Sloten en sleutels: wat er stukgaat en wat je zelf oplost

Wat er in een deur zit en hoe de onderdelen heten

Bijna elk mankement aan een slot valt terug op vier onderdelen: de cilinder, de slotkast, de schoten en de sluitplaat in het kozijn. Weet je welk deel het laat afweten, dan weet je ook of je een onderdeel van tien euro vervangt of dieper in het werk aan ramen, deuren en kozijnen terechtkomt. Die vier delen werken in alle sloten los van elkaar, en daardoor kun je ze een voor een uitsluiten.

De cilinder is het deel waar de sleutel in gaat. Hij zit met één schroef door de kopse kant van de deur vast en doet zelf niets anders dan een lipje ronddraaien. Dat lipje heet de meenemer en duwt tegen het binnenwerk in de slotkast.

In de slotkast zitten de schoten. De dagschoot is de schuine die vanzelf in de sluitplaat valt als je de deur dichttrekt en die je met de kruk terugtrekt. De nachtschoot is de rechte, blokvormige schoot die pas naar buiten komt als je de sleutel omdraait. Bij een meerpuntssluiting komen daar haakschoten of pennen boven en onder bij.

De sluitplaat is het metalen plaatje in het kozijn waar de dagschoot achter valt. Zit er een kommetje omheen waar een haakschoot in grijpt, dan heet dat een sluitkom. Die kom is meestal in twee richtingen verstelbaar, en dat is bij een klemmende deur het eerste waar mensen aan gaan draaien.

Onderdeel	Wat het doet	Waaraan je merkt dat het versleten of stuk is
Cilinder	Leest de sleutel en draait de meenemer rond	Sleutel gaat stroef naar binnen, draait zwaar of blokkeert halverwege
Meenemer of lip	Zet de draaibeweging van de sleutel over op het slot	Hoeken van de lip zijn afgerond, de sleutel draait door zonder weerstand
Slotkast	Bevat het binnenwerk, de veren en de schoten	Het slot draait maar de schoten bewegen niet, of er rammelt iets los
Dagschoot	De schuine schoot die vanzelf invalt bij het dichttrekken	De deur klappert of blijft op een kier staan
Nachtschoot	De rechte schoot die je met de sleutel uitdraait	De nachtschoot blijft hangen of komt maar half uit
Haakschoot	Grijpt boven en onder in de sluitkom van een meerpuntssluiting	De haak valt op de kom in plaats van erin en de kruk gaat niet omhoog
Sluitplaat	Vangt de dagschoot op in het kozijn	Sleepsporen, een uitgesleten lip of een plaat die begint te wringen
Voorplaat	Schroeft de slotkast vast in de kopse kant van de deur	Schroeven lopen rond, de plaat steekt uit of staat scheef

Welke slotsoorten je in huis tegenkomt

De sloten in een gemiddeld huis zijn niet één ding: het woord dekt een hele reeks constructies, en het verschil bepaalt wat je kunt vervangen. Een insteekslot zit in de kopse kant van het deurblad en is van buitenaf alleen te herkennen aan de voorplaat. Een oplegslot is op de binnenzijde van de deur geschroefd en is dus zichtbaar.

Bij binnendeuren kom je vooral het loopslot tegen: alleen een dagschoot en een krukgat, geen sleutel. Het wc-slot is dezelfde kast met een vrij- en bezetknop erbij. Een rolslot heeft in plaats van een dagschoot een verstelbare rol, wat je veel ziet bij een opdekdeur en bij kastdeuren zonder kruk.

Een magneetslot werkt zonder veer: een magneet in de sluitplaat trekt de schoot naar binnen zodra de deur dichtkomt. Dat sluit vrijwel geruisloos en er slijt niets, maar de deur moet wel netjes in de sponning vallen. Bij een deur die is gaan werken pakt de magneet niet meer en waait de deur zo open.

Wie een oplegslot slim wil maken, monteert een motorslot over de binnenzijde van de cilinder, zoals een Nuki. Zo'n unit heeft ruimte nodig aan de binnenkant en een cilinder met noodfunctie, anders kun je van buiten niet meer met de sleutel open. Wat er past hangt af van de vorm en de lengte van de cilinder die er nu in zit.

Slotsoort	Waar je hem vindt	Wat je ervan mag verwachten
Insteekslot	Buitendeuren, binnendeuren, poorten	Zit in de kopse kant, cilinder en kruk zijn los te vervangen
Oplegslot	Oude voordeuren, bergingen, schuurdeuren	Op het deurblad geschroefd, eenvoudig te demonteren maar zichtbaar
Loopslot	Binnendeuren zonder sleutel	Alleen een dagschoot, vaak zonder afgeronde schilden
Wc-slot met vrij- en bezetschoot	Toilet en badkamer	Draaiknop binnen, noodontgrendeling met een muntje buiten
Rolslot	Opdekdeuren, kastdeuren, luiken	Verstelbare rol, valt zacht dicht maar houdt de deur bij tocht niet tegen
Magneetslot	Binnendeuren waar geluid stoort	Geen klik en geen slijtage, maar gevoelig voor een deur die is gaan werken
Meerpuntssluiting	Voordeuren, achterdeuren, tuindeuren	Drie of vijf sluitpunten, kruk- of sleutelbediend, duurste onderdeel
Draaislot of draaigrendel	Kastjes, luiken, ramen, meubels	Een kwartslag met een knop in plaats van een sleutel
Penslot	Garageboxen, containers, poorten	Een pen die in een sluitoog valt, meestal met een hangslot erbij
Kastslot met draaiknop	Meubels, ladeblokken, gereedschapskasten	Handig zonder sleutel, maar biedt niet meer dan een drempel

De sleutel draait niet meer: van licht naar zwaar werken

Een sleutel die niet meer wil draaien is zelden een gebroken slot. Meestal zit er vuil in de cilinder, staat er spanning op de schoot of is de sleutel zelf versleten. Werk daarom van licht naar zwaar, want de zware ingrepen kun je niet meer terugdraaien.

Begin met de spanning eraf halen. Duw de deur stevig aan of trek hem juist naar je toe terwijl je draait, en til hem tegelijk een paar millimeter op aan de kruk. Klemt de nachtschoot in de sluitplaat, dan voelt de sleutel loodzwaar en geeft hij bij het aanduwen ineens mee.

Helpt dat niet, dan is smeren de volgende stap. Pak slotspray en niet het eerste spuitbusje uit de schuur. Kruipolie verdringt water en maakt vuil los, maar laat een film achter waar stof aan blijft plakken, dus spuit daarna alsnog een echte slotenolie in. Grafietpoeder werkt op zichzelf prima, maar samen met olie klontert het tot een pasta die de stiften juist vastzet.

Steek de sleutel er daarna een stuk of tien keer in en uit terwijl je blijft spuiten. Een stift die door vuil klem zit, schiet daar vaak alsnog van los. Ga door tot wat er uitloopt helder is in plaats van zwart.

Draait hij nog steeds niet, trek de sleutel dan een tot twee millimeter terug uit de cilinder en probeer opnieuw. Bij een versleten schouder of een matige kopie gaat de sleutel net iets te diep naar binnen, waardoor de stiften niet op de goede hoogte komen te staan. Zet hier vooral geen kracht: forceren is precies hoe een sleutel in twee stukken in het slot achterblijft.

Het slot draait door of de sleutel maakt geen contact meer

Er zit een duidelijk verschil tussen een sleutel die zwaar gaat en een sleutel die juist te licht ronddraait. Draait hij door zonder weerstand, dan raakt hij ergens het contact met het binnenwerk kwijt. Smeren helpt daar niets, want er is geen wrijving die in de weg zit.

Kijk als eerste naar de borgschroef in de kopse kant van de deur. Zit die los, dan schuift de hele cilinder een paar millimeter mee zodra je draait en pakt de meenemer het binnenwerk niet meer. Een cilinderslot dat los zit voelt ook merkbaar wiebelig als je aan de sleutel wrikt.

Zit de schroef vast en draait de sleutel toch rond, dan is de meenemer versleten of de opnemer in de slotkast. Bij de meeste sloten gaat dat in stappen: eerst komt de nachtschoot nog netjes terug en pas op het laatste stuk van de slag draait de sleutel door. Een halve slag terug en opnieuw proberen werkt dan nog een tijdje, maar het wordt niet vanzelf beter.

Vervang in dat geval eerst de cilinder, want dat is het goedkoopste onderdeel. Leg de oude en de nieuwe lip naast elkaar: is de oude aan de hoeken afgerond en de nieuwe scherp, dan heb je hem gevonden. Blijft het probleem, dan zit de slijtage in de slotkast en gaat die er in zijn geheel uit. Welke uitvoering erin hoort, hangt af van de cilindervorm en de maat die jouw deur vraagt.

Bij een driepuntsslot dat doordraait is er nog een variant. Dan zijn de tandwielen in de slotkast dol geworden, waardoor de stangen naar boven en beneden niet meer meebewegen terwijl de sleutel gewoon rond blijft gaan. Voel aan de kruk of de bovenste haakschoot nog uitkomt, dan weet je binnen een halve minuut of het daar zit.

Meerpuntssluitingen: krukbediend, sleutelbediend en wat er stukgaat

Een meerpuntssluiting vergrendelt de deur op drie of vijf punten tegelijk. Bij een achterdeur is die vaak krukbediend: je duwt de kruk omhoog, de stangen schuiven uit, en met de sleutel zet je het geheel vast. Bij een voordeur werkt hij meestal alleen op de sleutel. Dat verschil bepaalt waar je gaat zoeken als er iets hapert.

Een krukbediende meerpuntssluiting die defect is, geeft het bijna altijd als eerste aan bij het omhoogduwen van de kruk. Voelt die slap en komt er niets uit, dan is er in de kast iets gebroken of losgeraakt. Gaat de kruk wel omhoog maar blijft de haak boven of onder hangen, dan valt hij op de sluitkom in plaats van erin en is het een kwestie van afstellen.

Een 3 punts slot dat kapot is, herken je aan een sleutel die de volle slag maakt zonder dat er iets beweegt. Bij een Buva meerpuntssluiting die niet meer op slot gaat, is de veelvoorkomende oorzaak dat de middensluitkom verlopen is of dat de stangen niet meer op lengte staan. De meeste fabrikanten zetten een instelhandleiding per type online, en die is preciezer dan wat je op gevoel doet.

Zit de deur dicht en gaat hij niet meer open, bel dan eerst een slotenmaker. Die boort op de juiste plek een gaatje en heeft zo'n deur vaak binnen een kwartier open, zonder verdere schade. Doe je het zelf, dan kies je alleen nog waar de schade valt: het deurblad, of de scharnieren en de dievenklauwen die de scharnierzijde vastzetten.

Een cilinder vervangen en op maat kopen

De cilinder vervangen gaat bij vrijwel alle sloten hetzelfde, ook bij een meerpuntssluiting. Draai de borgschroef in de kopse kant van de deur los, steek de sleutel in de cilinder en draai hem een paar graden. Zo valt de meenemer binnen de omtrek van de cilinder en glijdt het geheel er zo uit. Lukt dat niet, dan staat de lip nog scheef of zit de schroef er nog half in.

De maat lees je af van het hart van het schroefgat naar elk uiteinde. Een cilinder van 30/10 is dus veertig millimeter lang in totaal. Welke helft als eerste genoemd wordt, verschilt per leverancier, dus meet beide helften op en geef ze allebei door in plaats van te vertrouwen op de volgorde. Meet ook elke deur apart, want in één huis zitten vaak drie verschillende maten.

Kies de lengte zo dat de cilinder aan de buitenzijde niet voorbij het schild uitsteekt. De vuistregel bij inbraakwerend beslag is maximaal ongeveer drie millimeter. Een cilinder die verder uitsteekt kun je met een griptang afbreken, en daarna is het slot met een schroevendraaier te bedienen. Wil je meerdere deuren met dezelfde sleutel bedienen, bestel dan een gelijksluitende serie in één keer, want naderhand bijbestellen kan alleen met de code van de cilinder.

De borgschroef zelf is bijna altijd M5. De lengte hangt af van de deurdikte en de plaats van de slotkast, dus meet vanaf de voorplaat tot voorbij het hart van het schroefgat. Een schroef die te lang is, steekt aan de andere kant uit en blokkeert de cilinder precies zoals een schroef die te kort is er niet in grijpt. Welke uitvoeringen er zijn, van halve cilinder tot knopcilinder, staat bij de cilindervormen op een rij.

Uitvoering	Waar hij op zit	Waar je op let
Dubbele cilinder, bijvoorbeeld 30/30	De meeste binnen- en buitendeuren	Van beide zijden te bedienen, symmetrisch dus altijd goed om te draaien
Halve cilinder, bijvoorbeeld 30/10	Garagedeur, kanteldeur, kast, bediening van één kant	Werkt maar aan één zijde, totale lengte veertig millimeter
Korte halve cilinder, 25/10 of 20/10	Dunne stalen kanteldeuren	Niet elke fabrikant levert deze maat, anders steekt hij vijf millimeter uit
Knopcilinder	Voordeur, achterdeur, slaapkamerzijde	Binnen zonder sleutel open, bij brand hoef je niet te zoeken
Noodfunctiecilinder	Deuren waar binnen een sleutel blijft steken	Van buiten te bedienen terwijl er binnen een sleutel in zit
Cilinder met anti-kerntrekbeveiliging	Buitendeuren met veiligheidsbeslag	Werkt alleen samen met een schild dat niet doorboorbaar is
Gelijksluitende serie	Alle deuren van één woning	In één keer bestellen, bijbestellen kan alleen met de cilindercode

De deur valt niet meer goed in het slot

Een deur die klappert, een dagschoot die niet in de sluitplaat valt of een haakschoot die op de sluitkom blijft liggen: het lijken drie problemen, maar het is meestal hetzelfde. Aan de sloten zelf ligt het dan niet: de deur staat niet meer op de plek waar het slot hem verwacht. Hout werkt met de seizoenen, en een buitendeur die in de winter perfect sluit kan in augustus een paar millimeter te laag hangen.

De verleiding is groot om aan de sluitkom te gaan draaien, want die is verstelbaar. Met die kom stel je alleen de aandrukking af, dus hoe hard de deur tegen het rubber wordt getrokken. De hoogte los je er niet mee op. Valt de haak op de kom in plaats van erin, dan moet de deur omhoog en dat doe je bij de scharnieren.

Vul daarvoor de ruimte achter de scharnieren op met vulplaatjes van een millimeter. Er bestaan plaatjes met sleuven ter hoogte van de schroeven, zodat je het scharnier niet hoeft te demonteren: schroeven een slag los, plaatje erachter schuiven, weer aandraaien. Doe dat scharnier voor scharnier en niet alle drie tegelijk, anders hangt de deur aan één punt en trekt hij scheef.

Meet voordat je begint de diagonalen van de deur van hoek tot hoek. Scheelt dat meer dan een paar millimeter, dan staat de deur niet meer haaks en helpt alleen optillen je niet verder. Verdeel de plaatjes dan ongelijk: twee onderaan, één in het midden en geen bovenaan tilt de sluitzijde het meest op. Meer over deuren en kozijnen die met de seizoenen werken staat in ons overzicht over ramen, deuren en kozijnen.

Wat je merkt	Waar het meestal aan ligt	Wat je verstelt
De dagschoot valt niet in de sluitplaat en de deur klappert	De deur hangt te laag of de sluitplaat zit te ver naar buiten	Sluitplaat verplaatsen of de lip iets omzetten, anders de scharnieren vullen
De haak van de meerpuntssluiting blijft op de kom liggen	Te ruime sluitnaad door werking van het hout	Vulplaatjes achter de scharnieren, kozijnzijde heeft de voorkeur
De deur sluit wel maar tocht langs de sponning	Te weinig aandrukking	De sluitkommen naar binnen stellen, in stapjes van een halve slag
De nachtschoot blijft hangen of komt maar half uit	Spanning op de schoot doordat de deur klemt	Deur aanduwen en optillen, daarna de sluitplaat een paar millimeter verzetten
Het slot gaat niet meer dicht terwijl de deur openstaat	Schoot of veer in de slotkast blijft hangen	Slotkast uitnemen en beoordelen, smeren lost dit zelden op
De deur waait open ondanks een rolslot	De rol staat te ver terug	De rol een slag naar buiten draaien met de stelschroef in de voorplaat
Er zit een oud slotgat in het kozijn dat niet meer past	Vorige slot had een andere maat	Blinde sluitplaat erop, of het gat vullen met een pasgemaakt stuk hout

Een slot infrezen of uitboren in een deur of poort

Sloten frezen klinkt als werk voor een bovenfrees, maar een nieuw slotgat maken is vooral boren. De slotkast frezen met een bovenfrees lukt niet, want er bestaan geen frezen die honderd millimeter diep gaan in een sleuf van vijftien. De bovenfrees gebruik je voor de voorplaat en eventueel voor het krukgat, de kast zelf boor en steek je uit.

Meet eerst de dikte van de slotkast met een schuifmaat. Dat is meestal dertien tot zestien millimeter en dat verschilt echt per slot, dus ga niet standaard op achttien zitten. Kies een speedboor of forstnerboor van die dikte, plak een strookje tape op de boor op de juiste diepte en boor een rij overlappende gaten precies op de hartlijn van de deur. Steek daarna uit met een scherpe steekbeitel tot de kast er zonder wrikken in glijdt.

Het krukgat en het cilindergat boor je pas als de kast past, en dan van twee kanten naar het midden toe. Duw nooit door de andere zijde heen, want dan barst het hout aan de achterkant uit. Zet ook eerst een latje van dezelfde dikte als de slotkast in het uitgestoken gat, dan heeft de boor tegendruk als hij doorbreekt.

Bij het infrezen van een meerpuntssluiting geldt hetzelfde, alleen loopt de sleuf van de stangen over de hele hoogte van de deur. Daar frees je wel, met een geleidelat aan beide zijden van de deur geklemd zodat de frees niet kan uitlopen. Werk je aan een poort of een tuindeur, kies dan roestvast beslag en een sluitkom die speling opvangt, want een poort werkt harder dan een binnendeur.

Maat	Gangbare waarde	Waarom het uitmaakt
Doornmaat, van de voorplaat tot het hart van het krukgat	50 mm binnen, 55 tot 65 mm bij buitendeuren en poorten	Bepaalt hoe ver de kruk van de deurrand af komt te staan
Hartafstand tussen cilinder en kruk	55 mm bij binnendeursloten, 72 mm bij buitendeursloten	Het beslag moet dezelfde maat hebben, anders vallen de gaten mis
Krukstift	8 mm vierkant	Bij een dikke deur of dik beslag heb je een langere stift nodig
Dikte van de slotkast	13 tot 16 mm, altijd opmeten	Bepaalt de diameter van de speedboor of forstnerboor
Breedte van de voorplaat	Meestal 20 tot 24 mm	De uitsparing frees je precies, anders steekt de plaat uit en sleept hij
Hoogte van de kruk vanaf de vloer	Ongeveer 105 cm	Gelijk houden met de andere deuren in huis oogt rustiger
Deurdikte	38 tot 40 mm bij binnendeuren	Bij 40 mm en een gat van 16 mm houd je twaalf millimeter hout aan elke kant

Raamsloten, draaikiepramen en schuifpuien

Raamsloten hebben een ander probleem dan deursloten: er staat veel minder gewicht op, maar de speling is kleiner. Een raamboom die achter zijn sluitplaat blijft haken of er juist net langs schiet, is bijna altijd een kwestie van een sluitplaat die een paar millimeter verzet moet worden. Vijl de opening iets ruimer of verplaats de plaat, en zet hem daarna met langere schroeven vast.

Een draaikiepraam dat kapot lijkt, is dat meestal niet. De klassieke situatie is dat de kruk in de kiepstand is gezet terwijl het raam openstond, waardoor het beslag uit de pas loopt en het raam nog maar aan één punt hangt. Duw het raam recht tegen het kozijn, druk de veiligheidspal bij de kruk in en draai de kruk rustig terug naar beneden. In negen van de tien gevallen valt het beslag dan gewoon weer in.

Sluit een draaikiepraam daarna nog niet strak, dan stel je de nokken op de sluitstangen bij. Die kun je met een steeksleutel of een inbus een stukje verdraaien, waardoor het raam harder of zachter tegen het rubber trekt. Doe dat rondom in dezelfde stand, anders trekt het raam scheef.

Bij een schuifpui die niet meer op slot gaat, zit de oorzaak zelden in het slot. De vleugel zakt door slijtage van de looprollen, waardoor de haakschoot net onder de sluitkom komt. Onderaan de vleugel zitten stelschroeven waarmee je hem weer omhoog draait. Wil je een schuifpui van de buitenkant kunnen sluiten en zit er nu alleen een binnenbediening op, dan is dat een ombouw met een doorlopende cilinder. Bij naar buiten draaiende ramen is een dievenklauw aan de scharnierzijde vaak zinvoller dan een zwaarder raamslot.

Sloten op garagedeuren en kanteldeuren

Een kanteldeur heeft meestal een centraal slot in het midden van de deur, met twee stangen naar de zijkanten die in het kozijn grijpen. De cilinder daarin is bijna altijd een halve cilinder, want je bedient hem maar van één kant. Gaat het slot van de garagedeur niet meer open, kijk dan eerst of de stangen aan de zijkant klemmen in plaats van naar de cilinder.

Bij het vervangen loop je snel tegen de maat aan. Een halve cilinder van 30/10 is veertig millimeter lang en steekt op een dunne stalen kanteldeur al gauw een centimeter uit. Kortere maten van 25/10 of 20/10 bestaan wel, maar niet elke fabrikant levert ze, dus meet de bestaande cilinder op voordat je bestelt. Hoe je die maat afleest en welke uitvoeringen er zijn, staat bij het opmeten van een cilinder.

Wees eerlijk over wat deze sloten doen. Het plaatstaal van een gemiddelde kanteldeur is dun en het slot zelf is licht uitgevoerd, dus de weerstand is beperkt. Een extra slot op een garage-kanteldeur helpt vooral als je het aan de onderzijde of aan de zijkant plaatst, waar de deur het meest kan buigen. Een grondanker of een stevig hangslot op een grendel doet daar meer dan een tweede cilinder in het midden.

Wil je met dezelfde sleutel als de rest van het huis werken, dan kan dat als je de code van je bestaande cilinders hebt. Zonder die code is een gelijksluitende bijbestelling niet mogelijk en kom je uit op een aparte sleutel.

Nemef, Lips en Buva: onderdelen, omdraaien en weer in elkaar zetten

De meeste Nederlandse deuren hebben een insteekslot van Nemef of Lips, en bij achterdeuren met een meerpuntssluiting kom je vaak Buva tegen. Voor het uitzoeken van onderdelen is het typenummer belangrijker dan het merk. Dat nummer staat ingeslagen op de voorplaat of op de zijkant van de kast, dus haal het slot eruit voordat je gaat zoeken.

Een slot omdraaien voor een deur die de andere kant op draait, gaat alleen over de dagschoot. Bij de meeste Nemef- en Lips-sloten trek je die schoot een stukje naar buiten, draai je hem een halve slag om zijn as en laat je hem terugvallen. Bij oudere modellen zit er een schroefje of een pennetje in de voorplaat dat je eerst losneemt. De nachtschoot en het krukgat draai je niet om, die zijn symmetrisch.

Valt een oud slot uit elkaar terwijl je het losmaakt, dan is dat vaak omdat het is overgeschilderd en er trekwerk aan te pas kwam. Bij een wc-slot hoort het ronde deel met het vierkante krukgat in het bovenste gat, zo geplaatst dat de meenemer de dagschoot terugtrekt. Dat ronde deel maakt maar een graad of dertig, precies de beweging van je kruk. Het gebogen deel hoort onderin bij de vrij- en bezetschoot, en het losse plaatje ertussen zorgt dat de dagschoot meekomt als je aan de knop draait.

Bij oude Nemef-sloten zijn losse onderdelen vaak niet meer los te krijgen. Meet dan de doornmaat, de hartafstand en de voorplaat op en zoek een moderne kast met dezelfde maten. Zit er nog een afgebroken baard in, dan lees je bij het verwijderen van een afgebroken sleutel hoe je die eruit krijgt zonder de cilinder te slopen.

Sleutels die geen deursleutel zijn

Het woord sleutel doet in klusland dienst voor twee heel verschillende dingen. De ene helft van de mensen heeft een deur die niet opengaat, de andere helft is een stuk gereedschap kwijt en weet de naam niet meer.

De pensleutel is de meest gemiste van allemaal: het beugeltje met twee pennetjes waarmee je de flensmoer van een haakse slijper, slijptol of cirkelzaag losdraait. Ben je hem kwijt, dan werkt een waterpomptang vaak ook, of een schroevendraaier in één gat met een tikje van de hamer. Er bestaan verstelbare pensleutels die van ongeveer vijftien tot vijftig millimeter dekken, en er zijn snelspanmoeren waarmee je de slijpschijf zonder sleutel verwisselt. Trek in alle gevallen eerst de stekker eruit of haal de accu eraf.

Nog zo'n sleutel die bijna niemand bij naam kent, is de universele radiatorsleutel, in de winkel meestal een pummel genoemd. Het is een plat stuk kunststof met trapvormige openingen die op de wartels, knelkoppelingen en blindstoppen van een radiator passen, grofweg van 3/8 tot 1 inch. Aan één uiteinde zit bij de meeste uitvoeringen een vierkant kopje voor het ontluchtingsnippeltje, en er zijn versies met een ratel voor een radiator die strak tegen de muur staat.

Zo'n pummel is bedoeld om appendages te bedienen, niet om vastgeroeste koppelingen los te breken. Zet je er met een tang kracht op, dan ronden de zeskanten in het kunststof af en pakt de sleutel daarna nergens meer; neem voor een vastzittende wartel een echte steeksleutel. Draai een wartel bovendien pas open als beide radiatorkranen dicht staan en de radiator leeg is, want er staat water onder druk in dat systeem.

Een momentsleutel stel je in met de schaal op de steel en de fijnverdeling op de huls. Je draait tot de gewenste waarde en telt de fijnverdeling erbij op. Dat de nul van die fijnverdeling niet precies uitkomt op een streepje van de steel, is normaal en geen defect. De nauwkeurigheid van zo'n sleutel ligt rond de drie tot vier procent, dus een paar newtonmeter meer of minder valt binnen de marge. Berg hem altijd op de laagste stand op, want dan staat de veer ontspannen.

Bij perslucht gaat het meestal mis op het luchtverbruik. Een pneumatische slagmoersleutel van een halve inch vraagt ongeveer zes bar en, afhankelijk van het model, honderdvijftig tot vierhonderd liter lucht per minuut bij doorwerken. Zet dat cijfer naast de effectieve afgifte van je compressor en niet naast de aanzuiging op de doos, want daar zit al snel een derde verschil tussen.

De luchtdruk die telt is die aan de machine terwijl hij draait, niet wat de manometer op de ketel aanwijst. Stel de reduceer af op ongeveer zes bar met het gereedschap aan de gang en kijk hoever de wijzer terugvalt. Een luchtsleutel die op papier tweehonderd newtonmeter haalt, komt op vier bar niet in de buurt van dat cijfer.

Zakt de druk ver weg, kijk dan eerst naar de slang voordat je een grotere compressor koopt. Tien meter slang van zes millimeter met twee snelkoppelingen erin kost zoveel druk dat het gereedschap de schuld krijgt van de leiding. Een slang met een binnendiameter van negen tot dertien millimeter en koppelingen met een ruime doorlaat schelen meer dan een liter extra ketelinhoud.

Sleutel of onderdeel	Waar hij voor is	Waar je op let
Pensleutel	De flensmoer van een haakse slijper, slijptol of slijpmachine losdraaien	Verstelbare uitvoeringen dekken ongeveer 15 tot 50 mm, of neem een snelspanmoer
Momentsleutel	Bouten op een vastgelegd aanhaalmoment zetten, bijvoorbeeld wielbouten	Instellen met steel plus fijnverdeling, opbergen op de laagste stand
Pneumatische slagmoersleutel	Vastgeroeste moeren en wielbouten losbreken	Kijk naar liters per minuut bij zes bar, niet naar de aanzuiging van de compressor
Inbussleutelset	Inbusbouten in bouwbeslag, meubels en fietsen	Engelse maten in inches lijken op metrische, 1/8 inch is 3,2 mm en geen 3 mm
Driekantsleutel	Luikjes van een lantaarnpaal, meterkast of schakelkast	Openen laat je aan de beheerder over, daar zit spanning achter
Wastesleutel	De afvoerplug of waste van een wastafel of douchebak vastzetten	Valt in de sleuven van de zeef zodat je de plug tegenhoudt
Kraanmoersleutel	De wartelmoer onder een wastafel bereiken waar geen tang bij kan	Lange steel met een kop die om de moer valt, in twee gangbare maten
Kraanverlengstuk met stelschroef	Een kraan naar voren halen boven een diepe wastafel	De stelschroef is meestal een kleine inbus, meet de maat voordat je koopt
Losse sleutel van een waterkraan buiten	Een gevelkraan open- en dichtdraaien	Bewaar hem binnen, dan kan niemand anders de kraan opendraaien
Pummel, de universele radiatorsleutel	Wartels, knelkoppelingen en blindstoppen van een radiator bedienen	Dekt ongeveer 3/8 tot 1 inch, er bestaat ook een uitvoering met ratel
Ontluchtingssleutel radiator	Het ontluchtingsnippeltje bovenin een radiator openen	Meestal vierkant 5 mm, past hij niet dan zit er een afwijkende nippel in
Keersleutel	Term die vooral bij oude baard- en klaviersleutels opduikt	De benaming verschilt per streek, ga af op de vorm en neem de sleutel mee
Houten cilinder	Houtdraaiwerk: een ronde of holle koker	Geen slotonderdeel, dat maak je op een draaibank of uit verlijmde segmenten
Slotbout	Houtbout met bolkop en een vierkant halsje onder de kop	Draait hij mee, dan heeft het vierkant zijn grip in het hout verloren
Deurslot van een wasmachine	Elektrisch deurrelais, bijvoorbeeld in een Zanussi Lindo 100 of Lindo 300	Geen cilinderslot: bestel op het typenummer in de deurrand, en trek pas als de vergrendeling na het programma is vrijgevallen

Veelgestelde vragen