm	Grote badkamer, dubbel verlijmen en met clips werken
120x120 vloer	11 mm	3 mm	Grote open ruimte, met zijn tweeën leggen
Mozaïek op net	4 tot 8 mm	2 mm	Douchevloer met afschot en in een nis
Betontegel 30x30 buiten	45 mm	3 tot 10 mm	Tuinpad en bijzetpad, invegen met voegzand
Keramiek 60x60x2 buiten	20 mm	3 tot 5 mm	Terras, los in split of gebonden op beton
Stoeptegel 30x30 en 40x60	45 tot 50 mm	Tegen elkaar aan	Opstap, pad en verhoogd terras

Randen, hoeken en overgangen afwerken

De meeste tegels van tegenwoordig hebben geen geglazuurde kopse kant meer: bij projecttegels en reproducties van oude tegeltjes kom je hem nog tegen, bij de moderne series zie je op de zijkant de kale biscuit. Daarmee is een tegelrand afwerken een bewuste keuze geworden: een profiel, een verstek of een kitrand. De hoekafwerking van tegels in een badkamer vraagt daarbij de meeste aandacht, want daar komt ook nog water bij.

Een kwartrond of recht tegelprofiel lijm je mee terwijl je tegelt. Achteraf een profiel plaatsen lukt vrijwel niet, want de poot van het profiel hoort onder de tegel te zitten. Wie dat vergeten is, kan alleen nog uitwijken naar een opzetprofiel dat je op de rand plakt, en dat is altijd te zien.

Verstek zagen geeft het strakste beeld: je zaagt beide tegels op 45 graden en zet ze met de glazuurkant tegen elkaar. Het is ook de kwetsbaarste oplossing, want een stoot op zo'n hoek neemt meteen een stuk glazuur mee, en een kleine maatafwijking laat de biscuit zien. Doe dit alleen met een watergekoelde zaag en met een paar proefstukken vooraf. Tegelen zonder hoekprofiel kan dus wel, maar alleen als je in verstek zaagt of tegels met een geglazuurde kant hebt gekocht.

Bij een half betegelde muur speelt de bovenkant. Vroeger werd die rand schuin met specie afgesmeerd, en dat idee werkt nog steeds: je kunt de bovenrand met voegmiddel schuin dichtzetten zodat er geen stof en vuil op blijft liggen. Een net zo praktische variant is de rand met lichtgewicht muurvuller schuin afzetten, met afplaktape op 45 graden afgetekend, licht bijschuren en meesausen. Kies je voor kit, gebruik dan een overschilderbare kit als er latex boven komt, want latex houdt slecht op siliconenkit. Welke kit bij welke plek past, zoek je op met de kitkiezer.

Inwendige hoeken voeg je niet dicht. De hoek tussen twee wanden, de aansluiting op de vloer, de rand langs het bad en de overgang naar een ander materiaal zijn bewegingsnaden en die horen gekit te worden. Een dichtgevoegde hoek scheurt binnen een jaar, en dan loopt het water precies daar naar binnen.

Tegels afkitten in plaats van voegen is op die naden de bedoeling; een hele wand kitten in plaats van voegen houdt geen stand. Kant-en-klare sierstrips, sierranden en sierlijsten liggen bij Gamma en andere bouwmarkten in aluminium, rvs en kunststof.

Moet een oude sierstrip eruit, kras dan eerst de voegen rondom uit, plak de te behouden tegels af en tik de strip er voorzichtig met een beitel uit. Die strip zit met dezelfde lijm vast als de rest, dus reken op een paar beschadigde tegels. Een tegelluik in de badkamer, bijvoorbeeld voor de kraanblokken achter het bad, en een vloerluik in een tegelvloer boven het kruipluik maak je allebei met een inspectieluik met tegeldrager, afgewerkt met dezelfde tegel zodat alleen de voeglijn zichtbaar blijft.

Afwerking	Hoe het eruitziet	Wanneer je hiervoor kiest	Waar het misgaat
Kwartrond tegelprofiel	Zachte, afgeronde rand	Buitenhoek en bovenkant van een half betegelde muur	Moet meegelijmd worden, achteraf plaatsen lukt niet
Recht profiel in alu of rvs	Strakke, moderne lijn	Kopse kant van een vloer of nis	Alu verkleurt in een douche, kies rvs of messing
Verstek op 45 graden	Naadloze hoek zonder profiel	Uitwendige hoek waar geen stoten komen	Kwetsbaar, elke maatafwijking laat de biscuit zien
Geglazuurde kopse kant	De tegel zelf is de afwerking	Alleen bij series die dat leveren	De meeste moderne tegels hebben die kant niet
Tegelstrip of sierstrip	Zichtbare band als afsluiting	Bovenkant van een lambrisering	Smaakgevoelig en lastig te vervangen
Kitrand	Vlakke overgang, in kleur te kiezen	Aansluiting op stucwerk, bad of vloer	Latex hecht slecht op siliconenkit
Voeg schuin afsmeren	Afgeschuinde bovenrand	Half betegelde wand in toilet of keuken	Vraagt een vaste hand, blijft zichtbaar als voeg
Schuine afzetting van muurvuller	Lijkt op afgesmeerde specie, meeschilderbaar	Brede rand boven oude tegels	Niet in een natte zone, vuller is niet waterbestendig
Stucstop of uitloopprofiel	Stucwerk eindigt strak op de tegel	Overgang tegels naar stucwerk	Moet vóór het stucwerk geplaatst zijn

Tegels buiten leggen: terras, tuinpad en overkapping

Buiten heb je twee manieren: los in een zandbed of gebonden op een betonvloer. Los leggen is vergevingsgezind, want je haalt een tegel er zo weer uit als er iets verzakt. Gebonden leggen geeft een strakker resultaat en is de enige optie onder een dichte overkapping, maar dan moet de hele opbouw kloppen tot onderin.

Voor een losse opbouw graaf je uit tot ongeveer twintig centimeter, breng je een laag van tien tot vijftien centimeter zand aan en verdicht je die laagsgewijs met een trilplaat. Het verschil tussen straatzand en zwart zand is groter dan het lijkt: geel of wit straatzand houdt nauwelijks water vast en vriest daardoor niet op, zwarte grond doet dat wel en duwt je tegels in de winter omhoog. Waar tegels strak tegen elkaar liggen of waar een deur overheen draait, gebruik je dus altijd straatzand.

Een tuinpad met grind en tegels aanleggen gaat op dezelfde manier, alleen bepaal jij bij zo'n grindpad met tegels zelf de tussenafstand. Neem de stap van een volwassene als maat, ongeveer zestig centimeter hart op hart, dan hoef je niet te stappen of te huppelen. Bij losse staptegels in gras of grind maken de meeste mensen daarna dezelfde fout: worteldoek onder de tegel. Op dat gladde doek gaat de tegel schuiven zodra hij niet door de omgeving wordt vastgehouden. Leg het doek alleen onder het grind of het split, en zet de tegel zelf in het zand of in een laagje fijne split van anderhalf tot drie millimeter. Dat fijne split blijft stabiel liggen en voorkomt dat zand en split zich vermengen.

Onder een overkapping speelt iets anders. Een dichte overkapping met zijwanden en een schuifpui is bouwkundig gewoon een aanbouw, en dan hoort er ook een aanbouwvloer onder: isolatie, een betonvloer of dekvloer en pas daarna de gelijmde tegel, met een ontkoppelingsmat ertussen. Bij een open overkapping met alleen een dak kun je keramiek van twee centimeter los in split leggen, of gebonden op beton met een lijm die tegen vorst en water kan.

Op een plat dak lijm je niet. Tegels op bitumen of epdm horen los op tegeldragers of als rubberen dragertegels, met een beschermdoek onder de dragers zodat de dakbedekking niet stuk gedrukt wordt.

Ook voor een paalhouder, een pergola, een partytent of een droogmolen geldt: niet in de tegel boren, maar door de tegel heen in een betonpoer eronder. Iets lichts op een tegel bevestigen kan juist zonder schroef, met montagekit op een schone en droge ondergrond; zo zet je bijvoorbeeld een huisnummer vast. Voor een vlonder is de keuze tussen tegels of palen: op een bestaand terras leg je rubberen dragers onder het frame, in gras zet je betonpoeren of schroefpalen.

Gewassen grindtegels omdraaien is een bekende truc, want de achterkant is een gladde betonzijde. De ervaringen daarmee zijn wisselend: zo'n tegel weegt veertig kilo, de bovenkant wordt na het omdraaien de ruwe onderkant en de kleur is grijzer dan een nieuwe betontegel. Grindtegels verven kan ook, met tweecomponenten betonverf op een gereinigde en droge tegel, maar op een looppad slijt dat binnen een paar seizoenen weg. Groene aanslag houd je in toom met de aanpak bij mos en groene aanslag van tegels verwijderen.

Situatie	Opbouw van onder naar boven	Voeg	Waar je op let
Staptegels in gras	Uitgraven, 5 cm straatzand, tegel	Gras loopt tot tegen de tegel	Tegel iets onder het maaiveld leggen, dan kun je maaien
Staptegels in grind	Uitvlakken, tegel in zand of fijn split, worteldoek alleen onder het grind	Grind of split rondom	Geen doek onder de tegel, anders gaat hij schuiven
Tuinpad met betontegels	10 cm verdicht straatzand, tegels tegen elkaar	Voegzand invegen	Afschot van de woning af, 1 cm per meter
Terras keramiek 2 cm los	15 cm menggranulaat, 4 cm split 2 tot 5 mm, tegel	3 tot 5 mm split of voegzand	Split is drainerend, zand slaat dicht
Terras keramiek gelijmd	Betonvloer met afschot, drainerende lijm, dubbel verlijmd	Gebonden voegmortel, twee componenten	Holtes onder de tegel vriezen kapot
Terras onder dichte overkapping	Isolatie, betonvloer, ontkoppelingsmat, gelijmde tegel	Flexibele voeg en dilatatie langs de wanden	Behandelen als aanbouwvloer, niet als terras
Plat dak	Dakbedekking, beschermdoek, tegeldragers, tegel	Open voeg	Nooit lijmen op bitumen of epdm
Opstap bij de voordeur	Verdicht zand of beton, tegels in specie	Gebonden voeg	Afschot van de deur af en genoeg draagvlak
Verhoogd terras	Kantopsluiting, granulaat, zand, tegel	Voegzand of split	Rand goed opsluiten, anders zakken de buitenste tegels weg

Vlekken, aanslag en roest op tegels

Vlekken op tegels vragen bijna altijd om een middel dat past bij de aard van de vlek, en niet om meer kracht. Roest vraagt een zuur, algen een oxidator, kalk een ander zuur en vet een ontvetter. Wie met een staalborstel begint, lost geen van die vier op en maakt de tegel wel kapot.

Voor roestvlekken op tuintegels begin je met het mildste middel: schoonmaakazijn, eerst verdund. Werkt dat niet, dan is verdund zoutzuur effectief maar riskant, want het kan de kleur uit de tegel trekken. Voeg bij verdunnen altijd het zuur bij het water en nooit water bij het zuur, draag handschoenen en een bril en zet een emmer water met een spons klaar. Zuurvrije roestverwijderaars op ijzerbindende basis, het type dat paars kleurt en ook voor autovelgen wordt gebruikt, zijn vriendelijker voor de kleur maar hebben meerdere behandelingen nodig.

Zwarte aanslag op terrastegels en bakstenen is bijna altijd biologisch. Je herkent het aan de plek: schaduwzijde, en onder een bloembak die er een paar maanden op stond zit het niet. Terrastegels schoonmaken met een hogedrukreiniger of een gewone buitenreiniger haalt de steen wel schoon maar laat de zwarte vlekken staan. Wat wel werkt, is de steen natmaken, er een dikke chloorgel op aanbrengen, licht inborstelen met een zachte borstel en na een uur naspoelen. Reken op twee tot drie behandelingen.

Gebruik in een badkamer geen zuur en geen staalborstel. Zuur tast de voeg over de hele wand aan en vreet zich vervolgens door naar de tegellijm achter de tegels. Een staalborstel of schuurspons haalt op een geglazuurde tegel het glazuur weg, en dan kijk je naar de dofgrijze biscuit eronder, wat niet meer te herstellen is. Een melaminespons pakt aanslag zonder krassen.

Zandhoopjes tussen de tegels komen van graafwespen of zandbijen die hun nest onder de voeg maken. Ze steken vrijwel nooit en verdwijnen na een paar weken, en de echte oplossing is de voegen dichtzetten met voegzand of split. Heermoes tussen tegels bestrijden is hardnekkiger, want die plant komt uit een diepe wortelstok omhoog en groeit door elke open voeg terug. Branden of afsteken helpt tijdelijk, dichte voegen helpen blijvend.

Gepolijst porselein, in de handel ook porcellanato genoemd, vraagt een andere aanpak dan een geglazuurde tegel. Het oppervlak is microporeus en houdt zeep vast, waardoor een gewone allesreiniger na een paar weken een doffe waas achterlaat. Porcellanato tegels schoonmaken doe je met een pH-neutrale reiniger zonder zeep of glansmiddel en met een schone microvezeldoek. Ligt die waas er al, dan haal je hem weg met een zeepfilmverwijderaar en daarna dweil je twee keer na met schoon water.

Vlek of aanslag	Wat het is	Wat werkt	Wat je niet moet doen
Roestvlek	IJzer uit meubelpoten, gereedschap of grondwater	Verdunde schoonmaakazijn, daarna een zuurvrije roestverwijderaar	Roestoplosser in spuitbus voor metaal, daar zit vet in
Zwarte aanslag	Algen en schimmels op de schaduwzijde	Natmaken, dikke chloorgel, licht borstelen, herhalen	Hogedruk op volle kracht, dat opent de steen
Groene aanslag en mos	Algen in poreuze steen en open voegen	Terrasreiniger op basis van quat, of chloorgel	Staalborstel, die schuurt de toplaag open
Witte uitslag	Kalk die uit de tegel of voeg naar buiten komt	Laten uitregenen, daarna cementsluierverwijderaar	Meteen met zuur erop, dan komt er meer kalk vrij
Cementsluier	Voegresten van het inwassen	Cementsluierverwijderaar, na een dag of twee	Nat naschrobben, dan smeer je de sluier uit
Vet- en olievlek	Bak- en motorolie in poreuze steen	Absorberend kompres met ontvetter, laten opdrogen	Schrobben met water, dat drijft de vlek dieper in
Zandhoopjes	Graafwespen of zandbijen onder de voeg	Voegen dichtzetten met split of voegzand	Bestrijdingsmiddel, ze doen geen schade
Heermoes tussen tegels	Diepwortelend onkruid door de voeg	Voeg dicht, wortelstok uitgraven, herhaald afsteken	Branden, dat versterkt de wortelgroei juist
Verkleurde betontegels	Uitgebloeide kleur en vervuiling	Reinigen en impregneren, of de tegel omdraaien	Verf op een niet gereinigde tegel, die bladdert

Losse tegels, holle klank, scheuren en vocht

Een tegel die hol klinkt heeft te weinig lijmcontact. In een natte ruimte hoort een vloertegel volvlaks te liggen; daarbuiten houden wij ongeveer tweederde lijmcontact aan als ondergrens, en wat de lijmfabrikant voorschrijft staat op de zak. Een enkele holle tegel op een rustige plek kan jaren blijven liggen, maar in een looplijn of onder een zwaar meubel breekt hij op het moment dat er een puntlast op komt.

Of holle tegels een verborgen gebrek zijn, hangt af van de plek en de mate. Bij een oplevering is het een terecht punt op de opnamelijst, zeker als de tegels bij het bekloppen over een groot vlak hol klinken. Bij een woning die je koopt, is het meestal iets wat je zelf had kunnen horen door er met een muntstuk overheen te tikken.

Scheuren in tegels ontstaan zelden in de tegel zelf. Ze komen uit de ondergrond: een dekvloer zonder dilatatievoeg, een houten vloer die werkt, of tegelwerk dat strak tegen de wanden is doorgevoegd zodat het nergens heen kan. Vervang je zo'n tegel zonder de oorzaak weg te nemen, dan staat de scheur er binnen een jaar weer, vaak in precies dezelfde lijn.

Een losse tegel kun je opnieuw vastzetten met injectiehars die je via een gaatje in de voeg onder de tegel spuit. Dat werkt op vloertegels die nog heel zijn en waar niets meer beweegt. Moet de tegel er echt uit, krab dan eerst de voegen rondom weg met een voegenkrabber of een multitool, boor de tegel in het midden aan en breek hem van binnen naar buiten. Oude tegels hergebruiken lukt op die manier zelden, want ze komen er bijna nooit heel uit. Zo hou je de buurtegels wel heel, en daarna gelden dezelfde regels als bij tegels van de muur of vloer halen.

Water onder een tegelvloer komt bijna nooit door de tegel. Het loopt via een gescheurde kitnaad, langs een doorvoer of uit een lekkende afvoer naar binnen en verspreidt zich dan onder de tegels. Een tegelvloer is namelijk niet waterdicht en tegellijm ook niet, dus een bestaande badkamervloer waterdicht maken lukt alleen door hem open te maken en er een afdichting onder aan te brengen. Wat je wel achteraf kunt doen, is elke kitnaad vervangen en elke doorvoer opnieuw afdichten.

Een enkele tegel losmaken en terugzetten is te doen, maar bij het terugzetten gaat het vaak mis. Hak de oude lijm uit het gat tot je op de kale ondergrond zit, want op resterende lijmnokken komt de tegel hoger te liggen dan zijn buren. Zet hem terug in volvlaks gekamde flexlijm en niet op vier klodders: hol klinkende tegels in een badkamer zijn vaak zo'n reparatie van jaren eerder. De meeste problemen met keramische tegels zitten in de lijmlaag eronder en niet in de tegel zelf.

Over bestaande tegels heen werken

Lelijke tegels bedekken is vaak sneller en goedkoper dan slopen. Een bestaande tegelvloer of tegelwand is een prima ondergrond voor een nieuwe afwerking, zolang je drie dingen nagaat.

Alle tegels moeten vastzitten, dus klop het hele vlak af en herstel of verwijder wat hol klinkt. De ondergrond moet vetvrij zijn, want zeepresten en huidvet zitten dieper in het glazuur dan je denkt. En de opbouwhoogte moet passen onder je deuren en langs je plinten.

Ontvetten doe je met een ammoniakoplossing of een stevige ontvetter, in één richting werken en de doek vaak verversen. Daarna gaat er een hechtprimer overheen, het type met kwartskorrels erin, want een glad glazuur biedt uit zichzelf geen hechting. Diezelfde primer heb je nodig als je tegel over tegel wilt lijmen of als je gaat egaliseren.

Voor een naadloos beeld op de vloer zijn er twee bekende routes. Een minerale toplaag van een paar millimeter, waarvoor je terecht kunt bij beton ciré over tegels aanbrengen, of een dikkere kunstharsvloer zoals bij een gietvloer over tegels. In beide gevallen tekenen de voegen zich af als je die niet eerst vult, dus het egaliseren of vullen van de voegen is het echte werk. Ligt de vloer scheef of bol, dan begin je met een egalisatielaag over de tegelvloer.

Op de wand komt vaker de vraag of je kunt stucen of behangen over tegels. Stucen kan met een cementgebonden stuc op een hechtbrug, en dat is buiten de natte zone een prima oplossing, bijvoorbeeld bij een badkamer die half betegeld en half gestuct wordt. Behangen kan ook, maar dun papier tekent elke voeg af; vul de voegen eerst en gebruik renovatievlies. In een doucheruimte houdt geen van beide het lang vol.

Verf over tegels vraagt hetzelfde voorwerk en heeft een eigen beperking. Op een wand boven een aanrecht houdt tegelverf zich prima, dus een badkamer verven in plaats van tegels vervangen kan een prima tussenstap zijn, maar op een douchevloer of een tuintegel slijt de verf er binnen een seizoen af. Wie in de keuken helemaal van tegels af wil, kiest meestal een achterwand van glas, hpl of rvs die op de kale, vlakke wand wordt gemonteerd.

Welke route past, hangt vooral af van de opbouwhoogte en van de vraag of het vlak nat wordt. Wil je een tegelvloer renoveren zonder de deuren af te zagen, dan blijven beton ciré, in bouwmarkten ook als betoncire geschreven, en een dunne gietvloer over: die bouwen samen met de primer twee tot vijf millimeter op. Mag de vloer wel omhoog, dan is een klikvloer sneller gelegd en zonder droogtijd klaar.

Op de wand is muurglad over tegels een tussenweg: een gladde afwerkpasta die je in twee dunne lagen aanbrengt en daarna schuurt. Het voorwerk is hetzelfde als bij behang, dus ontvetten, hechtprimer en eerst de voegen vullen, want boven een brede voeg zakt zo'n laag in en dan tekent het raster zich alsnog af. In een doucheruimte houdt het niet. Is de wand erg oneffen, dan is lelijke tegels verbergen achter een voorzetwandje van gipsvezelplaat vaak minder werk dan alles glad maken.

Afwerking over tegels	Wat er eerst moet gebeuren	Opbouwhoogte	Geschikt in de douche
Beton ciré	Ontvetten, primer, voegen vullen	2 tot 3 mm	Ja, mits goed afgewerkt en geïmpregneerd
Gietvloer op pu of epoxy	Ontvetten, primer, egaliseren	3 tot 5 mm	Ja, maar laat dit leggen
Egaline plus pvc of vinyl	Primer met kwartskorrel, egaliseren	5 tot 10 mm	Nee, water kruipt langs de randen
Tegel over tegel	Afkloppen, ontvetten, tegelprimer	12 tot 20 mm	Ja, mits alles vastzit
Cementgebonden stucwerk	Hechtbrug met kwartskorrel	5 tot 10 mm	Alleen buiten de natte zone
Behang of renovatievlies	Voegen vullen en vlak schuren	1 tot 2 mm	Nee
Tegelverf	Opruwen, ontvetten, primer	Vrijwel niets	Alleen op de wand, niet op de vloer
Epoxy vloercoating	Opruwen, ontvetten, primer	1 tot 2 mm	Ja, in een garage of schuur uitstekend
Tapijttegels los	Kurkdroge, vlakke ondergrond	5 tot 7 mm	Nee
Muurglad of gladde afwerkpasta	Ontvetten, hechtprimer, voegen vullen	1 tot 3 mm	Nee, de laag is niet waterbestendig
Laminaat of pvc-klik met ondervloer	Voegen vullen, vlakheid controleren	10 tot 15 mm	Nee

Asbest in oude tegellijm en oude vloertegels

In woningen van voor ongeveer 1994 kan er asbest in tegellijm zitten. Het gaat vooral om de zwarte, teerachtige lijm onder wandtegels en om de lijmlaag onder vinyl- of colovinyltegels van 25 bij 25 centimeter. De vezels zaten erin omdat de lijm daarmee beter isoleerde en steviger werd.

Asbest in tegels of tegellijm herkennen aan de kleur werkt niet: de zwarte kleur is een aanwijzing en geen bewijs. Tegellijm is met het blote oog niet te beoordelen, ook niet door iemand met ervaring; alleen een analyse van een monster door een laboratorium geeft uitsluitsel. Wel kijkt een inventariseerder naar het bouwjaar en de opbouw om in te schatten hoe waarschijnlijk het is.

De concentraties in tegellijm zijn laag, grofweg een tiende procent tot een paar procent chrysotiel, en de vezels zitten gebonden in de lijm. Het risico ontstaat pas als je dat materiaal droog bewerkt: schuren, frezen, slijpen of hakken maakt vezels vrij en dat is precies wat je bij het weghalen van oude tegels doet. Ligt er van een eerdere verbouwing nog gruis onder een keukenkast, dan stuift dat niet meer en is opruimen met een nat doekje verstandiger dan er met een stofzuiger op los te gaan.

Ga je een oude badkamer, keuken of toilet slopen, laat dan eerst een asbestinventarisatie doen als het bouwjaar daar aanleiding toe geeft. Dat rapport is ook nodig als je een omgevingsvergunning voor de sloop moet aanvragen. Blijkt het om asbesthoudende tegellijm te gaan, dan is verwijderen werk voor een gecertificeerd bedrijf en niet voor jezelf, ook al zijn de concentraties laag.

Droogtijden

Per materiaal de droogtijd, de overschilderbaar-tijd en de volledige uithardingstijd, met de invloed van temperatuur en luchtvochtigheid. Bekijk alle gegevens

Zoeken Soort werk Alle Kit Stucwerk Verf Vloer Tegelwerk Behang Hout

Soort werk	Materiaal	Stofdroog	Overschilderbaar of belastbaar	Volledig uitgehard	Waar het misgaat
Kit	Acrylaatkit	20 tot 40 minuten	na 6 tot 12 uur overschilderbaar	24 tot 48 uur	Te vroeg overschilderen geeft scheurtjes in de verf omdat de kit nog krimpt.
Kit	Siliconenkit (sanitair)	10 tot 20 minuten	niet overschilderbaar	24 uur per 2 mm dikte	Een dikke kitrand hardt van buiten naar binnen uit. Een rand van 8 mm heeft dus rustig drie tot vier dagen nodig.
Kit	Hybride kit (MS-polymeer)	15 tot 30 minuten	na 24 uur overschilderbaar	24 tot 72 uur	Hardt uit met luchtvochtigheid. In een droge, koude ruimte duurt het merkbaar langer.
Kit	Polyurethaankit	30 tot 60 minuten	na 24 uur	3 tot 5 dagen	Blijft lang plakkerig aanvoelen terwijl hij vanbinnen al hard is.
Kit	Montagekit	30 minuten voorgrip	na 24 uur belastbaar	3 tot 7 dagen op volle sterkte	Zwaar materiaal te snel loslaten zorgt dat het langzaam wegzakt.
Stucwerk	Stucpasta of finishpasta	2 tot 4 uur	na 12 tot 24 uur schuren	24 tot 48 uur	Op een niet-voorgestreken ondergrond droogt de pasta te snel en scheurt hij.
Stucwerk	Gips (raaplaag)	12 uur per laag	na 24 uur verder werken	1 week per centimeter dikte	Verven op nog vochtig gips geeft doffe plekken en later bladderende verf.
Stucwerk	Cementgebonden pleister	24 uur	na 3 dagen	2 tot 4 weken	Een dikke laag in een koude ruimte kan weken nat blijven.
Stucwerk	Vulmiddel voor gaatjes	20 tot 60 minuten	na 1 tot 2 uur schuren	4 tot 8 uur	Diepe gaten in een keer vullen zakt in. Vul in twee lagen.
Verf	Muurverf op waterbasis (latex)	30 tot 60 minuten	na 4 tot 6 uur tweede laag	2 tot 4 weken	De verf voelt na een dag hard aan maar is pas na weken echt schrobvast.
Verf	Grondverf op waterbasis	1 uur	na 4 tot 6 uur schuren en aflakken	24 uur	Onvoldoende schuren tussen de lagen geeft slechte hechting van de lak.
Verf	Grondverf op terpentinebasis	4 tot 6 uur	na 16 tot 24 uur	3 tot 5 dagen	Bij minder dan 10 graden droogt hij nauwelijks door.
Verf	Lak op waterbasis	1 tot 2 uur	na 6 uur tweede laag	5 tot 7 dagen	Deuren te vroeg sluiten laat de lak aan de sponning vastplakken.
Verf	Lak op terpentinebasis	4 tot 8 uur	na 24 uur	1 tot 2 weken	Blijft in een vochtige ruimte dagen kleverig.
Verf	Voorstrijkmiddel	1 tot 2 uur	na 2 tot 4 uur verder	12 uur	Doorwerken op een nog glimmend voorstrijk sluit vocht in.
Vloer	Egaliseermiddel	3 tot 6 uur beloopbaar	na 24 uur vloer leggen	1 dag per millimeter	Een laag van 10 mm is pas na ruim een week droog genoeg voor pvc.
Vloer	Cementdekvloer	24 tot 48 uur beloopbaar	na 3 weken belastbaar	1 week per centimeter, daarna langzamer	Een dekvloer van 6 cm heeft zeker 6 tot 10 weken nodig voor een dampdichte vloer erop mag.
Vloer	Anhydriet gietvloer	24 tot 48 uur	na 5 tot 7 dagen	3 tot 6 weken	De zwakke bovenlaag moet er eerst af geschuurd worden.
Vloer	Betonvloer gestort	24 uur ontkisten	na 7 dagen licht belastbaar	28 dagen op sterkte	Te snel laten uitdrogen geeft krimpscheuren. Houd hem een week vochtig.
Tegelwerk	Tegellijm (standaard)	niet belopen	na 24 uur voegen	7 dagen	Voegen op nog natte lijm geeft vlekken in de voeg en slechte hechting.
Tegelwerk	Tegellijm (sneldrogend)	niet belopen	na 4 tot 6 uur voegen	24 uur	Handig bij een douchevloer, maar je hebt maar 20 minuten verwerkingstijd.
Tegelwerk	Voegmortel	2 tot 3 uur nawassen	na 24 uur licht belastbaar	7 dagen voor douchegebruik	Te snel douchen spoelt de voeg uit en geeft zandende voegen.
Tegelwerk	Smeerbare afdichting (kimband en pasta)	3 tot 4 uur per laag	na 12 tot 24 uur tegelen	24 uur	Twee dunne lagen werken beter dan een dikke.
Behang	Behangplaksel op vliesbehang	direct hangen	na 24 uur droog	48 uur	Verwarming vol aanzetten laat de naden openstaan.
Behang	Glasweefsel met muurverf gelijmd	6 uur	na 24 uur overschilderen	48 uur	Te vroeg de tweede laag geeft blaasjes.
Hout	Houtlijm (pva)	20 tot 30 minuten klemmen	na 1 uur voorzichtig hanteren	24 uur op volle sterkte	Te weinig klemdruk geeft een lijmnaad die later openscheurt.
Hout	Constructielijm (polyurethaan)	40 minuten klemmen	na 3 uur	24 uur	Schuimt op en drukt uit de naad. Vooraf afplakken scheelt schuurwerk.
Hout	Houtvuller op waterbasis	30 minuten	na 1 uur schuren	4 uur	Diepe gaten zakken in. Vul in lagen van maximaal 5 mm.
Hout	Epoxy houtreparatie	30 tot 90 minuten	na 4 tot 6 uur schuren	24 uur	Onder 10 graden hardt hij niet goed uit en blijft hij rubberig.
Hout	Beits op waterbasis	1 uur	na 4 uur tweede laag	24 tot 48 uur	In de volle zon droogt de beits te snel en krijg je aanzetstrepen.

Veelgestelde vragen