Lamp vervangen zonder het armatuur te slopen

Zo zie je welke lamp er in het armatuur zit

Bij bijna al het werk aan de verlichting in en om het huis begint het met dezelfde vraag: wat zit erin? De fitting bepaalt welke lamp erin past, de spanning bepaalt of er ergens een trafo hangt, en de maat bepaalt of het glaasje straks nog achter de veer valt.

De snelste route is de oude lamp eruit halen en de opdruk op de voet lezen. Daar staat vrijwel altijd het type fitting, het vermogen, de spanning en de kleurcode. Staat er 12V op, dan hoort er een trafo bij. Staat er 230V op, dan zit de lamp rechtstreeks op het lichtpunt.

Lukt lezen niet omdat de opdruk vervaagd is, dan zegt de vorm genoeg. Twee dikke pennen met een verdikking aan het uiteinde die je een kwartslag draait is een gu10 op 230 volt. Twee dunne rechte pennetjes die je er recht uittrekt is een steekfitting op 12 volt. Een schroefdraad van 27 millimeter is de bekende E27, die van 14 millimeter de kleine E14.

De cijfers achter het vermogen gaan over het licht zelf. Het eerste cijfer staat voor de kleurweergave, de twee daarna voor de kleurtemperatuur. Zo is 827 warm geel licht van 2700 kelvin en 840 het koelere wit van 4000 kelvin. Vervang je één lamp in een rij van vier, neem dan exact dezelfde code, anders zie je van een meter afstand welke de nieuwe is.

Voet of fitting	Hoe hij eruitziet	Waar je hem tegenkomt	Spanning	Ledvervanger
E27	Grote schroefdraad	Plafondlamp, staande lamp, buitenlamp	230 volt	Direct te vervangen
E14	Kleine schroefdraad	Kroonluchter, sfeerhaard, afzuigkap	230 volt	Direct te vervangen
Gu10	Twee dikke pennen met een knopje, kwartslag draaien	Inbouwspot en opbouwspot	230 volt	Direct te vervangen, let op de lengte
Gu5.3, ook wel MR16	Twee dunne pennen, recht insteken	Oudere inbouwspots en keukenspots	12 volt	Alleen met een geschikte trafo
G9	Klein lusje van gebogen draad	Steekfitting in wand- en plafondlampen	230 volt	Direct te vervangen
G4 en gy6.35	Twee korte rechte pennetjes, 4 of 6,35 mm uit elkaar	Onderbouwspot in de keuken, bureaulamp	12 volt	Alleen met een geschikte trafo
G13 en G5	Twee pennetjes aan beide uiteinden van een buis	Tl-armatuur in garage, berging en keuken	230 volt via een ballast	Pas na aanpassen van het armatuur
G23	Tweepins pl-s buisje met kunststof voet	Afzuigkap, badkamerarmatuur, buitenlamp	230 volt via een ballast	Meestal direct, mits het juiste type
G24d en g24q	Twee of vier pennen, pl-c buisje	Hal-, kantoor- en gangarmaturen	230 volt via een ballast	Meestal pas na ombouw
2G11	Vier pennen op een rij, lange pl-l buis	Plafond- en wandarmaturen	230 volt via een ballast	Meestal pas na ombouw
R7s	Staaflamp met een metalen dopje aan beide kanten	Halogeen vloerlamp, bouwlamp, gevelspot	230 volt	Direct, mits de lengte exact klopt
G12	Twee stevige pennen, keramische voet	Cdm-t winkel- en gevelverlichting	230 volt via ballast en ontsteker	Alleen na overbruggen van de ballast

Een spotje uit het plafond krijgen zonder schade

Wie inbouwspotjes wil vervangen, loopt zelden vast op de lamp maar op de ring eromheen. Er zijn drie manieren waarop een inbouwspot of een plafondspot dichtzit, en met kracht trekken is bij geen van de drie de bedoeling.

De eerste is de losse ringveer, een metalen beugeltje met twee oogjes dat over het glas klemt. Knijp de oogjes naar elkaar toe, haal de veer eruit en trek de lamp recht uit de fitting. De tweede is een klemring: druk de buitenste ring tegen het plafond en trek tegelijk de binnenste ring naar beneden. Dat vraagt meer kracht dan je durft te geven, terwijl er niets kapotgaat.

De derde is een bajonetsluiting en die kost de meeste mensen hun geduld. Het lampje zit dan in een binnenring met ribbels die je eerst iets omhoog moet duwen en daarna een achtste tot een kwartslag linksom moet draaien. Pas als je die twee bewegingen tegelijk maakt, komt de ring los en zakt het geheel naar beneden. Zonder dat duwtje blijft hij zitten, hoe hard je ook draait.

Bij een kantelbare spot moet het lampje er aan de kant van de fitting uit, niet aan de glaskant. Kantel de spot eerst zo ver mogelijk door, zodat je met twee vingers achter de fitting kunt, en draai dan de fitting van de lamp af met een kleine slag linksom. Weet je hoe zo'n gu10 fitting van binnen in elkaar zit, dan voel je sneller welke kant op je moet draaien.

Wat je ziet	Wat voor sluiting het is	Zo krijg je het lampje eruit
Losse metalen beugel met twee oogjes over het glas	Ringveer of spanveer	Oogjes naar elkaar knijpen, veer eruit, lamp recht uittrekken
Twee of drie brede veerpoten tegen het plafond	Inbouwveren van de spot zelf	Hier niet aan trekken, die houden alleen de behuizing vast
Binnenring met ribbels, zwart of wit	Bajonetsluiting	Lampje omhoog duwen, ring op de ribbels pakken en linksom draaien
Glad glas zonder rand, niets om vast te pakken	Gu10 in een vaste ring	Zuignap of elastiek tegen het glas, indrukken en kwartslag linksom
Spot die je met de hand kunt richten	Kantelbare spot	Eerst ver doorkantelen, dan de fitting van de lamp draaien
Vaste ring, lamp beweegt nergens in mee	Vast ingebouwde ledmodule	Geen los lampje aanwezig, de hele spot moet eruit
Driehoekig spotje onder een keukenkastje	Geklemde glasring	Ring met een platte schroevendraaier openwippen, steeklampje recht uittrekken

Halogeen spotjes vervangen door led en wat de trafo daarmee te maken heeft

Halogeen spotjes in de keuken of badkamer zijn er in twee smaken en het verschil zit niet in het lampje maar in de voeding. Een gu10 op 230 volt zit rechtstreeks op het lichtpunt en vervang je zonder verder nadenken door led. Een gu5.3 op 12 volt hangt achter een trafo, en dan wordt het interessant.

Boven het plafond of op zolder vind je per spot of per set een kastje. Een elektronische trafo heeft vrijwel altijd een minimumbelasting op de opdruk staan, bijvoorbeeld 20 tot 70 watt. Vervang je twee halogeenlampjes van 35 watt door twee ledjes van samen tien watt, dan komt hij niet meer boven zijn ondergrens en gaat hij knipperen, brommen of helemaal niet meer starten. De ledlamp is dan niet stuk, de trafo herkent hem alleen niet als belasting.

Een zware gewikkelde trafo met ijzerkern doet het meestal wel met led, maar de uitgangsspanning loopt bij weinig belasting op en dat is niet wat een ledlampje graag ziet. Zet je alle lampen van die trafo om naar led, vervang dan meteen de trafo door een led-driver. Die mag veel kleiner en lichter zijn dan het oude blok: twee halogeenlampjes van 50 watt op 12 volt trekken samen ruim acht ampère, terwijl twee ledlampjes van 5,5 watt nog geen ampère nodig hebben. Dat gewicht scheelt bij een lamp die aan een oud plafond hangt.

Gebruik voor die vervanging geen oude laadadapter van een printer of telefoon uit de kringloop. Zo'n adapter geeft gelijkspanning, is niet gemaakt voor vaste inbouw boven een plafond en heeft de beveiliging niet die een verlichtingstrafo wel heeft. Een led-driver kost een paar tientjes. Ga je meerdere sets tegelijk omzetten, tel dan het totale vermogen op en controleer met de rekenhulp voor groepen en vermogen of je lichtgroep het aankan.

Zit er helemaal geen trafo maar draaien er kleine steeklampjes met twee pinnetjes in, dan heb je met halogeen steeklampjes van het type g4 of gy6.35 te maken. Die trek je er recht uit en die zitten altijd achter een trafo. Verwar zo'n verlichtingstrafo trouwens niet met de kleine trafo achter de deurbel, die op een heel ander vermogen en een andere spanning werkt.

Halogeen gy6.35 vervangen door led

De gy6.35 is het capsulelampje van 12 volt met twee rechte pennetjes op 6,35 millimeter uit elkaar, in vermogens van 20, 35 en 50 watt. Je komt hem tegen in bureaulampen, onderbouwspots en kleine designarmaturen. Laat hem eerst afkoelen en trek hem er recht uit zonder te wrikken, want de keramische houder is broos.

Let bij de nieuwe led op het verschil tussen g6.35 en gy6.35. De pennen staan even ver uit elkaar, maar die van de gy zijn dikker: 1,25 millimeter tegen 1 millimeter. Een te dun pennetje in een gy-houder maakt slecht contact, loopt warm en verkleurt de houder, dus koop een capsule die voor beide voeten is opgegeven of meet de pennen van de oude lamp na.

Kies een uitvoering die op wisselspanning mag draaien. Een halogeentrafo geeft 12 volt wisselspanning, terwijl veel goedkope ledcapsules alleen voor gelijkspanning zijn gemaakt: op de verpakking staat dan 12V DC in plaats van 12V AC/DC. Vergelijk daarbij op lumen en niet op watt, want een led van drie tot vier watt haalt ruwweg het licht van een halogeen van twintig watt.

De voeding is ook hier het struikelblok. Zet alle capsules achter dezelfde trafo in één keer om, en vervang die trafo door een driver zodra er een minimumbelasting op de opdruk staat. Blijft er één halogeenlampje hangen om de trafo aan de praat te houden, dan werkt dat wel, maar je houdt de stroomrekening van het oude lampje en het verschil in lichtkleur zie je meteen.

Pas de lamp voor je alles dichtmaakt. Een ledcapsule is door het koellichaam dikker en vaak een paar millimeter langer dan de halogeenversie, en achter een glasring of in een smal onderbouwspotje is dat net te veel. De led straalt bovendien vooral naar voren, dus in een armatuur waar het licht rondom door mat glas moet, valt de verdeling anders uit.

Wat er boven het plafond hangt	Hoe je hem herkent	Werkt hij met led?	Wat je doet
Gewikkelde trafo met ijzerkern	Zwaar blok van enkele honderden grammen, bromt soms zacht	Meestal wel, maar de spanning loopt op bij weinig belasting	Vervangen zodra alle lampen op die trafo led zijn
Elektronische trafo met minimumbelasting	Licht kunststof kastje met bijvoorbeeld 20 tot 70 watt op de opdruk	Nee, onder de ondergrens knippert of start hij niet	Vervangen door een driver die vanaf nul watt werkt
Led-driver constante spanning	Opdruk 12V DC of constant voltage	Ja	Alleen het totale wattage van alle lampen samen bewaken
Led-driver constante stroom	Opdruk in milliampère, bijvoorbeeld 350 of 700 mA	Alleen met de bijbehorende ledmodules	Module en driver als set vervangen
Geen trafo, 230 volt op de fitting	Gu10 lampen, opdruk 230V op de lamp	Ja	Lamp voor lamp vervangen, verder niets nodig
Dimmer in de muur voor de trafo	Draaiknop of drukdimmer, vaak oud fabricaat	Alleen met dimbare led en een dimmer die daarbij past	Ledgeschikte dimmer plaatsen, anders knippert het licht

Gu10-lampen die net niet meer passen

De gu10 voet is genormeerd, de rest van de lamp niet. Dat is de reden dat een nieuwe ledlamp met dezelfde voet toch niet in een twaalf jaar oude spot wil. Het glaasje aan de voorkant is een fractie dikker of de lamp is een paar millimeter langer, waardoor het groefje waar de ringveer in moet vallen bedekt blijft.

Het is dus geen fout van jou en ook geen defect. Meet de oude en de nieuwe lamp naast elkaar op met een schuifmaat: de kop is bij allebei vijftig millimeter, maar de totale lengte verschilt vaak vijf millimeter of meer. Een halogeen gu10 is kort, een ledversie heeft een koelrib nodig en is daardoor langer.

Wat helpt is de ring een keer uit het plafond nemen en bij daglicht kijken waar de lamp precies aanloopt. Vaak is het een randje of een braampje dat je met een vijl of een velletje schuurpapier weghaalt, en dan valt de veer alsnog in de groef. Lukt dat niet, dan is een lagere ledspot met een platte kop de volgende optie.

Zet het lampje in dat geval niet met twee dotjes kit of lijm vast. Dat werkt één keer, maar de volgende lamp krijg je er niet meer uit zonder de spot te slopen.

Zit de spotlamp aan een rail of aan een losse beugel in plaats van in het plafond, dan kun je het armatuur in je hand nemen en onder ooghoogte kijken waar het klemt. Blijkt geen enkel merk te passen, dan is de complete spot vervangen de nette oplossing. Dat valt vaak mee: veel inbouwspots zitten met een steekverbinding aan de bedrading, dus losklikken, nieuwe spot aanklikken en terugduwen.

Let bij dimbare gu10 nog op iets anders. Een oude fasedimmer heeft een minimumbelasting van bijvoorbeeld veertig watt en drie ledlampjes van vijf watt halen dat nooit. Het licht knippert dan of gaat op de laagste stand uit. Er zijn dimmers speciaal voor led die vanaf een paar watt werken, en die zijn de goedkoopste stap in dit rijtje.

Wat je meet of vergelijkt	Halogeen gu10	Led gu10	Waar het misgaat
Diameter van de kop	50 mm	50 mm	Zelden een probleem, dit is de genormeerde maat
Totale lengte	Ongeveer 52 mm	54 tot 58 mm	De lamp komt niet diep genoeg in de ring, de veer valt niet in de groef
Voorkant van de lamp	Dun glas, vlakke rand	Vaak dikker glas met een kunststof kraag	De kraag bedekt precies de groef waar de spanveer in hoort
Vermogen	35 tot 50 watt	3 tot 7 watt	Een oude dimmer haalt zijn minimumbelasting niet meer
Warmte	Zeer heet, straalt naar voren	Warme koelrib aan de achterkant	In een dichtgestopt of geïsoleerd plafond gaat de led vroeg stuk
Straalhoek	36 graden	36 tot 120 graden	Een brede led geeft vlakker licht dan de bundel die je gewend was

Tl vervangen door led

Een tl-buis vervangen door led kan op drie manieren en het verschil zit in het armatuur, niet in de buis. De eerste manier is een ledbuis met een dummy starter, in een armatuur met een klassiek voorschakelapparaat. Bij de tweede strip je het armatuur: ballast en starter eruit, 230 volt rechtstreeks op de voetjes volgens het schema dat bij de buis zit. Wie van dat gedoe af wil, vervangt het hele armatuur door een ledbalk.

Welke manier kan, hangt af van wat erin zit. Een klassieke ballast is een zwaar spoeltje met een aparte startertje ernaast. Een elektronische ofwel hoogfrequente ballast heeft geen starter en daar werkt vrijwel geen enkele ledbuis op, dus die moet er sowieso uit. Kijk dus eerst of er een starter in het armatuur zit voordat je een type buis bestelt.

Neem niet hetzelfde vermogen terug. Een ledbuis heeft ongeveer de helft nodig van wat de tl-buis trok voor evenveel licht. Een 58 watt buis vervang je door 22 tot 26 watt led, een 36 watt buis door 16 tot 18 watt en een tl 18w door 8 tot 10 watt. Een klein T5 buisje van 8w komt uit op 4 tot 5 watt aan led. Twee keer 18 watt aan led in een armatuur waar twee tl-buizen van 18 watt zaten geeft zo veel licht dat je het er weer uit wilt halen.

De besparing is er wel degelijk, maar reken hem eerlijk uit. Een buis van 58 watt met een klassieke ballast trekt in de praktijk rond de 68 watt uit de groep, want die ballast kost zelf ook zo'n tien watt. Ga je naar 24 watt led, dan zit je ruim zestig procent lager. Bij een werkplaats of garage die de hele dag brandt is dat binnen een paar jaar terug, bij een berging waar het licht een half uur per dag aan is duurt het langer dan de buis meegaat. Daar mag de oude buis rustig blijven hangen tot hij op is.

Twee hardnekkige verhalen kloppen niet helemaal. Tl-buizen slurpen bij het aanzetten geen enorme hoeveelheid stroom: er is een korte piek en die valt bij normaal gebruik in het niet. En een tl-buis vergeelt niet, hij levert alleen steeds minder licht, na een paar jaar nog maar zeventig tot tachtig procent van het begin. Dat een ruimte na de overstap zo veel lichter is, komt dus deels door de verse lamp en door de kleur. Zet je 840 in plaats van 830, dan is het licht witter en ervaart het oog dat als helderder. Neem meteen een doek door het armatuur, want stof op de reflector kost ook licht. Wil je alleen een versleten buis vervangen door een nieuwe tl, dan staat het wisselen van een tl-buis in het bestaande armatuur apart uitgelegd.

Buizen waarvan het vermogen niets over de lengte zegt

Bij de gangbare maten hoort een vast vermogen bij een vaste lengte, maar bij de minder gebruikelijke buizen gaat die vlieger niet op. Een buis van 16 watt bestaat in meer dan één lengte, in een T5 en in een T8 uitvoering. Meet daarom van pin tot pin op voordat je bestelt, en noteer erbij of de buis zestien millimeter dik is, dat is T5, of zesentwintig millimeter, dat is T8.

Het buisje achter een badkamerspiegel

In oudere spiegelarmaturen zit vaak een dun T5 buisje van 8 of 13 watt, en soms een pl-s lampje. Die zijn los te vervangen zolang de kap eraf kan, meestal met twee schroefjes aan de onderkant. Zit er in plaats daarvan een ledstrip achter een matte kunststof rand, dan is er geen lampje en gaat het om een compleet armatuur.

Buis	Lengte	Voet	Ledvervanger
T8 van 15 watt	45 cm	G13	6 tot 8 watt
T8 van 18 watt	59 cm	G13	8 tot 10 watt
T8 van 30 watt	90 cm	G13	12 tot 15 watt
T8 van 36 watt	120 cm	G13	16 tot 18 watt
T8 van 58 watt	150 cm	G13	22 tot 26 watt
T5 van 8 watt	29 cm	G5	4 tot 5 watt
T5 van 14 watt	55 cm	G5	7 tot 8 watt
T5 van 21 watt	85 cm	G5	10 tot 12 watt
T5 van 28 watt	115 cm	G5	14 tot 16 watt
T5 van 35 watt	145 cm	G5	16 tot 20 watt

Pl-lampen vervangen door led

Een pl-lamp is een opgevouwen tl-buis met een kunststof voet, en je vindt hem in afzuigkappen, badkamerarmaturen, buitenlampen en gangverlichting. Op de voet staat bijvoorbeeld 7W/827/2P of 11W/827/2P: het vermogen, warm wit van 2700 kelvin en twee pinnen. Precies dat laatste cijfer bepaalt of een ledvervanger er zomaar in kan. Op verpakkingen zie je de naam soms zonder streepje geschreven, als pls of plc, maar dat is dezelfde lamp.

Een tweepins pl-lamp heeft de starter in de voet ingebouwd en draait op een klassiek voorschakelapparaat. Een ledvariant met dezelfde tweepins voet, bijvoorbeeld een led pl-s met g23-voet, is gemaakt om die lamp één op één te vervangen en werkt daarom in de meeste gevallen gewoon op de bestaande ballast. Hangt er een hoogfrequente elektronische ballast in, dan lukt dat niet en moet je die overbruggen.

Bij een vierpins pl-lamp zit er geen starter in de voet en loopt alles via de ballast. Daar bestaan ledbuisjes voor in een variant voor conventionele ballasten en een variant voor rechtstreekse voeding. De veiligste route is dan het overbruggen van de ballast en 230 volt direct op de fitting zetten, precies zoals het schema op de ledlamp aangeeft.

Let ook op de ruimte. Een led pl-lamp is bijna altijd een stukje dikker dan het originele buisje, omdat er elektronica en een koelprofiel in zitten. In een vlak afzuigkapkastje of achter een strak spiegelkapje kan dat betekenen dat het klepje net niet meer dichtgaat. Houd de lamp er eerst even naast voordat je het armatuur uit elkaar haalt.

De oude pl-lampen, tl-buizen en spaarlampen horen niet bij het restafval. Er zit een kleine hoeveelheid kwik in en ze gaan naar het inleverpunt of de milieustraat. Een kapotte buis veeg je op met een vochtig doekje in plaats van met een stofzuiger.

Type	Voet	Gangbare vermogens	Pinnen	Zo zet je hem om naar led
Pl-s	G23	5, 7, 9 en 11 watt	2	Ledvariant met g23-voet werkt meestal direct op de klassieke ballast
Pl-s vierpins	2G7	5 tot 11 watt	4	Ballast overbruggen en 230 volt op de fitting
Pl-c	G24d	10, 13, 18 en 26 watt	2	Ledvariant voor klassieke ballast, of ballast overbruggen
Pl-c	G24q	10 tot 26 watt	4	Ballast overbruggen en 230 volt op de fitting
Pl-t	Gx24d of gx24q	13 tot 42 watt	2 of 4	Ballast overbruggen, controleer de hoogte in het armatuur
Pl-l	2G11	18, 24, 36 en 55 watt	4	Ballast overbruggen, let goed op de lengte van de buis
Spaarlamp	E27 of E14	7 tot 20 watt	Schroefdraad	Direct vervangen door led, alle elektronica zit in de lamp zelf

Een plafondlamp, plafonniere of hanglamp openkrijgen

Bij een plafondlamp zit de moeilijkheid in de kap. Een glazen bol hangt meestal aan drie of vier klemmetjes, en bij de meeste modellen is er één klem verend zodat je de bol een halve centimeter naar die kant kunt schuiven en er dan uit kunt kantelen. Duw dus niet recht naar beneden maar zoek eerst welk klemmetje meegeeft.

Andere modellen hebben een schroefring of een kraag die je een slag linksom draait, of een centrale knop onderaan de bol. Zie je alleen klinknagels en geen enkele schroef, dan is dat vaak een teken dat de beugel zelf kan zakken. Onder de nagel zit dan een sleufgat: zet aan beide kanten een schroevendraaier tussen beugel en plafond en wrik de beugel een paar millimeter naar beneden, dan komt er ruimte om het glas eruit te nemen.

Zit alles muurvast, dan zijn er nog twee wegen. De eerste is de lipjes van de glasklemmen voorzichtig een stukje naar buiten buigen met een punttang, met je andere hand onder het glas. De tweede is de popnagel uitboren met een boortje van 3 millimeter en er daarna een klein plaatschroefje in zetten. Dan kun je de lamp de volgende keer gewoon openen zonder gedoe.

Kom je er niet bij zonder de hele lamp los te nemen, haal dan eerst de groep eraf en pak het van bovenaf aan. Hoe je zo'n armatuur daarna weer netjes terughangt en met een haak of een beugel aan het plafond bevestigt, staat bij het ophangen van een lamp aan het plafond.

Een fitting vervangen bij een staande lamp of een steeklampje

Soms is niet de lamp stuk maar de fitting. Bij een staande lamp merk je dat aan een lamp die alleen brandt als je hem aandrukt, of aan een schakelaar die wel klikt maar niets doet. Haal eerst de stekker eruit, dat is bij een verplaatsbare lamp genoeg. Zit de lamp vast aan het lichtpunt, haal dan de groep eraf.

De volgorde is dan altijd hetzelfde: lamp eruit draaien, de moer of ring van de kap los, de kap eraf, en daarna de tweede moer waarmee de fitting op de buis staat. Nu heb je de fitting los in je hand. Een E27 fitting bestaat uit drie delen: een onderstuk met schroefdraad, een mantel eromheen en de kap. Van binnen zit één of twee lipjes die je met een kleine platte schroevendraaier indrukt terwijl je draait, anders blokkeert hij halverwege.

Blijft hij muurvast zitten, dan mag hij eraan. Je vervangt hem toch, dus een tik met een hamer of het huis kraken met een tang kan gewoon. Een universele lamphouder van rond de tien euro past er daarna op, want de schroefdraad waar de moeren van de lampenkap op vallen is een standaardmaat. Van zo'n universele houder gebruik je vaak alleen het onderste deel en laat je het bovenste deel zitten als dat nog heel is.

Wil je een fitting met trekschakelaar, houd er dan rekening mee dat een goedkope trekfitting door het trekken scheef gaat staan in de kap. Een snoerschakelaar in de kabel of een schakelaar in de stekker gaat langer mee. Kies je toch voor een trekschakelaar, meet dan bij een nieuwe fitting eerst met een multimeter of de schakelaar doorgang maakt, want ook nieuwe fittingen komen soms met een schakelaar die wel klikklakt maar niets schakelt.

Bij een steekfitting is er geen schroefdraad. Een g4, gy6.35 of g9 steeklampje trek je er recht uit en duw je er recht in, zonder te draaien. Is de keramische houder verbrand of zwart aan de contacten, vervang dan de hele houder met een paar centimeter draad en zet hem met lasklemmen terug. De aansluiting zelf gaat hetzelfde als bij het aansluiten van een lamp, en zit er geen aardedraad in de lamp, dan volg je de aanpak voor een lamp met twee draden.

Lampen die vast ingebouwd zitten of een eigen aanpak vragen

Niet elke lamp is een lamp. Bij een groeiend deel van de armaturen zit de led vast in de behuizing en is er geen los lampje dat je eruit kunt halen. Je herkent dat aan een vaste ring zonder klemmen en aan een lichtvlak dat één geheel is met de spot.

In dat geval vervang je de complete spot. Kijk daarbij eerst hoe hij gevoed wordt, want deze spots hangen vaak met steekverbindingen doorgelust aan één driver. Zit die driver ergens boven het plafond en is die op een bepaald aantal watt gekozen, dan kun je er niet zomaar een spot van een ander merk bij hangen. Meet met een multimeter wat er uit de driver komt voordat je iets bestelt, want in de praktijk gaat de driver vaker stuk dan de leds zelf.

Kies je toch voor vervanging, neem dan een spot met een gu10 fitting in plaats van weer een vaste ledmodule. Dan kun je de volgende keer een lampje kopen in plaats van een armatuur, en je kunt de kleurtemperatuur later nog bijsturen als één spot afwijkt van de rest.

Voor een aantal bijzondere lampen ligt de aanpak anders dan je verwacht. Een staaflamp met r7s-voet meet je op de millimeter na op, want 78 en 118 millimeter lijken op het oog hetzelfde en een ledversie is bovendien dikker en straalt maar naar één kant. Een lamp in een elektrische sfeerhaard zit vaak op de elektronica van het vlameffect en gaat met led knipperen. En noodverlichting is geen gewone lamp, want daar zit een accu in die het eigenlijke onderdeel is dat na een paar jaar op is.

Halogeen staaflampen en de opvolger in led

De halogeen staaflamp in een vloerlamp of een gevelspot is er in twee lengtes en in vermogens tot 150 watt en hoger. Een zuinige halogeen staaflamp zoals de es line van Philips levert bij minder watt hetzelfde licht, maar de echte stap is een led r7s. Meet de oude lamp op van dopje tot dopje, want een lamp van 118 millimeter past niet in een houder voor 78 millimeter en andersom valt hij eruit.

Twee dingen gaan bij deze omzetting vaak mis. De ledversie is een stuk dikker dan de dunne halogeen staaf, dus in een smalle glazen koker of achter een strak roostertje kan hij klem komen te zitten. En de led straalt maar naar één kant, dus draai hem met de lichtzijde de goede kant op voordat je de kap terugzet. Hangt de lamp aan een dimmer, kies dan een uitvoering die als dimbaar op de verpakking staat.

Verlichting in de badkamer en buiten

In de badkamer en buiten telt naast de fitting ook de bescherming tegen water. Een badkamerlamp bij de wastafel en een buitenlamp naast de deur moeten minstens spatwaterdicht zijn, en in de douchezone gelden strengere eisen. Zet daarom bij het terugplaatsen de rubber pakking netjes terug in de groef en draai de wartel om het snoer weer echt aan.

Bij een buitenlamp is de fitting de plek waar het eerst misgaat. Zie je groene of witte uitslag op de contacten, dan is er vocht binnengekomen en is een schoongepoetste fitting alleen uitstel. Vervang dan de houder en controleer meteen of het gat waar de kabel doorheen komt nog goed afgedicht is.

Lamp of armatuur	Wat erin zit	Zo pak je het aan
Inbouwspot met vaste ledmodule	Ledplaatje met driver in de behuizing	Hele spot vervangen, controleer of hij doorgelust is vanaf één driver
Verlichte badkamerspiegel	Ledstrip of dun buisje in het profiel	Eerst de voeding in het snoer doormeten, die is vaker stuk dan de strip
Onderbouwverlichting in de keuken	12 of 24 volt ledbalk met steekverbindingen	Balk vervangen en de driver kiezen op het totaal van alle balkjes
Driehoekig keukenspotje	Steeklampje van 10 of 20 watt achter een glasring	Ring openwippen, lampje recht uittrekken, glas niet met blote vingers pakken
Elektrische sfeerhaard	E14 kaarslamp of een klein halogeen staaflampje	Zelfde type terugplaatsen, led knippert vaak mee op het vlameffect
Noodverlichting	Armatuur met accupack en testknop	Accu en lamp los te vervangen, in bedrijfsruimtes hoort een jaarlijkse controle
Staaflamp r7s	Halogeen staaf van 78 of 118 mm	Lengte exact meten, ledversie is dikker en heeft een lichtzijde
Buitenlamp	E27 of een vaste ledmodule achter glas	Pakking en wartel controleren, minimaal spatwaterdicht houden
Sox-e 18W	Lagedruk natriumlamp met smoorspoel	Hoort bij mast- of erfverlichting, ombouwen doet de beheerder van het armatuur
Cdm-t	Metaalhalogenide met ballast en ontsteker	Ballast en ontsteker eruit voor een ledvervanger, anders het hele armatuur vervangen

De lamp is vervangen maar hij doet het niet

Een nieuwe lamp die donker blijft is meestal geen kapotte lamp. In verreweg de meeste gevallen zit hij niet ver genoeg in de fitting. Bij een gu10 moet je de lamp indrukken en de kwartslag echt doordraaien tot hij niet verder kan. Bij een E27 kunnen de contactveertjes in de bodem in de loop der jaren plat gedrukt zijn, en die buig je met de groep eraf voorzichtig een millimeter omhoog met een schroevendraaier.

Ging bij het doorbranden van de oude lamp ook de groep of de aardlekschakelaar eruit, dan is dat op zich normaal: een gloeidraad of een led kan bij het bezwijken een korte sluiting maken. Zet de groep terug met de nieuwe lamp erin en kijk of hij blijft staan. Valt hij opnieuw, dan zit het probleem in de bedrading of het armatuur en niet in de lamp.

Knippert of gloeit een ledlamp na terwijl de schakelaar uit staat, dan zit er vrijwel altijd een verklikkerlampje in de schakelaar of een dimmer in de kring. Dat lampje laat een piepklein stroompje door de led lopen, precies genoeg om hem te laten glimmen. Koppel het signaallampje af of plaats een nagloeifilter parallel aan de lamp. Zit er een dimmer in en is die van voor de ledtijd, dan is een dimmer voor led vervangen de zuinigste stap. Hoe de bedrading tussen lichtpunt en schakelaar loopt, staat bij het aansluiten van een lamp op een schakelaar.

Blijft een ledbuis donker in een tl-armatuur, dan zit de starter er nog in of is de ballast niet overbrugd. Ledbuizen die enkelzijdig gevoed worden werken niet zolang er nog spanning via de starter loopt. Vervang de starter door een dummy starter of bouw het armatuur om volgens het schema dat op de buis of de verpakking staat. Knippert een gewone tl-buis en gloeien de uiteinden op, dan is de starter versleten en kost de oplossing een paar euro. Zijn de uiteinden van de buis zwart of blauw, dan is de buis zelf op.

Wat je ziet	Waarschijnlijke oorzaak	Wat je doet
Nieuwe lamp blijft donker, de rest brandt wel	Lamp zit niet goed in de fitting of de contactveertjes zijn plat	Kwartslag doordrukken, of met de groep eraf de veertjes omhoog buigen
De hele groep viel uit toen de oude lamp doorbrandde	Kortstondige sluiting in de bezwijkende lamp	Groep terugzetten met de nieuwe lamp erin en kijken of hij blijft staan
Led gloeit zwak na of knippert met de schakelaar uit	Signaallampje in de schakelaar of een oude dimmer	Verklikkerlampje afkoppelen of een nagloeifilter parallel plaatsen
Ledspot knippert onregelmatig	Elektronische trafo haalt zijn minimumbelasting niet	Trafo vervangen door een led-driver die vanaf nul watt werkt
Ledbuis blijft donker in een tl-armatuur	Starter zit er nog in of de ballast is niet overbrugd	Dummy starter plaatsen of het armatuur ombouwen volgens het schema
Tl-buis knippert en de uiteinden gloeien op	Versleten starter	Starter vervangen, dat kost een paar euro
Uiteinden van de tl-buis zijn zwart of blauw	De buis is aan het eind van zijn leven	Buis vervangen en meteen de reflector schoonmaken
Lamp brandt alleen als je hem aandrukt	Fitting of contactveer is versleten	Fitting vervangen, doormeten kan met een multimeter

Zo vervang je een lamp van spanning eraf tot testen

Deze volgorde werkt voor een spotje, een plafondlamp en een staande lamp, met per stap het punt waar het meestal misgaat.

1. Zet de lamp uit en haal de groep eraf

   De schakelaar uitzetten lijkt genoeg, maar in oudere installaties is soms de nul geschakeld in plaats van de fase. De fitting staat dan nog onder spanning terwijl het licht uit is. Zet daarom de betreffende groep in de groepenkast uit en controleer met een tweepolige spanningstester dat er niets meer op staat. Datzelfde doe je bij ander werk aan de installatie, bijvoorbeeld wanneer je een thermostaat wilt vervangen die op netspanning zit.

2. Zorg dat je stabiel staat

   De meeste ongelukken bij dit klusje komen niet van de stroom maar van de val. Gebruik een trapladder met een breed platform in plaats van een stoel of de rand van het bad. Moet je boven een trapgat werken, gebruik dan een steiger of een ladder met een goede afsteuning, of laat het aan iemand over die daar spullen voor heeft. Reik nooit zijwaarts naar een lamp die net buiten bereik hangt.

3. Laat de lamp afkoelen en zoek uit hoe het armatuur opengaat

   Halogeen en tl worden zo heet dat je je vingers eraan brandt, en heet glas dat je met een koude hand vastpakt kan barsten. Wacht een paar minuten en kijk in die tijd waar het armatuur opengaat: een ringveer, een verende klem, een kwartslag of een schroefring. Voelen met je vingertoppen langs de rand vertelt je meer dan turen tegen het licht in.

4. Haal de oude lamp eruit en lees de voet af

   Noteer of fotografeer het type fitting, het vermogen, de spanning en de kleurcode. Bij 12 volt weet je nu dat er een trafo bij hoort en dat je die eerst moet opzoeken. Meet bij spotjes en staaflampen ook de lengte, want datzelfde voetje bestaat in meerdere maten.

5. Kies de vervanger op vijf punten

   Fitting, spanning, maat, lichtstroom en kleur moeten alle vijf kloppen, en bij een dimmer komt dimbaarheid er als zesde bij. Ga bij led niet af op watt maar op lumen: reken bij tl op ongeveer de helft van het oude vermogen en bij een halogeen spot van 50 watt op een led van 4 tot 6 watt. Vervang je één lamp in een rij, neem dan dezelfde kleurcode als de rest.

6. Plaats de nieuwe lamp

   Raak het glas van een halogeenlamp niet met blote vingers aan, want het vet van je huid brandt in en daar ontstaat een hotspot die de lamp vroeg laat bezwijken. Gebruik een doekje of het plastic hoesje waar de lamp in zat. Klik de ringveer weer in de groef of draai de kwartslag helemaal door tot hij niet verder wil.

7. Zet de spanning erop en test

   Schakel de groep in en doe het licht aan. Kijk of hij brandt, en vooral of hij rustig brandt: knipperen, zoemen of nagloeien zijn signalen dat er nog iets in de kring niet bij de nieuwe lamp past. Loop in dat geval het rijtje uit de laatste sectie langs voordat je de kap terugzet.

8. Voer de oude lamp goed af

   Tl-buizen, pl-lampen en spaarlampen bevatten kwik en horen bij het inleverpunt of de milieustraat, niet bij het restafval. Ledlampen en halogeenlampen gaan bij het klein elektrisch afval. Is er een buis gebroken, veeg de scherven dan op met een vochtig doekje en lucht de ruimte een kwartier.

Maatvoering

De gangbare hoogtes en maten voor sanitair, elektra, keuken en trap, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Ruimte of vakgebied Alle Sanitair Elektra Keuken Trap Deuren Ventilatie

Ruimte of vakgebied	Onderdeel	Gangbare maat	Marge die in de praktijk werkt	Waar je op moet letten
Sanitair	Wastafel, bovenkant	85 cm boven de vloer	80 tot 90 cm	Meet vanaf de afgewerkte vloer. Bij een opzetkom reken je vanaf de bovenkant van de kom, dus zakt het meubel naar ongeveer 70 cm.
Sanitair	Wastafelkraan, uitloop	25 tot 30 cm boven de wastafelrand	wat past bij de kom	Te hoog geeft spatten, te laag krijg je je handen er niet onder.
Sanitair	Fonteintje in het toilet	80 tot 85 cm	75 tot 90 cm	Vaak iets lager dan een wastafel omdat de ruimte krap is.
Sanitair	Toiletpot, bovenkant zitting	40 tot 43 cm	38 tot 48 cm	Een verhoogd toilet zit op 46 tot 48 cm en zit voor veel mensen prettiger.
Sanitair	Hangend toilet, onderkant pot	40 cm boven de vloer	38 tot 45 cm	De hoogte bepaal je bij het stellen van het inbouwreservoir, daarna ligt hij vast.
Sanitair	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 80 cm	Te ver naar achteren betekent draaien terwijl je zit.
Sanitair	Douchekraan, thermostaat	100 tot 110 cm	95 tot 120 cm	Je wilt hem kunnen bedienen zonder in de straal te staan.
Sanitair	Doucheglijstang, bovenkant	180 tot 200 cm	afhankelijk van de lengste gebruiker	Reken op minstens 20 cm boven de kruin.
Sanitair	Regendouche, onderkant kop	205 tot 215 cm	200 tot 220 cm	Onder de 200 cm stoot een lange gebruiker zijn hoofd.
Sanitair	Handdoekradiator, onderkant	20 tot 30 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Laag genoeg voor luchtcirculatie, hoog genoeg om onder te dweilen.
Sanitair	Afvoer wastafel, muurdoorvoer	50 tot 55 cm	45 tot 60 cm	Onder de sifon door, en houd rekening met de kastindeling.
Elektra	Stopcontact in een woonruimte	30 cm hart boven de vloer	25 tot 40 cm	Bij nieuwbouw vaak 30 cm, bij renovatie kom je van alles tegen.
Elektra	Stopcontact boven een aanrechtblad	115 tot 125 cm	10 tot 20 cm boven het blad	Uit de spatzone van de kraan blijven.
Elektra	Lichtschakelaar	105 cm hart boven de vloer	90 tot 120 cm	Gelijk houden met de deurklink geeft een rustig beeld.
Elektra	Deurklink	100 cm hart boven de vloer	95 tot 105 cm	Ook de referentiehoogte waar schakelaars zich naar voegen.
Elektra	Meterkast, groepenkast	150 tot 180 cm	bereikbaar zonder trapje	De hoofdschakelaar moet zonder klimmen te bedienen zijn.
Elektra	Wandcontactdoos buiten	minimaal 30 cm boven maaiveld	hoger bij kans op opspattend water	Spatwaterdicht uitvoeren en op een aardlekschakelaar aansluiten.
Elektra	Bedrade deurbel, drukknop	110 tot 130 cm	100 tot 140 cm	Ook bereikbaar voor kinderen en vanuit een rolstoel.
Elektra	Wandlamp naast een spiegel	160 tot 170 cm	op ooghoogte van de gebruiker	Licht van opzij geeft minder schaduw dan licht van boven.
Elektra	Televisieaansluiting	40 cm of op de hoogte van het scherm	afhankelijk van de opstelling	Bij een hangend scherm wil je de doos achter het scherm.
Keuken	Werkblad, bovenkant	90 tot 95 cm	85 tot 100 cm	Vuistregel: elleboog min 10 tot 15 cm. Lange mensen willen echt hoger.
Keuken	Bovenkasten, onderkant	50 tot 60 cm boven het blad	45 tot 65 cm	Te laag en je kunt niet met een pan onder de kast werken.
Keuken	Afzuigkap boven een elektrische kookplaat	60 cm	55 tot 70 cm	Onder de 55 cm wordt de kap te warm en vet hij snel dicht.
Keuken	Afzuigkap boven een gaspit	65 cm	65 tot 75 cm	Bij gas altijd hoger dan bij inductie in verband met de vlam.
Keuken	Plint onder de keukenkasten	10 tot 15 cm	standaard 15 cm	Terugliggend zodat je met je tenen bij het blad kunt staan.
Keuken	Inbouwoven op ooghoogte	onderkant op 85 tot 90 cm	naar de gebruiker	Scheelt bukken met een hete plaat in je handen.
Trap	Trapleuning	90 cm boven de voorkant van de trede	85 tot 100 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede, niet vanaf de vloer.
Trap	Leuning langs een bordes	100 cm	90 tot 110 cm	Bij een bordes gelden strengere eisen dan langs de schuine trap.
Trap	Optrede, hoogte per trede	18 tot 20 cm	maximaal 21 cm binnen een woning	Alle treden even hoog, ook de eerste en de laatste.
Trap	Aantrede, diepte van de trede	22 tot 24 cm	minimaal 22 cm	Vuistregel: 2 keer de optrede plus de aantrede is 60 tot 64 cm.
Trap	Vrije doorloophoogte boven de trap	230 cm	minimaal 210 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede naar het plafond.
Trap	Spijlafstand van een balustrade	maximaal 10 cm	kleiner bij kinderen	Zo kan een kinderhoofdje er niet tussen.
Deuren	Binnendeur, standaardmaat	83 bij 201,5 cm	78 tot 93 cm breed	De dagmaat van het kozijn is groter dan het deurblad.
Deuren	Voordeur, standaardmaat	88 bij 201,5 cm	83 tot 100 cm breed	Breder is prettig bij verhuizen en bij een rollator.
Deuren	Speling onder een binnendeur	1 tot 1,5 cm	2 cm bij mechanische ventilatie	De kier is de luchttoevoer naar de afzuiging, dus dicht hem niet.
Deuren	Speling rondom in het kozijn	3 mm	2 tot 4 mm	Te weinig speling en de deur klemt zodra het hout werkt.
Deuren	Scharnieren, afstand tot de hoek	20 cm van boven en onder	15 tot 25 cm	Bij een zware deur een derde scharnier in het midden.
Ventilatie	Ventilatierooster in een raam	boven in het kozijn	op de bovenregel	Warme lucht komt boven binnen en zakt langs het glas, dat tocht minder.
Ventilatie	Afzuigpunt in een badkamer	hoog in de ruimte	20 tot 30 cm onder het plafond	Vocht stijgt, dus laag afzuigen werkt niet.
Ventilatie	Muurrooster kruipruimte	net boven het maaiveld	minimaal 15 cm	Anders slaat regenwater naar binnen en loopt het rooster dicht.
Ventilatie	Dakdoorvoer, afstand tot de nok	minimaal 50 cm	afhankelijk van het type	Te dicht bij de nok geeft terugslag bij wind.

Voordat je de nieuwe lamp bestelt of terugplaatst

• Je weet zeker welke voet erin zit en of het 12 of 230 volt is
• De lengte en de diameter van de nieuwe lamp zijn opgemeten en niet geschat
• Bij 12 volt weet je wat voor trafo eraan hangt en of die met led overweg kan
• De kleurcode is dezelfde als bij de andere lampen in dezelfde ruimte
• Bij een dimmer is de lamp dimbaar en haalt de dimmer zijn minimumbelasting
• Bij tl of pl weet je of het armatuur een klassieke of een hoogfrequente ballast heeft
• De groep staat uit en je hebt met een spanningstester gecontroleerd dat de fitting dood is
• De oude lamp gaat naar het juiste inleverpunt in plaats van bij het restafval

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Alleen de schakelaar uitzetten

In oudere installaties is soms de nul geschakeld in plaats van de fase. Het licht is dan uit terwijl er nog spanning op de fitting staat, en dat merk je pas als je met je vinger langs de schroefdraad gaat. Haal de groep eraf en controleer met een tweepolige spanningstester.

Aan de hele spot trekken in plaats van de sluiting zoeken

De veerpoten die de spot in het plafond houden zijn scherp en snijden bij trekken zo in de gipsplaat. Het gat wordt dan groter dan de ring die het moet afdekken, en dan zit je met een reparatie die veel meer tijd kost dan het lampje. Zoek eerst welke van de drie sluitingen je voor je hebt.

Halogeen door led vervangen zonder naar de trafo te kijken

Een elektronische trafo met een ondergrens van bijvoorbeeld twintig watt ziet twee ledlampjes van vijf watt niet als belasting. Het licht knippert dan, start niet op of valt na een minuut uit. De lamp is niet stuk, de voeding past niet meer bij het vermogen.

Bij tl hetzelfde vermogen aan led terugplaatsen

Twee ledbuizen van 18 watt in een armatuur waar twee tl-buizen van 18 watt zaten geeft ongeveer het dubbele aan licht. In een berging is dat hinderlijk, boven een werkbank verblindt het. Reken op ongeveer de helft van het oude vermogen en kijk verder naar de lumen op de verpakking.

De starter laten zitten bij een ledbuis

Een enkelzijdig gevoede ledbuis werkt niet zolang de oude starter er nog in zit, en bij sommige schema's maak je er zelfs een sluiting mee. Zet er een dummy starter in of bouw het armatuur volgens het meegeleverde schema om, en plak daarna een sticker in het armatuur dat de ballast overbrugd is.

Halogeenglas met blote vingers aanpakken

Het vet van je vingers brandt in het kwartsglas en op die plek ontstaat een hete vlek. De lamp gaat daardoor veel eerder stuk dan hij zou moeten, soms binnen een paar weken. Gebruik een doekje, een dunne handschoen of het hoesje waar de lamp in geleverd wordt.

Eén ledspot van een ander merk bijplaatsen

In een rij van vier zie je een afwijkende kleurtemperatuur meteen, ook als het verschil op papier klein is. En bij spots met een vaste ledmodule aan één gezamenlijke driver kan een afwijkend vermogen de rest laten knipperen. Vervang bij twijfel de hele rij in één keer.

Een lampje met kit of lijm op zijn plek zetten

Als de veer niet meer past, is vastzetten met twee dotjes kit verleidelijk. Het werkt precies één keer, want de volgende lamp krijg je er niet meer uit zonder de spot te vernielen. Vijl liever een braampje weg of vervang de complete spot.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Een lamp vervangen is klassiek zelfdoe-werk en dat blijft het ook bij tl, pl en spotjes. Er zijn wel vijf momenten waarop je beter stopt.

Het eerste is werk in de meterkast achter de hoofdzekering. Het uitschakelen van een groep doe je gewoon zelf, maar een groep bijplaatsen, een aardlekschakelaar wisselen of iets veranderen aan de hoofdaansluiting is werk voor een installateur. Moet er een nieuwe lichtgroep bij omdat je een hele rij spots aanlegt, laat dan ook de kabelkeuze meelopen in dat gesprek; welke kabel bij welke groep en belasting hoort is daarbij het eerste dat langskomt.

Het tweede is werken op hoogte. Een lamp boven een trapgat, in een hoge hal of aan een plafond van meer dan drie meter vraagt een rolsteiger of een ladder met goede afsteuning. Uitreiken vanaf een trapje dat net te kort is, is de meest voorkomende manier om deze klus verkeerd te laten aflopen.

Het derde is een plafond waarin geboord of gezaagd moet worden in een huis van voor 1994. Plafondplaten en beschietingen kunnen asbest bevatten, en een gat boren voor een nieuwe spot maakt dan vezels vrij. Laat de plaat eerst onderzoeken en het werk zo nodig door een gecertificeerd bedrijf uitvoeren.

Het vierde is noodverlichting in een bedrijfspand of een gemeenschappelijke ruimte. De lamp en de accu kun je zelf wisselen, maar de periodieke controle en de registratie daarvan horen bij een gekwalificeerde partij. Het vijfde is verlichting in de openbare ruimte, zoals een sox-e of een cdm-t armatuur in een lichtmast. Dat armatuur is van de beheerder en daar hoor je niet zelf in te werken.

Twijfel je bij het vervangen van bedrading of het ombouwen van een armatuur, kijk dan eerst bij de rest van onze uitleg over klussen aan elektra in huis en bepaal daarna of je het zelf oppakt.