Zagen en boren: welke zaag, welk blad en welke boormaat

Welke machine hoort bij welke klus

Wie zoekt op zagen of boren zit meestal met een van vier vragen: welke machine hoort hierbij, welk blad of welke boor moet erin, hoe houd ik het recht, en hoe voorkom ik schade aan het materiaal. Die vier lijnen lopen door alles heen, van hout tot metaal, kunststof en steen. Zoek je vooral houtwerk, dan staat het bredere overzicht bij hout en timmerwerk.

De keuze voor een machine wordt bepaald door de vorm van de snede, niet door het materiaal. Een afkortzaag zaagt kort en haaks door een balk of een lat, en een zaagtafel zaagt juist in de lengte. Dat laatste heet schulpen, en het is precies het werk waar een afkortzaag niets in kan betekenen.

Een invalzaag met geleiderail vervangt beide bij plaatmateriaal, van een plaat op maat brengen tot een hoofdbord doormidden zagen. Voor bochten en uitsparingen pak je de decoupeerzaag, voor sloopwerk de reciprozaag, en voor dikke balken of gebogen werk in massief hout een lintzaag.

De rails van verschillende merken hebben vaak hetzelfde profiel, dus een Makita invalzaag past in de praktijk gewoon op een Festool geleiderail, en er bestaan universele rails die op meerdere machines passen. Meet de geleidegroef na voordat je een rail koopt.

Twijfel je tussen een flipover zaagtafel en losse machines, dan is de eerlijke afweging deze: een kantelzaag met trekfunctie bespaart ruimte, maar een nauwkeurige zaagtafel is hij zelden. Wie vaak wisselt tussen afkorten en schulpen is met een flipoverzaag steeds aan het omklappen en het zaagblad aan het wisselen. Een losse afkortzaag in een zelfgemaakte tafel langs de muur, met een zaagtafel ernaast, werkt sneller en blijft haaks.

Wat je wilt zagen	Wat je pakt	Waar het misgaat
Balken en latten op lengte	Afkortzaag, of een handafkortzaag met verstekbeugel	Met een decoupeerzaag wijkt de onderkant altijd
Platen op maat	Invalzaag op een geleiderail, of een cirkelzaag langs een lat	Uit de hand zagen levert een golvende kant op
Smalle stroken uit een plank	Zaagtafel	Schulpen lukt niet met een afkortzaag of een invalzaag
Bochten en uitsparingen	Decoupeerzaag	Te hard duwen laat de snede scheef weglopen
Ronde gaten tot 160 millimeter	Gatzaag in de boormachine	Met de klopstand aan scheurt de rand uit
Sloopwerk en doorbraken	Reciprozaag of breekhamer	Een reciprozaag zaagt nooit netjes haaks
Metaal en profielen	IJzerzaag, junior zaag, metaalafkortzaag of haakse slijper	Een houtblad op vol toerental slaat tanden uit
Cellenbeton en dikke balken	Aligator zaag of reciprozaag met een lang grof blad	Een fijn blad loopt vol en brandt vast
Gipsplaat en zachte plaat	Ritszaag of multitool	Een cirkelzaag maakt hier vooral veel stof
Steen, tegels en beton	Diamantschijf op een slijptol of een steenzaag	Droog zagen zonder afzuiging geeft kwartsstof

Zaagbladen kiezen en verwisselen

Twee dingen bepalen wat een zaagblad doet: het aantal tanden en de spaanhoek. Meer tanden geeft een fijnere snede en minder uitscheuren, maar het blad voert de spanen minder goed af en wordt sneller heet. Een negatieve spaanhoek betekent dat de tand het werkstuk niet naar binnen trekt, en die heb je nodig bij aluminium, kunststof en plaatmateriaal met een harde toplaag.

Op de meeste afkortzagen zit standaard een blad van 216 bij 30 millimeter met veertig tanden. Dat is een prima blad voor balken en latten, maar voor plinten, laminaat en aluminium is het te grof.

Voor het beste zaagblad op een afkortzaag kijk je dus niet naar het merk maar naar de combinatie van diameter, asgat, tanding en spaanhoek. Een Metabo 216 of 254 zaagblad heeft een asgat van dertig millimeter, en dat asgat moet exact kloppen. Een metaalzaagblad voor een afkortzaag herken je aan de vlaktanden met negatieve spaanhoek, en dat hoort thuis op een machine met een laag toerental.

Zaag je zelden aluminium, dan hoef je geen speciaal blad te kopen. Een universeel blad dat niet terugschrikt van een spijker doet aluminium en non-ferro ook, al kost zo een blad in de maat 250 tot 260 millimeter al snel tachtig euro.

Zaag je er dagelijks mee, dan verdien je dat terug in tijd. Zaag je twee keer per jaar een profiel, dan is een goedkoper blad met zestig tanden verstandiger.

Materiaal	Bladtype	Tanden bij 216 millimeter	Waar je op let
Balken, latten, ruw hout	Hardmetalen wisseltand	24 tot 40	Zaagt snel, maar laat een ruwe kant achter
Plinten, laminaat, fijn afkortwerk	Hardmetaal met fijne wisseltand	48 tot 60	Rustig inzetten voorkomt uitscheuren aan de onderkant
Aluminium profiel	Trapezium-vlaktand, negatieve spaanhoek	60 tot 80	Profiel opsluiten tussen twee stukken hout
Trespa, HPL en kunststof	Trapezium-vlaktand, negatieve spaanhoek	60 tot 80	Zaaglijn afplakken met tape
Staal en rvs	Metaalblad met vlaktand en negatieve spaanhoek	60 tot 80, alleen op een metaalzaag	Nooit op een houtafkortzaag van 5000 toeren
Hout met spijkers of schroeven	Multimateriaalblad	60	Duur, maar het blad schrikt niet van een spijker
Composiet en keramiek	Diamantblad	Geen tanden	Nat zagen of met afzuiging werken

Recht zagen, cirkels en uitsparingen

Dat een decoupeerzaag scheef zaagt ligt zelden aan de machine, ook niet als het een dure is. De bovenkant volgt netjes je lijn, terwijl de onderkant wegloopt, en dat komt doordat je zijdelings duwt zonder het te merken. Het zaagje is dun en het buigt weg zodra je meer kracht geeft dan de tanden aankunnen.

De oplossing zit in drie dingen. Klem een rechte lat op het werkstuk waar de zool van de machine langs schuift, druk de zool licht tegen die geleider en laat de zaag zelf het tempo bepalen. Gebruik daarnaast een vers zaagje en zet de pendelstand op twee of hoger in hout, want zonder pendel wrijft het blad zich vast in dik materiaal.

Voor recht zagen met een decoupeerzaag geldt ook een grens. Een balk van tien centimeter dik krijg je er nooit haaks mee door, hoe goed je geleiding ook is. Daar hoort een afkortzaag of een handzaag met een geleiderblokje bij, en dikke stukken in de lengte doe je met een lintzaag.

Een zaagje waarmee je bochten hebt gezaagd is bovendien voorgoed verlopen, dus gebruik dat daarna niet meer voor rechte sneden.

Voor ronde gaten heb je twee routes. Tot ongeveer 160mm pak je een gatenzaag met centreerboor, en daarboven zaag of frees je de cirkel uit.

Een gatenzaagset met zeven maten dekt de gangbare doorsneden voor inbouwdozen en doorvoeren af, en van dezelfde maten bestaan diamantversies voor steen. Ga je groter, denk aan een boor van 110mm voor ventilatie of een gatenzaag van 160mm voor een dakdoorvoer, dan hoort daar een machine met zijhandgreep bij.

Wat je wilt maken	Gereedschap	Maat	Waar je op let
Inbouwdoos voor schakelaar of stopcontact	Gatenzaag met centreerboor	68mm	In gipsplaat zonder klopstand, in steen met een diamantdooszaag
Hollewanddoos in gipsplaat	Gatenzaag voor hollewanddozen of een inbouwdozenboor	68mm	Eerst voelen of er geen regel of kabel achter zit
Ventilatiedoorvoer	Diamantboor of gatenzaag	110mm of 125mm	Boor eerst een gaatje van 6 millimeter door om buiten af te tekenen
Grotere doorvoer of afvoer	Gatenzaag of diamantboor van 160mm	160mm, ook in steen	Zware klus, alleen met zijhandgreep en beide handen
Kraangat in een blad of spoelbak	Trapboor of gatzaag	35 millimeter	In rvs met snijolie, in composiet met een diamantgatzaag
Rond gat in plaatmateriaal	Decoupeerzaag met cirkelgeleider	Vanaf ongeveer 100 millimeter	De onderkant van het zaagje loopt weg in dik materiaal
Ronde schijf die weer moet passen	Bovenfrees met cirkelmal	Snedebreedte 3 millimeter	De schijf wordt zes millimeter kleiner dan het gat
Ovaal gat voor een pvc-klemzadel van 45 graden	Decoupeerzaag met fijn zaagje	Op buis van 110 of 125 millimeter	Teken af met het zadel zelf als mal
Uitsparing in een keukenblad	Decoupeerzaag met omgekeerd getand zaagje	Volgens de mal van de kookplaat	Hoeken eerst voorboren, dan scheurt de laminaatlaag niet

Verstek zagen, haakse hoeken en vals verstek

Een verstekzaag is een afkortzaag waarvan de tafel en vaak ook de kop te draaien zijn, zodat je onder een hoek kunt afkorten. Voor verstek zagen met een afkortzaag stel je de tafel in op de halve hoek van de verbinding, en dat is bij een echte rechte hoek dus 45 graden. Hoe je die hoek uitzet en controleert staat bij het maken van een hoek van 45 graden.

Het probleem in bestaande huizen is dat hoeken zelden precies 90 graden zijn. Meet de werkelijke hoek daarom met een zweihaak en deel die door twee, in plaats van blind op de klikstand van 45 graden te vertrouwen. Of een hoek klopt controleer je met de methode bij een haakse hoek uitzetten en narekenen.

Vals verstek is de oplossing voor binnenhoeken die niet zuiver zijn. Je laat dan één deel doorlopen tot tegen de wand en zaagt het andere deel op profiel, zodat het als een contramal over het eerste valt.

Die verbinding gaat niet open staan als het hout krimpt of als de muur bol is, en daarom is vals verstek zagen bij plinten en sierlijsten vaak beter dan een gewoon verstek. De praktische uitwerking daarvan staat bij plinten in verstek zagen langs een muur die niet recht loopt.

Staat je afkortzaag structureel scheef, dan kun je hem haaks afstellen. Leg een winkelhaak tegen het blad en tegen de aanslag, niet tegen een tand maar tegen het bladlichaam, en corrigeer daarna de aanslagbouten. Een zaag die een halve graad uit het lood staat, levert bij vier hoeken twee graden verschil op en dan sluit je lijstwerk nergens.

Dubbel verstek berekenen hoeft meestal niet: voor een kroonlijst die onder 52 en 38 graden tegen wand en plafond staat, zijn 31,6 graden verstek en 33,9 graden schuinstand de vaste waarden. Wijkt jouw situatie daarvan af, dan kom je met een proefstukje uit een restje sneller tot een sluitende hoek dan met rekenwerk.

Situatie	Hoe je het aftekent	Zaagstand
Binnenhoek van precies 90 graden	Winkelhaak	45 graden verstek op beide delen
Hoek die geen 90 graden is	Zweihaak, gemeten hoek delen door twee	De halve hoek op beide delen
Plint in een binnenhoek van een oude muur	Contraprofiel overtekenen van de tegenliggende plint	Vals verstek: één deel recht, het andere op profiel gezaagd
U-profiel in verstek	Winkelhaak rondom, op alle drie de vlakken aftekenen	Open kant niet naar boven leggen, anders klapt het profiel dicht
Hoeklat om een buitenhoek	Werkelijke hoek meten, buitenhoeken zijn zelden 90 graden	Halve hoek, en proefzagen op een restje
Kroonlijst die onder 52 en 38 graden staat	Beide hoeken tegelijk instellen	31,6 graden verstek en 33,9 graden schuinstand
Schuine kant langs een plank	Aftekenen met een rijlat	Zaagtafel of cirkelzaag schuin zetten, niet de plank scheef duwen
Keukenblad in een hoek	Mal van de bladleverancier	Postformingverbinding frezen, geen verstek zagen
Buis op 45 graden aftekenen	Strook papier schuin om de buis wikkelen en langs de rand tekenen	Zagen met een fijn blad en daarna ontbramen

Aluminium, rvs en ander metaal zagen

De belangrijkste maat bij metaal is niet de tanding maar het toerental. Een houtafkortzaag draait tussen de 4000 en 5000 toeren, terwijl een echte metaalafkortzaag rond de 1300 tot 3800 toeren zit. Staal zagen op houtsnelheid betekent dat de tanden verbranden voordat ze snijden, en bij een hardmetalen blad kunnen er dan tanden af springen.

Aluminium is een ander verhaal. Aluminium zagen met een afkortzaag gaat prima, mits je een fijn blad met zestig tot tachtig tanden en een negatieve spaanhoek gebruikt. Met het standaard blad van veertig tanden zaag je het profiel wel door, maar de kant wordt grof en onnauwkeurig en de tanden lopen vol.

Sluit een open profiel altijd op tussen twee stukken hout en leg een U-profiel nooit op zijn rug, want dan klapt de open kant dicht op het blad. Koelen is bij kleine profielen niet nodig, en als je koelt gebruik je zaagwas of een druppel snijolie. Spiritus als koelmiddel wordt weleens genoemd, maar de damp zakt naar de vloer en vat vlam bij de eerste vonk uit een koolborstelmotor, dus daar begin je niet aan.

Rvs zagen vraagt om geduld: laag toerental, constante druk en olie. Ga je te snel of laat je het blad wrijven zonder te snijden, dan hardt het oppervlak uit en kom je er met geen enkel blad meer doorheen. Voor een enkele snede in rvs koker doet een ijzerzaag met 24 tanden per inch het gewoon, ook al kost dat zweet.

Materiaal	Wat werkt	Wat je niet doet	Koelen
Aluminium profiel tot 3 millimeter wand	Afkortzaag met 60 tot 80 tanden, negatieve spaanhoek	Grof houtblad van 24 tanden	Zaagwas of snijolie
Aluminium plaat	Decoupeerzaag met metaalzaagje, pendel uit	Hoge pendelstand, dan scheurt de plaat	Petroleum of zaagwas
Aluminium met een slijptol	Alleen als noodgreep, met een dunne doorslijpschijf	Schijf voor steen, die smeert direct dicht	Niet koelen, wel rustig aan
Dunne stalen koker of kabelgoot	Metaalafkortzaag of haakse slijper in een standaard	Hardmetalen houtblad op 5000 toeren	Droog, maar de tanden schoonhouden
Rvs koker of strip	IJzerzaag met 24 tanden per inch, of een metaalafkortzaag	Hoog toerental, dan hardt het oppervlak uit	Snijolie
Zink en dun plaatwerk	Plaatschaar of ijzerzaag	Slijptol, die verbrandt de coating	Niet nodig
Draadeind en wapening	Haakse slijper met een dunne doorslijpschijf	Knippen met een tang, dan vervormt de draad	Moer voor het zagen erop draaien om de draad te herstellen

Kunststof, polycarbonaat, golfplaten en pvc

Bij kunststof is warmte de vijand. Zaag je te snel, dan smelt het materiaal achter het blad weer aan elkaar en zit je zaagsnede vast. Werk daarom met een fijne tanding, een laag toerental en zonder pendelslag, en ondersteun de plaat vlak naast de snede.

Polycarbonaat kanaalplaten zaag je prima met een handzaag met fijne tanding, en dat is vaak zelfs netter dan machinaal. Laat de beschermfolie zitten tot de plaat op zijn plek ligt, leg de plaat volledig vlak en plak de opengezaagde kanalen daarna af met de bijbehorende tape. Doe je dat niet, dan loopt er vuil en condens in de kanalen en dat krijg je er nooit meer uit.

Plexiglas is brosser dan polycarbonaat en springt sneller. Plexiglas zagen met een ijzerzaag of een junior zaag werkt goed omdat je dan vanzelf langzaam gaat, en dun materiaal kras je in en breek je over een rechte kant. Golfplaten van pvc of polyester zaag je met een decoupeerzaag met een metaalzaagje, met steun onder de plaat, en snijden werkt bij dunne pvc-golfplaat vaak sneller dan zagen.

Sandwichpanelen zagen met een cirkelzaag langs een geleiderail geeft de rechtste kant, terwijl je met een decoupeerzaag en een lang metaalzaagje overal bij kunt. Zaag in beide gevallen langzaam, want de coating smelt eerder dan dat de kern het begeeft.

Materiaal	Zaag	Blad of zaagje	Waar je op let
Polycarbonaat kanaalplaat	Handzaag of decoupeerzaag	Fijne tanding, pendel uit	Folie laten zitten, kanalen na het zagen afplakken
Massief polycarbonaat	Decoupeerzaag of cirkelzaag	Kunststofblad met negatieve spaanhoek	Ondersteunen vlak naast de zaaglijn
Plexiglas	IJzerzaag of junior zaag	24 tot 32 tanden per inch	Laag toerental, anders smelt of springt het
Pvc-golfplaat en polyester golfplaat	Decoupeerzaag	Metaalzaagje	Door de golf heen zagen met steun eronder
Pvc-afvoerbuis	Afkortzaag met fijn blad, junior zaag of multitool	Fijne tanding	Braam aan de binnenkant wegsnijden voor de manchet
Klik-pvc vloerstroken	Mes	Geen	Inkrassen en breken geeft een strakkere kant dan zagen
Sandwichpanelen	Cirkelzaag langs een rail of decoupeerzaag	Fijn blad of een lang metaalzaagje	Niet met een slijptol, die verbrandt de kern
Promatect en calciumsilicaat	Handzaag of cirkelzaag	Hardmetalen tanden	Veel stof, dus afzuiging en een masker klasse P3
Rubber tegel of mat	Lang mes of decoupeerzaag met grof zaagje	Grove tanding	Een cirkelzaag smeert dicht en trekt het rubber mee
Kunststof profiel frezen	Bovenfrees met scherpe frees	Eén snijder, lage aanzet	Te hoog toerental smelt de kant weer dicht

Steen, cellenbeton, natuursteen en harde bladen

Alles waar veel kwarts in zit vraagt om diamant, en om een plan voor het stof. Kwartsstof komt vrij bij beton, natuursteen, tegels en composiet, en dat stof is fijn genoeg om diep in de longen te komen. Nat zagen of afzuigen is hier geen luxe maar de manier waarop het hoort.

Cellenbeton is de uitzondering, want dat is zacht. Cellenbeton zagen doe je met een cellenbetonzaag, een grove handzaag met hardmetalen tanden, of met een reciprozaag met een lang grof blad.

Een gewone houtzaag werkt ook, maar hij is binnen een paar blokken bot. Met een decoupeerzaag kom je alleen door dunne stukken heen en met een cirkelzaag met diamantblad gaat het snel, met bijbehorende stofwolk.

Bij composiet lopen twee heel verschillende materialen door elkaar. Kunststofgebonden bladen, het type dat je giet en dat naadloos te lijmen is, bewerk je gewoon met een fijn hardmetalen blad met negatieve spaanhoek.

Kwartscomposiet en keramiek zijn zo hard als natuursteen en vragen om diamant en water. Hetzelfde onderscheid geldt bij plaatmateriaal met een harde toplaag, waar je leest hoe je trespa zaagt zonder uitgescheurde randen.

Natuursteen op maat laten zagen bij een steenhandel wordt per snede of per strekkende meter gerekend en hangt af van de steensoort en de dikte. Voor één rechte snede in een dorpel of een blad is dat meestal goedkoper dan een diamantschijf kopen, en het resultaat is strakker.

Materiaal	Gereedschap	Blad of schijf	Nat of droog
Cellenbeton en cellenbetonblokken	Cellenbetonzaag, aligator zaag of reciprozaag	Grove hardmetalen tanding	Droog, met veel stof
Bakstenen	Steenknipper of haakse slijper	Diamantschijf voor steen	Nat of met stofkap
Stapelblokken	Steenknipper voor rechte breuk, slijper voor maatwerk	Diamantschijf	Nat
Opsluitband en steenschotten	Inkepen en breken, of doorslijper	Diamantschijf	Nat
Beton en betonvloer	Doorslijper, muurzaag of invalzaag voor steen	Diamantschijf	Nat, altijd
Graniet, Belgisch hardsteen, leisteen en marmer	Haakse slijper met watertoevoer, of de steenhandel	Diamantschijf voor natuursteen	Nat
Holonite en gegoten dorpels	Haakse slijper	Diamantschijf	Nat
Trespa en HPL	Cirkelzaag of invalzaag op een rail	Hardmetaal, veel tanden, negatieve spaanhoek	Droog met afzuiging
Kunststofgebonden aanrechtblad	Cirkelzaag met geleider	Fijn hardmetalen blad	Droog met afzuiging
Kwartscomposiet en keramiek keukenblad	Diamantblad, liefst door de leverancier	Diamant	Nat

Sleuven frezen en gaten maken in een muur

Sleuven frezen in een muur doe je met een sleuvenfrees: twee diamantbladen naast elkaar op een instelbare afstand, met een afzuigaansluiting op de kap. Stel de diepte in op de buisdiameter plus ongeveer een centimeter, zodat de buis onder het pleisterwerk verdwijnt zonder dat je onnodig diep in de muur snijdt.

Frezen in de muur met een haakse slijper kan ook, maar dan zaag je twee losse sneden die je daarna moet uithakken, en zonder stofkap staat de kamer binnen een minuut blauw. Stofvrij sleuven frezen bestaat niet helemaal, maar met een goede kap en een bouwstofzuiger klasse M blijft er verrassend weinig hangen.

Wie een leiding in de muur wil frezen en de machine niet heeft, huurt een sleuvenfrees per dagdeel of per dag. Voor één kabelsleuf van een paar meter is huren vrijwel altijd goedkoper dan kopen.

Waar je niet zomaar freest: horizontaal in een dragende halfsteens muur, want een horizontale sleuf snijdt de drukboog door en verzwakt de wand het meest. Verticaal frezen is minder ingrijpend. In beton stop je bij de wapening, want blootgelegd staal gaat roesten en drukt de dekking er later af.

Boren in een buitenmuur voor een doorvoer vraagt om een lange steenboor of een diamantboor en om een lichte helling naar buiten toe, zodat er geen water naar binnen loopt. Teken de plek binnen af, boor met een dunne boor van zes millimeter helemaal door en zoek dat gaatje buiten weer op. Zo staat je geveldoorvoer aan beide kanten waar je hem wilt hebben.

Waar	Wat je gebruikt	Hoe diep	Waar je op let
Stucwerk op steen, kabel wegwerken	Sleuvenfrees met afzuiging	Buisdiameter plus 10 millimeter	Verticaal frezen vanaf het aansluitpunt
Gipsblokken	Sleuvenfrees of sleufbeitel	Zo ondiep mogelijk	Gips is zacht, de frees zakt zo te diep weg
Gipsplaat op regels	Multitool of ritszaag	Alleen door de plaat	Kabel achterlangs trekken in plaats van frezen
Dragende halfsteens muur	Sleuvenfrees, uitsluitend verticaal	Zo ondiep als de buis toelaat	Horizontaal frezen verzwakt de muur ernstig
Beton	Sleuvenfrees met diamantbladen	Nooit tot op de wapening	Roestend staal drukt de betondekking eraf
Doorbraak of sparing zagen	Muurzaag met diamantblad, of boren en uitbreken	Door de hele wanddikte	Eerst stempelen en een latei stellen
Gat zagen zonder stof	Nat zagen met watertoevoer, of kernboren	Door de wand	Water opvangen, een muur zuigt het op
Buitenmuur en geveldoorvoer	Boorhamer met lange steenboor of diamantboor	Door de spouw heen	Iets aflopend naar buiten boren
Door een verdiepingsvloer	Boorhamer met lange boor	Door de vloerdikte	Vloerverwarming en breedplaatwapening eerst uitsluiten

Recht boren en de juiste boor per materiaal

Recht boren zonder kolomboormachine is een kwestie van referentie. Zet het werkstuk vast, laat iemand twee winkelhaken naast de boor houden, één van voren en één van opzij, en corrigeer terwijl je boort. Werk je alleen, dan maak je van twee plankjes haaks op elkaar een boorhulp die je tegen de boor aan houdt.

Nauwkeuriger is een mal: boor op een kolomboormachine een gat in een blokje hout en klem dat blokje als geleider op je werkstuk. Het gat in het blokje houdt de boor dan over de volle diepte in het lood, en dat werkt zowel in hout als in steen. Ook een hulpstuk voor haaks boren met geleidebussen doet precies dat.

Wat niet werkt is een kruislijnlaser. Die tekent een lijn op de muur maar stuurt je machine niet, en je oog corrigeert de laser weg zodra je kracht gaat zetten.

Loopt een gat toch scheef aan, begin dan klein en klim op in maat, want met een dikkere boor kun je de richting nog een stukje bijsturen. Boren in hardhout vraagt om extra voorwerk, dat staat bij boren in hardhout zonder te scheuren, en boren in de kopse kant is weer een geval apart, zie werken in de kopse kant van een plank.

Zet de coördinaten van je gaten altijd uit vanaf twee vaste zijden en niet vanaf de vorige boring, anders stapelen kleine afwijkingen zich op. Welke boor en welke plug bij welke ondergrond horen, zoek je op in de plug- en boorkiezer per ondergrond.

Materiaal	Boor	Stand van de machine	Toerental
Zacht hout	Houtspiraalboor met centreerpunt	Boorstand	Hoog
Hardhout en kopse kant	Houtspiraalboor of slangenboor, voorboren	Boorstand	Laag, en regelmatig terugtrekken
Grote gaten in hout	Speedboor, Forstnerboor of gatzaag	Boorstand	Laag, met een stuk afvalhout eronder
Baksteen	Steenboor met hardmetalen punt	Klopstand	Middel
Beton	SDS-plus hamerboor	Boorhamerstand	Middel
Kalkzandsteen en snelbouwsteen	Steenboor	Boorstand, klop uit	Middel, klop laat de steen uitbrokkelen
Gipsblok, gipsmuur, gipswand en gipsplaat	Houtboor of steenboor	Boorstand, klop uit	Hoog
Tegel en glas	Tegelboor met speerpunt of diamantboor	Boorstand, nat	Laag
Graniet, hardsteen en composiet	Diamantboor	Boorstand, nat	Laag
Staal	HSS-boor, gecenterd met een centerpons	Boorstand	Laag bij grote diameters
Rvs	HSS-Co cobaltboor	Boorstand	Zeer laag, constante druk, snijolie
Kunststof	Metaalboor of trapboor	Boorstand	Laag, anders smelt de rand dicht

Voorboren: welke boormaat bij welke bout

Bij voorboren spelen twee verschillende gaten. Een doorgangsgat laat de bout er los doorheen en is dus iets ruimer dan de boutdiameter. Een tapgat is het gat waarin je zelf schroefdraad snijdt, en dat is juist kleiner: boutmaat min de spoed.

Voor M8 met een standaardspoed van 1,25 millimeter komt dat neer op 6,75, en in de praktijk boor je 6,8. Die rekenregel klopt voor de hele metrische reeks, en de uitwerking per maat vind je bij m8 voorboren, bij de maten rond een M6-bout, bij wat er onder een M10 hoort en bij de zwaardere M12.

Voor een chemisch anker geldt een andere regel: de gatdiameter is ongeveer twee millimeter groter dan de draadstang. Een chemisch anker M10 vraagt dus een gat van twaalf millimeter, meestal negentig millimeter diep. Blaas en borstel dat gat daarna schoon, want boormeel in het gat halveert de hechting van de hars.

In hout voorboren is nodig zodra het hout hard is, zodra je dicht bij een uiteinde of een kant zit, en altijd bij een houtdraadbout, in Vlaanderen ook houtfret genoemd. Voor een gewone spaanplaatschroef van vier millimeter in vuren is voorboren van 2,5 millimeter genoeg, en in hardhout ga je een halve maat ruimer.

Maat	Tapgat voor schroefdraad	Doorgangsgat	Gat voor chemisch anker	Voorboren houtdraadbout in vuren
M3	2,5 mm	3,4 mm	Niet gebruikelijk	Niet van toepassing
M4	3,3 mm	4,5 mm	Niet gebruikelijk	Niet van toepassing
M5	4,2 mm	5,5 mm	Niet gebruikelijk	3 mm
M6	5,0 mm	6,6 mm	8 mm	4 mm
M8	6,8 mm	9,0 mm	10 mm	5 mm
M10	8,5 mm	11,0 mm	12 mm	6 mm
M12	10,2 mm	13,5 mm	14 mm	8 mm

SDS, boorkoppen en machines die het laten afweten

Het verschil tussen SDS en SDS plus levert veel verwarring op, terwijl het in de winkel meestal geen verschil is. Op boorhamers voor thuisgebruik staat vrijwel altijd SDS-plus of SDS+, ook als er alleen SDS op de doos staat. Die schacht is tien millimeter dik en steekt veertig millimeter in de machine.

Het echte onderscheid zit tussen SDS-plus en SDS-max. SDS-max heeft een schacht van achttien millimeter en zit op zware boor- en breekhamers, en die twee zijn niet uitwisselbaar zonder verloopstuk. Een SDS-plus boor in een SDS-max machine gaat alleen met een adapter, andersom past het nooit.

Bij het kopen van een boorhamer zegt het wattage weinig. Een machine van 850 watt kan bijna twee keer zo hard slaan als een oudere machine van 1050 watt, want wat telt is de slagkracht in joule. Handig is verder een tweede snelspanboorkop voor gewone boren, een stand zonder klop en een stand waarin de as stilstaat zodat je met een beitel licht hakwerk kunt doen.

De termen lopen daarbij door elkaar. Wat in een advertentie een slaghamer heet, is meestal gewoon een boorhamer met pneumatisch slagwerk, en een slagboormachine is hetzelfde als een klopboormachine: een machine die tikt terwijl hij draait, zonder echt slagwerk. Voor beton red je het met dat laatste type niet.

Aansluiting	Schacht	Machines	Uitwisselbaar
SDS-plus, vaak simpelweg SDS genoemd	10 mm, 40 mm insteek	Lichte boorhamers tot ongeveer 4 kilo	Past niet in SDS-max zonder verloop
SDS-max	18 mm	Zware boor- en breekhamers	Neemt SDS-plus alleen met een adapter
SDS-quick	Zeskant en rond	Kleine accuhamers van één merk	Neemt ook gewone bits
Snelspanboorkop	Ronde schacht	Accuboormachines en klopboormachines	Een SDS-boor past hier alleen met een adapter
1 1/4 inch UNC	Schroefdraad	Diamantkernboren	Via een verloop op SDS-plus of SDS-max

Ophangen en bevestigen zonder te boren

In een huurwoning of tegen een gevel die je liever heel laat, is de vraag steeds dezelfde: wat kan er zonder boren en waar houdt het op. Het antwoord hangt vrijwel volledig af van gewicht en van de hefboom. Montagetape houdt op een gladde, vetvrije ondergrond een licht bordje, maar op ruw metselwerk hecht hij nergens aan.

Een kattennet of een katproof balkon is daar een goed voorbeeld van. Palen die je met klemmen op de balkonrand zet, met tie-wraps en een gespannen net ertussen, werken zonder een enkel gat. Het knelpunt is altijd de aansluiting op de gevel, want daar blijft een kier over tussen de eerste paal en de muur.

Wat daar werkt is een paal strak tegen de gevel zetten, met een horizontale lat op hoogte tussen de palen om de constructie stijf te maken en met een extra lat om de overhang van dakpannen op te vangen. Reken op drie palen per zijde in plaats van twee, want anders staat het net te bol en drukt een kat zich er langs.

Moet er toch een gat in een buitenmuur, boor dan in de voeg en niet in de steen. Een voeg is later netjes bij te werken met voegmortel, terwijl een gat in de steen zichtbaar blijft. Dat is meestal ook het gesprek waard met een verhuurder, want een paar pluggen in de voeg zijn iets anders dan een geboorde gevel.

Wat je wilt ophangen	Zonder boren	Waar de grens ligt
Naambordje of huisnummer	Montagetape op een gladde, vetvrije ondergrond	Tot ongeveer een kilo, en niet op ruw metselwerk
Gordijnroede in een nis	Klemroede of spanstang tussen twee wanden	Korte overspanning en licht gordijn, stof trekt hard
Wandplank	Montagetape of een klemsysteem tussen vloer en plafond	Nauwelijks belastbaar, een plank met boeken valt eraf
Keukenkastje	Niet zonder boren	Alles boven ongeveer vijf kilo hoort aan een plug of aan een regel
Tv-beugel	Vloerstandaard, plafondstandaard of een meubel	Een tv aan tape is een tv op de vloer
Kast die niet mag kantelen	Antikantelband aan een bestaand ophangpunt	Zonder bevestigingspunt is er geen veilige oplossing
Badwand	Klemsystemen bestaan, maar de meeste zijn geschroefd	Waterdicht krijg je het met kit, niet met klemmen
Kattennet op een balkon	Palen met klemmen op de balkonrand en tie-wraps	De aansluiting op de gevel vraagt om een extra paal
Vlaggenstokhouder	Klembeugel om een balkonhek of een stevige stijl	Wind geeft een enorme hefboom, niet op een dunne regenpijp
Plafonniere	Bestaand ophangoog of de bestaande haak gebruiken	Zonder bevestigingspunt kom je er niet onderuit

Plug- en boorkiezer

Kies je muursoort en het gewicht dat eraan moet hangen, en zie welke plug, schroef en boormaat je nodig hebt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Muursoort Alle Beton Kalkzandsteen Baksteen Gipsplaat Gasbeton Gipsblok Holle steen Hout

Muursoort	Zo herken je hem	Plug die past	Boor en maat	Wat je eraan kunt hangen
Beton	Grijs, keihard, boorstof is grijs en fijn, de boor loopt zwaar	Nylon plug of, bij zwaar werk, een keilbout	Steenboor met hamerfunctie, 6, 8 of 10 mm	Alles, ook een hangend toilet of een boiler, mits de plug diep genoeg zit
Kalkzandsteen	Lichtgrijs tot wit, glad breukvlak, boorstof is wit en zanderig	Nylon plug, boren zonder klopstand	Steenboor zonder hamerfunctie, 6 of 8 mm	Keukenkasten, wastafels, radiatoren
Baksteen	Rood tot bruin, boorstof is rood, harder dan voeg	Nylon plug, altijd in de steen en niet in de voeg	Steenboor met hamerfunctie, 6 of 8 mm	Zware kasten en wandbeugels, mits je de steen raakt en niet de voeg
Gipsplaat	Klinkt hol, boort weg als boter, boorstof is wit poeder	Hollewandplug met vleugels, tuimelplug of gipsplaatanker	Houtboor of steenboor, maat volgens de plug	Schilderij, spiegel en lichte kast tot ongeveer 10 kg per plug
Gasbeton	Lichtgrijs, heel licht van gewicht, kruimelt makkelijk	Speciale gasbetonplug of een lange schroef zonder plug	Houtboor, geen hamerfunctie, plug bepaalt de maat	Lichte tot middelzware last, verdeel over meer punten
Gipsblok	Wit tot lichtgeel, zacht, boorstof is wit gips	Gipsblokplug of chemisch anker bij zwaar werk	Houtboor zonder klopstand	Middelzware last, geen hangend toilet zonder voorzetframe
Holle steen	Klinkt hol, de boor zakt ineens door in de holte	Hollewandplug of chemisch anker met zeefhuls	Steenboor zonder hamerfunctie zodat de wand niet uitbreekt	Middelzwaar, met een chemisch anker ook zwaar
Hout	Herkenbaar, boorstof is krullend	Geen plug nodig, houtschroef volstaat	Houtboor, voorboren op ongeveer 70 procent van de schroefkerndiameter	Alles, mits je in het hart van de regel schroeft

Veelgestelde vragen