Hout en plaatmateriaal kiezen, bewerken en afwerken

Waar de keuze van hout en plaatmateriaal echt op vastloopt

Een verkeerde houtsoort is zelden het probleem. Het gaat bijna altijd mis op de plek waar het materiaal terechtkomt: een plaat die in een droge kast dertig jaar meegaat, ligt in een bijkeuken na twee winters te bollen. Dezelfde afweging kom je bij vrijwel elk onderdeel van ons timmerwerk en houtbewerking tegen.

Drie vragen bepalen de keuze. Hoeveel gewicht moet het dragen en over welke afstand, hoeveel vocht komt eraan, en blijft het in het zicht of verdwijnt het achter een afwerking?

De vierde vraag is de maat. Plaatmateriaal komt standaard als plaat van 244 bij 122 cm, en bijna elke bouwmarkt of platenhandel zaagt dat voor je op maat. Koop je ruw hout, dan staat de ongeschaafde maat op het etiket: een ruwe regel van 50 bij 75 mm meet na schaven ongeveer 44 bij 69 mm.

Prijs en kwaliteit hangen sterker samen met de leverancier dan met de soort. Bij een platenhandel kies je een kwaliteitsklasse en liggen de platen vlak. In het rek van een bouwmarkt staan platen die al krom zijn getrokken doordat ze maandenlang rechtop hebben gestaan.

Materiaal	Waar het goed in is	Waar het misgaat	Waarvoor je het meestal gebruikt
Multiplex (berken, okoumé, meranti)	Sterk en stijf bij weinig dikte, strakke rand	Meranti splintert bij het zagen, de prijs loopt snel op	Kasten, lades, keukendeurtjes, werkbladen
Underlayment	Goedkoop, watervast verlijmd, messing en groef	Grove toplaag met plekken en scheurtjes, wisselende kwaliteit	Ondervloer, dakbeschot, beplating, robuuste kasten
Osb/3	Stijf, vochtbestendig verlijmd, in grote maten leverbaar	Grove structuur, naden blijven zichtbaar, kops zuigt water	Vloerplaat, dakbeschot, beplating achter gipsplaat
Spaanplaat	Vlak, goedkoop, prima onder een melamine toplaag	Zwelt onherstelbaar op door water, kops houdt geen schroef	Kastbodems en achterwanden in droge ruimten
Gefineerd spaanplaat of meubelplaat	Ziet eruit als massief en blijft vlak	Je schuurt zo door het dunne fineer heen	Kastdeuren en planken die in het zicht komen
Mdf	Freest en zaagt strak, laat zich perfect lakken	Zuigt water op als een spons, zwaar, veel fijnstof	Paneeldeuren, schroten, sierlijsten, gelakte fronten
Vochtwerend mdf	Beter bestand tegen damp en spatwater	Niet geschikt waar water blijft staan	Badkamerbetimmering en keukenfronten
Hardboard	Dun, buigzaam en goedkoop	Trekt hol zodra één kant nat of gelijmd wordt	Achterwanden, ladebodems, ondergrond voor een puzzel
Vuren en grenen	Goedkoop, licht en makkelijk te bewerken	Werkt en draait, kwasten harsen door de verf heen	Regelwerk, latten, eenvoudige meubels
Douglas	Van zichzelf redelijk duurzaam, mooie tekening	Vers gezaagd krimpt het fors, harsuitslag	Overkappingen, pergola's, tuinmeubels
Hardhout (meranti, azobe)	Zeer sterk en duurzaam in de buitenlucht	Zwaar, duur, voorboren is verplicht	Kozijnen, damwanden, tuinpoorten
Steigerhout	Goedkoop en meteen doorleefd van uiterlijk	Gebruikt vuren, splintert, werkt sterk na	Tv-meubel, kledingkast, vlonder onder een afdak

Multiplex, triplex, underlayment en osb uit elkaar houden

Multiplex is de verzamelnaam voor plaat die is opgebouwd uit dunne fineerlagen, kruislings op elkaar gelijmd. Triplex is daarvan de uitvoering met drie lagen, meer niet. Beide namen zijn vrij te gebruiken en horen bij geen enkel merk.

Underlayment is technisch gezien ook multiplex, alleen de goedkoopste en grofste soort, meestal van vuren of okoumé. Je herkent hem aan de messing en groef op de lange zijden, terwijl gewoon multiplex rechte kanten heeft. In de toplaag mogen plekken, scheurtjes en ontbrekende stukjes van tussenlagen zitten, en juist daarin verschilt de ene plaat sterk van de andere.

Toch is het prima meubelhout. Een kast van underlayment met geschuurde en gesealde randen ziet er strak uit voor een fractie van de prijs van berken multiplex. Bestel je bij een platenhandel, dan kies je een kwaliteitsklasse voor het oppervlak en weet je vooraf wat er komt.

Osb bestaat uit grote, geperste houtspanen. Osb/2 is voor droge ruimten, osb/3 is vochtbestendig verlijmd en is wat je als vloerplaat, dakbeschot of beplating achter gipsplaat toepast. Bij het opnieuw beplanken van een bestaande houten vloer is 18 mm osb/3 of underlayment de gebruikelijke keuze, en wil je er een dekvloer op, lees dan eerst wat er komt kijken bij beton op een houten vloer.

Over draagkracht wordt gepraat alsof een plaatdikte één getal heeft. Wat 18 mm aankan hangt af van de afstand tussen de dragers, van de belasting en van de manier van bevestigen. Op balken hart op hart 40 tot 60 cm is 18 mm osb/3 of underlayment gangbaar voor een woonvloer, terwijl een legplank van 18 mm multiplex vanaf ongeveer 70 cm vrije overspanning zichtbaar gaat doorhangen.

Watervast verlijmd betekent dat de lijm tegen water kan, niet het hout. Underlayment doorstaat een paar weken bouwvocht en een regenbui prima, maar een winter onafgedekt buiten laat de toplaag openscheuren en schimmelen. Underlayment als topvloer kan wel, mits je hem strak schuurt en lakt en accepteert dat de naden zichtbaar blijven.

Plaat	Opbouw	Rand	Vocht	Waar hij thuishoort
Triplex	Drie kruislings verlijmde fineerlagen	Recht	Hangt van de lijm en de houtsoort af	Dunne achterwanden en beplating
Multiplex berken	Veel dunne lagen, dichte structuur	Recht, met een gestreepte kop	Binnen prima, buiten alleen volledig gesloten afgewerkt	Meubels, lades, werkbanken
Multiplex okoumé of hardhout	Watervast verlijmd, lichte kern	Recht	Buiten toepasbaar mits rondom gesealed en gelakt	Boeidelen, dakkapelbekleding, tuinkasten
Underlayment	Grove vurenlagen, goedkoopste multiplex	Messing en groef op de lange zijden	Watervast verlijmd, het hout zelf niet duurzaam	Ondervloer, dakbeschot, beplating, kasten
Osb/2	Geperste houtspanen, binnenkwaliteit	Recht of messing en groef	Alleen droge ruimten	Binnenwanden en meubelwerk in het zicht
Osb/3	Geperste houtspanen, vochtbestendige lijm	Recht of messing en groef	Bouwvocht ja, permanent nat nee	Vloerplaat, dakbeschot, osb of underlayment achter gipsplaat

Mdf, spaanplaat en hardboard: waar ze voor deugen

Mdf bestaat uit fijngemalen houtvezel met lijm, geperst tot een plaat zonder nerf en zonder richting. Dat maakt hem de beste keuze voor alles wat strak gelakt moet worden: paneeldeuren, schroten, sierlijsten en fronten. De keerzijde is dat mdf water opzuigt als een spons en dan onherstelbaar opzwelt.

Spaanplaat is grover en goedkoper, en de kopse kant is het zwakke punt, want daar houdt een gewone schroef nauwelijks. Gefineerd of gemelamineerd spaanplaat is prima kastmateriaal, maar een zaagsnede door de toplaag legt de kern bloot en die moet dicht voordat er water bij komt.

Hardboard is de dunne, harde plaat met één gladde en één ruwe kant, meestal 3 mm dik. Als achterwand van een kast of als ladebodem is dat genoeg, maar zodra één kant nat wordt trekt hij hol. Lijm je er een puzzel op, breng dan ook op de achterkant een laag lijm of lak aan en laat het geheel onder gewicht drogen.

Mdf schaven werkt maar matig, want de vezel is stomp voor je beitel en het oppervlak wordt pluizig. Vorm geef je aan mdf met een bovenfrees of met schuurpapier.

Zagen: het zaagblad doet meer dan de machine

De meeste mislukte zaagsneden komen niet door te weinig vermogen, maar door drukken. Een blad dat je door het hout duwt loopt heet, buigt weg en komt aan de onderkant scheef uit. Laat de machine zijn snelheid houden en voer het werkstuk rustig aan.

Door hardhout van drie centimeter dik komt een goede decoupeerzaag prima heen, met een bimetaalblad voor hout en de pendelstand op 1 of 2. Zet het toerental hoog, want hout mag snel gezaagd worden; het is de druk die de tanden sloopt. Zaagjes voor een multitool zijn hier ongeschikt, die branden zich vast.

Voor een handvol planken afkorten is een handzaag vaak sneller dan het opzoeken van de juiste machine. Wil je strakke, rechte sneden in dik hardhout, dan werkt een cirkelzaag met hardmetalen tanden het netst. Een reciprozaag hoort bij het grovere werk, en in azobe worden de tanden binnen een paar planken rond.

Bij plaatmateriaal bepaalt de richting waarin de tanden het hout verlaten waar het uitscheurt. Bij een handcirkelzaag komen de tanden aan de bovenzijde naar buiten, dus daar leg je de kant die straks niet in het zicht komt. Tape over de zaaglijn houdt de vezels op hun plaats, wat vooral bij eikenhout en bij gefineerde platen scheelt.

Wat je zaagt	Machine en blad	Instelling	Waar het misgaat
Hardhout tot 3 cm, bijvoorbeeld azobe	Decoupeerzaag met bimetaalblad voor hout	Pendelstand 1 of 2, hoog toerental, geen druk	Duwen laat het blad heet lopen, wegbuigen en scheef uitkomen
Hardhout afkorten, meerdere palen of planken	Handcirkelzaag met hardmetalen tanden, of gewoon een handzaag	Rustig doorzagen, de zaagsnede vrijhouden	Een stomp blad brandt het hout en de snede wordt scheef
Hardhout slopen of ruw afkorten	Reciprozaag met een grof houtblad	Lange slag, blad regelmatig controleren	De tanden worden snel rond en dan zaagt hij alleen nog warmte
Ruw hout in de tuin op lengte	Kettingzaag	Alleen voor ruw afkorten, nooit voor maatwerk	Geen strakke snede en een groot risico bij dun materiaal
Multiplex en underlayment op maat	Invalzaag op geleiderail of handcirkelzaag met fijn blad	Zaagdiepte ongeveer 5 mm onder de plaatdikte	Uitscheuren aan de zijde waar de tanden uitkomen
Mdf op maat	Fijn blad met veel tanden, afzuiging aan	Rustig doorvoeren	Fijnstof, dus buiten werken of met afzuiging en masker
Cirkel in mdf	Bovenfrees met cirkelmal, of decoupeerzaag en daarna schuren	Frezen in twee of drie gangen	In één gang frezen brandt de rand en trekt de mal scheef
Hardboard zagen of snijden	Stanleymes langs een rei, of een fijn decoupeerblad	Het mes meerdere keren langstrekken, dan breken	Te snel doorbreken laat de plaat uitscheuren

Boren, voorboren en schroeven

De meeste kapotte boortjes in hardhout zijn met drie oorzaken te verklaren: de machine stond op kloppen, er werd op geduwd, en het boorsel kon niet weg. Zet de klopstand uit, boor op een laag toerental en trek de boor elke paar millimeter helemaal terug zodat de spiraal zich leegt. Blijft het boorsel zitten, dan wordt de boor gloeiend, verliest het staal zijn hardheid en breekt hij af.

Een korte boor breekt minder snel dan een lange, en een houtboor met een centerpunt loopt netter aan dan een metaalboor. Een hardhoutboor met een ruime spiraal voert het boorsel beter af, wat in meranti en azobe echt scheelt. Hoe je dat aanpakt zonder boortjes op te offeren staat bij boren in hardhout.

Voorboren doe je met een boor die maar iets dunner is dan de schroef: voor een schroef van 4,0 mm werkt 3,0 tot 3,5 mm in hardhout. Boor het bovenste deel iets ruimer, zodat de schroef daar geen grip pakt en de twee delen echt op elkaar getrokken worden.

In eikenhout gebruik je roestvast staal. Het looizuur in eiken tast gewoon verzinkt staal aan, en dat geeft binnen een seizoen zwarte kringen rond elke schroefkop.

Voor een plaatvloer op een balklaag werken schroeven van 4x45 of 4x50 mm met deeldraad het best, want deeldraad trekt de plaat strak op de balk. Houd op elke balk een onderlinge afstand van 25 tot 30 cm aan. Spijkeren mag ook, maar dan minimaal drie keer de plaatdikte lang en per paar tegengesteld schuin ingeslagen, anders werken de spijkers zich los.

Boor je in een kozijn om iets op te hangen, dan wil je eerst weten waar de schroef in landt. Zit er metselwerk of gipsplaat achter, dan bepaalt dat de plug en de boormaat, en die zoek je op in onze plug- en boorkiezer. Staat het kozijn zelf op de nominatie, dan lees je bij houten kozijnen vervangen wat daarbij komt kijken.

Materiaal	Voorboren	Schroef die past	Waar je op let
Hardhout: meranti, azobe, eiken	Altijd, 3,0 tot 3,5 mm voor een schroef van 4,0 mm	Roestvast staal met deeldraad, kop verzinken	Blijf minstens vijf keer de schroefdiameter uit het kopse eind
Eikenhout	Altijd voorboren	Roestvast staal, geen verzinkt staal	Looizuur geeft zwarte kringen rond gewone schroeven
Osb en underlayment op een balklaag	Niet nodig, kop wel verzinken	4x45 of 4x50 mm met deeldraad	Hart op hart 25 tot 30 cm langs elke balk
Multiplex in het vlak	Niet nodig, dicht bij de kant wel	4,0 of 4,5 mm met deeldraad	Blijf 2 cm uit de rand, anders splijt de toplaag
Multiplex in de kopse kant	Altijd, ongeveer 3 mm	Corpusschroef of deuvel met lijm	Minstens 3 cm uit de hoek blijven
Mdf in het vlak	3 mm, kop verzinken	Schroef met kleine verzonken kop	Niet te ver doordraaien, de kop zakt zo weg in de plaat
Mdf in de kopse kant	Altijd, 3 mm en dieper dan de schroef lang is	Corpusschroef, liever nog deuvels of lamellen met lijm	Zonder voorboren splijt de kop vrijwel zeker open
Spaanplaat in het vlak	Niet nodig	Spaanplaatschroef met doorlopende grove draad	Kops schroeven werkt niet, gebruik daar deuvels of lamellen
Steigerhout	Bij de kopse kant en bij oude, droge planken	Roestvast of verzinkt, 5x60 of 5x70 mm	Het hout werkt na, dus per drager twee schroeven en niet meer

Platen aan elkaar: lijm, deuvels en haakse hoeken

Een schroef door het vlak van de ene plaat in de kopse kant van de andere is de zwakste verbinding die je kunt maken, en bij spaanplaat en mdf is hij vrijwel waardeloos. De kopse kant bestaat uit losse vezels die om de schroefdraad heen kruimelen. Werk daar met deuvels, met lamellen of met corpusschroeven, altijd in combinatie met houtlijm.

Mdf verlijmen vraagt één extra handeling, want de kopse kant zuigt de lijm weg. Smeer eerst een dun laagje lijm op de kop, laat dat een paar minuten intrekken en breng dan pas de echte lijmlaag aan. Zet het geheel daarna onder klemdruk, want lijm hecht op druk en niet op hoeveelheid.

Welke lijm je kiest hangt van de plek af. Binnen voldoet gewone witte houtlijm in klasse D2, in een vochtige ruimte gebruik je D3 en buiten een D4-lijm of polyurethaanlijm. Hardhout lijmen buiten lukt alleen op een vers geschuurd en ontvet lijmvlak, want de natuurlijke oliën in meranti en teak houden lijm tegen.

Voor haakse verbindingen in multiplex is een ingelaten rug de goedkoopste stijfheid die er bestaat. Frees een groef van vijf millimeter diep in beide zijwangen, schuif er een plaat van 6 mm in en de kast staat haaks en blijft haaks. Wil je multiplex onzichtbaar bevestigen, dan schroef je vanaf de achterkant door die rug of hang je het paneel aan een haaklat.

Op een vochtige plek, bijvoorbeeld onderaan een wand in een bijkeuken, kun je in plaats van een houten regel een kunststof regel gebruiken. Die rot niet weg, maar hij is niet constructief, dus laat het dragende werk bij hout of staal. Met welke lijm en welke vulling je mdf-platen naadloos aan elkaar krijgt, staat bij mdf lijmen en verbinden.

Kopse kanten, dagkanten en naden dichtzetten

Kops hout zuigt water op als een rietje, en bij plaatmateriaal loopt het ook nog eens tussen de lagen door. Buiten is dat de plek waar de ellende altijd begint: de onderkant van een boeideel of van een dakkapelbekleding, waar het water afloopt en de druppels blijven hangen.

Verf alleen is daar niet genoeg. Voor plaatranden buiten bestaat randsealer, en die breng je aan vóór de montage, want daarna kom je er niet meer bij. Schuin de onderrand van een verticale plaat af, zodat het water eraf loopt in plaats van blijft staan.

Is er al schade, dan haal je eerst al het zachte hout weg. Wat overblijft schuur je op, de rand seal je, en het gat vul je met een tweecomponenten houtreparatiepasta in twee of drie gangen met tussendoor schuren. In één keer een hoek met drie vlakken vormen lukt niet; een kartonnen malletje met plastic aan de binnenkant houdt de pasta op zijn plek.

Binnen is het simpeler. Een strijkband van abs of fineer op de kopse kant van multiplex of spaanplaat werkt snel, en een opgelijmd massief latje van 5 tot 8 mm is netter en beschermt de rand bij stoten. Kopse kanten van mdf en dagkanten rond een raam vul je met een fijne plamuur, schuur je met korrel 180 tot 240 en grond je twee keer, want ze blijven zuigen.

Naden tussen platen vragen ruimte. Osb en multiplex werken met het seizoen mee en de naden bewegen het meest, dus een naad die je hard dichtvult scheurt open. Laat een paar millimeter en vul die met een blijvend elastische kit, of maak van de naad juist een strakke v-groef die er met opzet uitziet.

Materiaal	Binnen afwerken	Buiten of in een vochtige ruimte	Wat je niet doet
Multiplex	Strijkband, massief latje of vullen en lakken	Randsealer vóór montage, daarna gronden en twee keer aflakken	De kopse kant alleen met gewone grondverf dichtzetten
Underlayment	Schuren en vullen, of een latje eroverheen	Sealen en schilderen, kops nooit onafgewerkt naar boven	De messing-en-groefrand kaal in het zicht laten
Osb	Rand schuren en met een plaatprimer sluiten	Alleen onder een afdak, kops altijd gesealed	Osb kops op een plek waar water langs loopt
Spaanplaat	Strijkband of latje, altijd volledig gesloten	Niet toepassen	In de kopse kant schroeven
Mdf	Plamuur, schuren met korrel 180 tot 240, twee keer gronden	Vochtwerend mdf met een volledig gesloten laksysteem	Onbehandeld mdf in een badkamer of bijkeuken
Hardboard	Het randje wegwerken achter een lijst	Niet toepassen	Eenzijdig lijmen of lakken, dan trekt hij hol
Massief hout, kopse kant	Twee lagen grondverf of primer	Drie lagen, of een koplat eroverheen	De kop kaal laten op een plek waar water op blijft staan

Osb, spaanplaat en mdf in het zicht afwerken

Osb-wandafwerking is lastiger dan het lijkt, want glad krijg je die structuur niet zomaar. Rechtstreeks stucen op osb houdt niet, want de plaat werkt met het seizoen mee en de stuclaag scheurt. Glasweefselbehang loopt tegen hetzelfde probleem aan, en juist op de naden zit de meeste beweging.

De eerlijke keuze is dus: gipsplaat ertegen zetten en die stucen of behangen, of de structuur accepteren. Dat tweede pakt beter uit dan de meeste mensen verwachten. Rol de wand met een acryl grondverf en daarna twee lagen acryllak in mat of zijdeglans, en de naden zie je nog wel, maar het geheel oogt rustig.

Bij mdf staat of valt het lakwerk met de voorbereiding. Stof is hier de grotere vijand dan vet: zuig de plaat af, neem hem na met een licht vochtige doek of een ontvetter en laat hem drogen. Gebruik daarna een grondverf die voor mdf bedoeld is: mdf sauzen met latex zonder grondlaag zuigt in de kop weg en geeft een vlekkerig resultaat. Een aparte mdf-reiniger heb je zelden nodig, een gewone ontvetter doet hetzelfde werk.

Mdf koop je onbehandeld, gegrond of met een lakdraagfolie. Gegrond mdf heeft nog steeds een schuurbeurt en een volledige grondlaag nodig; een plaat met lakdraagfolie lakt strakker, maar door die folie heen schuren maakt het voordeel meteen ongedaan. Spaanplaat sauzen gaat net zo: bij een gefineerde of gemelamineerde plaat begin je met licht opschuren en een hechtprimer, anders laat de verf los. Welke verf op welke houtachtige ondergrond hoort, staat bij verf kiezen voor houten ondergronden.

Mdf een houtlook geven lukt niet met verf alleen. Wat wel werkt is fineer opplakken of een decorfolie met houtnerf aanbrengen, en allebei vragen ze een kaarsvlakke ondergrond, omdat elke oneffenheid zich aftekent.

Volledig waterbestendig maak je deze platen nooit. Een gesloten laksysteem op alle zes de zijden houdt spatwater tegen en multiplex of spaanplaat impregneren vertraagt de opname, maar bij water dat blijft staan zwelt de plaat alsnog op. Een keuken- of werkblad van spaanplaat met een kunststof toplaag is daarom vooral een kwestie van de zaagsneden rond de spoelbak goed dichtzetten.

Latten: welke lat waarvoor bedoeld is

De namen in het lattenschap lijken willekeurig, maar bijna elke lat is voor één taak gemaakt. Weet je welke, dan koop je niet drie keer verkeerd.

Opdeklatten of opdekglaslatten liggen over de sponning heen en houden de ruit vast. Buiten gebruik je roestvast stalen schroeven met deeldraad, verzonken in een voorgeboord gat, en je houdt aan dat de schroef minstens 20 mm in het achterliggende hout grijpt. De onderste, liggende lat breng je ventilerend aan met een groefje in de lat of in de sponning, zodat condens onder het glas weg kan.

Een haaklat is een plank die je onder 45 graden in de lengte doorzaagt: het ene deel schroef je op de muur, het andere op de kast, en ze haken in elkaar. Neem voor een kast van 110 cm breed één doorlopende lat en geen twee losse stukken, want die krijg je nooit precies op één lijn en dan draagt er maar één. Schroef onder de kast een blokje van dezelfde dikte, anders hangt hij voorover.

Welke schroef en welke plug daarbij horen hangt van de muur af. In gipsblokken of gasbeton heb je iets heel anders nodig dan in metselwerk, en dat zoek je op met de plug- en boorkiezer.

Isolatielatten zijn de regels waartussen of waaronder de isolatie komt te liggen, bijvoorbeeld bij het isoleren van een houten vloer. Rei-latten leg je waterpas als geleider wanneer je een vloer afreit, wat aan de orde komt bij een houten vloer egaliseren. Spijkerlatten of tengels zijn de dunne latten waarop je beplating spijkert en die tegelijk een luchtspouw maken.

Een lattenbodem in een bed rust op oplegrichels aan de binnenzijde van het frame. Bij een bed vanaf 140 cm breed hoort daar een middensteun met een poot bij, anders zakt de bodem in het midden door. Zet de richels op een hoogte waarbij de matras net boven de framerand uitkomt en schroef ze om de 20 tot 25 cm vast.

Een lattenwand met akoestische latten op vilt draagt geen televisie. Schroef de beugel door de latten heen in de onderliggende muur of in een extra regel die je vooraf achter het paneel plaatst, en gebruik afstandhouders zodat de bevestiging het vilt en de latten niet plat trekt.

Kraaklat of antikraaklat is geen vaste vakterm. In de praktijk gaat het om gewone ruwe vurenlatten waarmee ramen en deuren van een leegstaand pand worden dichtgezet, dus je koopt er simpelweg ongeschaafd vuren voor.

Lat	Wat het is	Gangbare maat	Waarvoor je hem gebruikt
Opdeklat of opdekglaslat	Lat die over de sponning heen ligt en het glas vastzet	15 tot 20 mm dik	Beglazing van kozijnen en deuren aan de buitenzijde afwerken
Raamlat of glaslat binnen	Smal latje in de sponning tegen het glas	12 x 12 tot 15 x 20 mm	Vervangen bij nieuwe beglazing of bij rotte latten
Haaklat, ook french cleat genoemd	Plank onder 45 graden doorgezaagd, twee delen die in elkaar haken	Vuren 18 x 94 mm	Kasten, panelen en zware mdf-platen aan de muur hangen
Neuslat	Lat met één afgeronde zijde	9 x 27 tot 18 x 44 mm	Randen van schappen, treden en betimmering afdekken
Koplat	Lat die de kopse kant van beschot of plaat afdekt	18 x 44 mm	Water uit het kops hout houden bij een schutting of boeiboord
Keeplat	Lat met op vaste afstand ingefreesde kepen	18 x 44 mm	Legplanken verstelbaar ophangen in een kast
Spijkerlat of tengel	Dunne ruwe lat waarop beplating wordt gespijkerd	22 x 50 mm ruw	Beplating dragen en een luchtspouw maken
Isolatielat	Regel tussen of onder isolatieplaten	22 x 50 tot 45 x 70 mm	Isolatie op zijn plek houden onder een vloer of dak
Rei-lat	Rechte lat die waterpas als geleider ligt	22 x 45 mm	Specie of egalisatie afreien tot een vlak oppervlak
Oplegrichel	Lat aan de binnenzijde van een bedframe	22 x 45 mm	Een lattenbodem dragen
Ongeschaafde of ruwe lat	Fijnbezaagd, ruwe maat, niet vlak	22 x 100 ruw wordt geschaafd ongeveer 18 x 94	Regelwerk dat niet in het zicht komt

Eiken en grenen meubels van kleur veranderen

Voordat je een middel koopt, wil je weten hoe het meubel op kleur is gebracht. Glimt het en parelt water op het blad, dan zit er lak op. Vlekt het en voelt het droog aan, dan is het geolied of gewassen. Komt er bij schuren nauwelijks licht hout tevoorschijn, dan is het geloogd.

Dat onderscheid bepaalt alles. Lak en beits schuur je eraf, geloogde kleur niet: die zit millimeters diep in de vezel en komt er alleen chemisch uit.

Donkerder maken gaat het netst met een kleurbeits op waterbasis en daarna blanke lak. De verleiding om gekleurde lak in steeds meer lagen op te bouwen tot het donker genoeg is, moet je weerstaan, want dat geeft een streperig blad dat eruitziet als een geschilderde tuinschutting.

De werkwijze die het meest egaal uitpakt gaat zo. Schuur af tot korrel 180, maak het blad nat met een spons en laat het drogen, zodat de vezels omhoog komen. Schuur die opgekomen vezels licht terug met korrel 240 tot 320, gooi dan een flinke plens beits midden op het blad en verdeel die snel met een doek of een oude sok over het hele vlak, randen inbegrepen.

Werk niet met een kwast, want elke aanzet blijft zichtbaar. Neem het overschot direct af met een droge doek en laat het goed drogen. Daarna komen er drie dunne lagen blanke lak op met een rollertje, en tussen die lagen schuur je alleen heel licht, omdat je door de kleur heen schuren niet meer wegwerkt.

Een geloogd grenen tafel, het meubel dat je nog kent als mexicaans grenen, is een geval apart. De oranjegele gloed komt vooral van de vergeelde blanke lak erover. Schuur je alleen het bovenblad kaal, dan wijkt de kleur van de poten er zichtbaar van af, dus reken op het hele meubel of kies bewust voor contrast.

Massief hout blijft werken, ook na het opknappen. Een eiken tafel trekt krom als je alleen de bovenkant behandelt of als het blad strak op het onderstel is geschroefd. Behandel beide zijden gelijk en bevestig het blad met langgaten of tafelbladveren, zodat het kan uitzetten en krimpen. Het hele traject van schuren tot opnieuw afwerken staat bij een donker eiken tafel opknappen.

Wat je wilt bereiken	Middel	Hoe het uitpakt	Waar je op let
Eikenhout donkerder maken	Kleurbeits op waterbasis, daarna blanke lak	De nerf blijft zichtbaar en de kleur wordt egaal	In één keer aanbrengen en naveegen, anders krijg je strepen
Eiken verouderen of logen	Ammoniak of natronloog	Het looizuur reageert, de kleur zit diep in het hout	Bijtend werk: bril, handschoenen en goede ventilatie
Eikenhout lichter maken	Kaal schuren, als de kleur van lak of beits komt	De nerf komt terug, poten kunnen afwijken in kleur	Schuren haalt geloogde kleur er niet uit
Geloogd eiken ontkleuren	Oxaalzuur in warm water, naspoelen en neutraliseren met azijn	Het hout wordt merkbaar lichter, de vezels komen omhoog	Giftig, en draag ook tijdens het naschuren een masker
Eiken bleken	Oplossing van waterstofperoxide, daarna naspoelen	De sterkste ingreep, met kans op een vlekkerig resultaat	Nooit twee middelen door elkaar mengen
White wash of grey wash op eiken	Witte of grijze pigmentbeits die je direct terugveegt	Het pigment blijft in de open poriën hangen, kalkachtig effect	Op grenen wordt het eerder melkig dan kalkig
Grenen hout donkerder maken	Waterbeits, eventueel na een voorstrijk tegen vlekken	Grenen zuigt ongelijk, vandaar de wolkerige plekken	Test eerst op de onderkant van het blad
Blank houden of alleen beschermen	Blanke lak of harde wasolie	Olie verdiept de kleur altijd iets, lak nauwelijks	Grenen lak vergeelt in de loop van de jaren

Hout dat buiten staat: tuinmeubels, douglas en steigerhout

De wens is bijna altijd dezelfde: het hout beschermen en tegelijk de naturelkleur houden. Precies die combinatie bestaat niet, want elke olie verdiept de kleur en laat het hout permanent nat-ogend achter.

Er zijn drie routes. Een blanke tweecomponenten- of PU-lak verandert de kleur nauwelijks, maar geeft een filmlaag die op een ruw geschuurd blad hard uitpakt en die na een paar zomers scheurt, waarna alles eraf moet. Een olie verdiept de kleur en vraagt één of twee onderhoudsbeurten per jaar, maar is altijd bij te werken zonder afschuren.

De derde route is niets doen en het hout laten vergrijzen. Eiken doet dat gelijkmatig en gaat lang mee, acacia vergrijst ook maar scheurt sneller en gaat onbehandeld duidelijk harder achteruit.

Wil je de verdieping van olie compenseren, breng dan eerst een lichte whitewash of een licht grijze beits aan en zet de olie daaroverheen. Een veelgehoorde tip is om met wat slaolie te testen hoe het hout wordt, maar dat is geen goed idee: zonnebloem- en olijfolie drogen niet en worden ranzig. Wil je alleen zien hoe de kleur verdiept, veeg dan een natte doek over het hout.

Douglas heeft van zichzelf een redelijke duurzaamheid en wordt vaak met lijnolie behandeld. Pure gekookte lijnolie trekt diep in, maar vergeelt en voedt op noordkanten de aanslag; een lijnolieverf of een douglasolie met uv-pigment houdt het langer vol.

Constructief wordt douglas gesorteerd in sterkteklassen als C18 of C24, en die aanduiding hoort op de stempel of de pakbon te staan. Het ongesorteerde tuinhout uit de bouwmarkt heeft die klasse niet, dus daar reken je geen overspanning mee.

Vers gezaagd douglas krimpt fors in het eerste seizoen. Een plank van 20 cm breed kan een halve centimeter smaller worden, dus monteer planken niet strak tegen elkaar en zet ze per drager met één schroef per zijde vast, zodat ze kunnen werken.

Steigerhout is gebruikt vuren en dat is buiten niet duurzaam. Een vlonder van steigerhout ligt er hooguit een paar jaar goed bij, tenzij je verduurzaamd materiaal koopt; leg de planken met vijf millimeter naad op regels die vrij van de grond liggen. Een wand van steigerhout tegen metselwerk zet je altijd op een regelwerk met een luchtspouw erachter, want direct tegen de muur blijft vocht staan en dan rot de achterkant weg.

Vers hardhout stinkt vaak, scherp of een beetje zurig. Dat zijn de natuurlijke stoffen in het hout in combinatie met vocht, en die geur trekt in een paar weken weg als de ruimte goed geventileerd wordt.

Welke plaat je voor welk project pakt

De meeste projecten vragen geen exotisch materiaal, maar de juiste dikte en de juiste rug. Een kast staat of valt bij een ingelaten achterwand, een plank bij de overspanning en een werkblad bij het gewicht eronder.

Voor een boekenkast is 18 mm het minimum, en bij planken langer dan 70 cm lijm je een massief latje van 30 mm hoog onder de voorkant. Dat latje maakt de plank vele malen stijver zonder dat je dikker materiaal nodig hebt.

Buigen lukt niet met multiplex van 18 mm. Voor een ronde vorm lijm je twee of drie lagen van 4 tot 6 mm over een mal, of je gebruikt buigplaat waarin aan één zijde kerven zijn gefreesd.

Een werktekening hoeft niet ingewikkeld te zijn. Teken de aanzichten met alle maten, zet daar een zaaglijst bij en tel per snede 3 tot 4 mm zaagverlies mee. Bij steigerhouten meubels is dat extra nuttig, omdat de plankdikte per partij verschilt en je de maten dus op je eigen materiaal moet baseren.

Project	Wat werkt	Dikte	Waarom
Boekenkast	Multiplex berken of gefineerde meubelplaat	18 mm	Blijft vlak en geeft een nette, strakke rand
Legplank langer dan 70 cm	Multiplex met een opgelijmde massieve voorlijst	18 mm plus een lijst van 30 mm	De lijst haalt het doorbuigen eruit
Lade	Multiplex voor de wangen, hardboard of dun multiplex als bodem	12 mm wangen, 6 mm bodem	Licht en toch stijf, en de bodem valt in een groef
Werkbank	Twee lagen osb of underlayment op elkaar gelijmd, mdf als offerblad	2 x 18 mm	Zwaar en trillingsarm, en het offerblad vervang je gewoon
Bureaublad	Gelakt mdf, of multiplex met een massieve voorlijst	18 mm	Mdf lakt spiegelglad, multiplex is sterker bij een grote overspanning
Achterwand van een kast	Hardboard of dun multiplex in een ingefreesde groef	3 tot 6 mm	Een ingelaten rug maakt de kast haaks en houdt hem haaks
Keukendeurtjes	Multiplex berken met massief randje, of mdf voor gelakte fronten	18 mm	Multiplex laat de nerf zien, mdf geeft de strakste lak
Keukenblad	Spaanplaat met een kunststof toplaag, of massief hout	38 mm	Osb en kaal mdf zijn hier ongeschikt; seal de zaagsnede bij de spoelbak
Kast van underlayment	Underlayment met geschuurde en gesealde randen	18 mm	Goedkoop, robuust en verrassend netjes in het zicht
Poppenhuis of maquette	Mdf	6 tot 9 mm	Snijdt strak, blijft haaks en lakt goed
Foto of puzzel op plaat	Mdf, of hardboard met een lijst eromheen	6 mm	Eenzijdig lijmen trekt hardboard hol, mdf blijft eerder vlak
Tv-meubel of kledingkast van steigerhout	Gebruikt steigerhout op een vuren frame	30 mm planken	Het frame draagt, de planken zijn er voor het uiterlijk
Vlonder	Vlonderplanken van hardhout of douglas op regels	28 mm	Steigerhout gaat hier maar een paar jaar mee

Plug- en boorkiezer

Kies je muursoort en het gewicht dat eraan moet hangen, en zie welke plug, schroef en boormaat je nodig hebt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Muursoort Alle Beton Kalkzandsteen Baksteen Gipsplaat Gasbeton Gipsblok Holle steen Hout

Muursoort	Zo herken je hem	Plug die past	Boor en maat	Wat je eraan kunt hangen
Beton	Grijs, keihard, boorstof is grijs en fijn, de boor loopt zwaar	Nylon plug of, bij zwaar werk, een keilbout	Steenboor met hamerfunctie, 6, 8 of 10 mm	Alles, ook een hangend toilet of een boiler, mits de plug diep genoeg zit
Kalkzandsteen	Lichtgrijs tot wit, glad breukvlak, boorstof is wit en zanderig	Nylon plug, boren zonder klopstand	Steenboor zonder hamerfunctie, 6 of 8 mm	Keukenkasten, wastafels, radiatoren
Baksteen	Rood tot bruin, boorstof is rood, harder dan voeg	Nylon plug, altijd in de steen en niet in de voeg	Steenboor met hamerfunctie, 6 of 8 mm	Zware kasten en wandbeugels, mits je de steen raakt en niet de voeg
Gipsplaat	Klinkt hol, boort weg als boter, boorstof is wit poeder	Hollewandplug met vleugels, tuimelplug of gipsplaatanker	Houtboor of steenboor, maat volgens de plug	Schilderij, spiegel en lichte kast tot ongeveer 10 kg per plug
Gasbeton	Lichtgrijs, heel licht van gewicht, kruimelt makkelijk	Speciale gasbetonplug of een lange schroef zonder plug	Houtboor, geen hamerfunctie, plug bepaalt de maat	Lichte tot middelzware last, verdeel over meer punten
Gipsblok	Wit tot lichtgeel, zacht, boorstof is wit gips	Gipsblokplug of chemisch anker bij zwaar werk	Houtboor zonder klopstand	Middelzware last, geen hangend toilet zonder voorzetframe
Holle steen	Klinkt hol, de boor zakt ineens door in de holte	Hollewandplug of chemisch anker met zeefhuls	Steenboor zonder hamerfunctie zodat de wand niet uitbreekt	Middelzwaar, met een chemisch anker ook zwaar
Hout	Herkenbaar, boorstof is krullend	Geen plug nodig, houtschroef volstaat	Houtboor, voorboren op ongeveer 70 procent van de schroefkerndiameter	Alles, mits je in het hart van de regel schroeft

Veelgestelde vragen