Bedrading en kabels kiezen, trekken en verbinden

Welke bedrading en kabels je in huis tegenkomt

Wie de eerste inbouwdoos opendraait, ziet zelden maar een soort draad. In een doorsnee Nederlandse woning zit een mengeling: losse installatiedraad in pvc-buis in de wanden, een mantelkabel door de kruipruimte, een soepel snoer naar de lamp en ergens buiten een dikke zwarte kabel naar de schuur. Welke van die vier je nodig hebt, bepaalt de rest van de klus. Staat jouw vraag hier niet tussen, kijk dan in het overzicht van alle elektraklussen in en om het huis.

Binnen leggen we de bedrading van oudsher aan als losse draad in buis. VD-installatiedraad heeft een massieve koperen kern per ader en een effen kleur isolatie, en die trek je door een gladde pvc-buis die in de wand of het plafond zit weggewerkt. Dat is geen traditie om de traditie: draden in een buis kun je er tien jaar later weer uittrekken en vervangen door dikkere of door meer aders. Precies daarom staat er ook een grens aan het aantal draden per buis.

Een mantelkabel doet hetzelfde werk, maar dan met alle aders al gebundeld in een buitenmantel. YMVK is de bekendste, met een zwarte of grijze pvc-mantel en massieve aders. XMVK is de modernere variant met een taaiere isolatie die tegen meer warmte kan, waardoor de kabel bij dezelfde doorsnede slanker en soepeler is. VMVK kom je nog tegen als aanduiding op oudere mantelkabel in bestaande installaties, en die vervang je bij een verbouwing gewoon door YMVK of XMVK.

De derde groep zijn de soepele snoeren. Die hebben tientallen dunne draadjes per ader in plaats van een massieve kern, want ze moeten kunnen bewegen zonder te breken. Daar hoort het aansluitsnoer van een apparaat bij, het tweelingsnoer van een schemerlamp en neopreen rubberkabel voor buiten en voor machines. Een soepel snoer hoort niet in een vaste installatie thuis en een massieve draad hoort niet in iets dat beweegt. Een kabel met vier aders vraagt om een eigen indeling, want de vierde ader is lang niet altijd de aarde.

Soort	Hoe je hem herkent	Waarvoor je hem gebruikt	Waar je op moet letten
VD-installatiedraad	Een massieve kern, effen gekleurde isolatie	In pvc-buis in wand, plafond en meterkast	Uitsluitend in buis, nooit los in het zicht
Soepele installatiedraad	Zelfde maat, maar met veel dunne draadjes	Korte stukken, bochtige trajecten en bedrading in een kast	Altijd adereindhulzen onder een schroefklem
YMVK-mantelkabel	Ronde zwarte of grijze mantel, massieve aders	Kruipruimte, opbouw, naar schuur of garage	Mag los liggen, wel om de halve meter beugelen
YMVK-as	Zelfde kabel met een aardscherm om de aders	In de grond en op vochtige plekken	In zand leggen en afdekken, niet los op puin
XMVK	Dunner en soepeler dan YMVK bij dezelfde doorsnede	Overal waar YMVK ook mag, en waar het krap is	Verdraagt meer warmte, maar niet automatisch meer stroom
Neopreen rubberkabel	Zwarte rubbermantel, soepel en taai	Buiten, machines, verplaatsbaar gereedschap	Uv-bestendig, maar niet bedoeld om in te metselen
Tweelingsnoer 230v	Plat, twee aders, vaak transparant of wit	Schemerlamp en verlichting zonder aarde	Geen aarde, dus alleen voor dubbelgeïsoleerde armaturen
Pendelsnoer voor lampen	Rond en soepel, twee of drie aders	Hanglampen en losse armaturen	Trekontlasting verplicht, het snoer draagt niets
Beldraad	Dun, twee of drie aders, meestal wit	Deurbel en bel-transformator op laagspanning	Nooit samen met 230 volt door dezelfde buis
Solar kabel voor zonnepanelen	Dubbel geïsoleerd, uv-bestendig, 4 of 6 mm²	Tussen panelen, optimizers en omvormer	4 mm² volstaat meestal, 6 mm² bij lange strengen
Papier-lood kabel	Loden mantel, papieren isolatie, loodzwaar	Oude grondkabels van de netbeheerder	Nooit zelf openen, insnijden of aftakken

De juiste doorsnede kiezen, van 0,75 tot 6 mm²

De doorsnede in vierkante millimeters bepaalt hoeveel stroom een ader mag voeren, en die keuze maak je een keer goed of jarenlang fout. Te dun betekent warmte in de wand, spanningsverlies aan het eind van de leiding en in het slechtste geval een smeulende klem. Te dik kost alleen wat meer geld en soms een maat dikkere buis, dus bij twijfel ga je omhoog. Welke maat bij welke groep en welke lengte hoort, zoek je op in onze draad- en kabelkiezer.

Voor de vaste bedrading in huis gebruik je in de praktijk maar twee maten. Installatiedraad van 1,5 mm² hoort bij een lichtgroep en bij een gewone stopcontactgroep van 16 ampère. Draad van 2,5 mm² gebruik je bij een groep van 20 ampère, bij lange trajecten en bij alles waar een zwaar apparaat aan hangt, zoals een wasmachine, een droger of een vaatwasser. De keuze tussen 1,5 of 2,5 mm kabel maak je meestal op lengte: boven de twintig meter neem je de dikkere maat, omdat het spanningsverlies dan begint te tellen. Op de rol staat dat als installatiedraad 1,5mm of zwart installatiedraad 2,5mm.

Bij snoeren gelden andere getallen, want daar zit fijndradig koper in een rubber of pvc-mantel. Een snoer van 0,75 mm² is gemaakt voor ongeveer 6 ampère, en dat komt neer op zo'n 1350 watt. Dat is precies de reden dat een goedkoop verlengsnoer het begeeft onder een waterkoker plus een frituurpan: niet omdat de stekker het niet aankan, maar omdat de ader in het snoer te dun is voor wat erdoorheen moet.

Bij een kookgroep, een laadpunt of een aansluiting naar een bijgebouw kom je op 4 of 6 mm² uit. Een kabel 5x6mm², of hij nu YMVK 5x6mm², YMVK-as 5x6mm² of XMVK heet, heeft een buitendiameter rond de zestien millimeter, en daarmee wordt het opeens een ruimtelijk probleem in plaats van een elektrisch probleem. Bij een fornuis op een kookgroep is 6 kwadraat vaak overgedimensioneerd, maar bij een lange leiding naar een omvormer of een groepenkast in de schuur verdien je die extra dikte terug. Hoeveel vermogen je per groep kwijt kunt en of er een groep bij moet, reken je na met de groepencalculator.

Doorsnede	Gangbare belasting	Ongeveer in watt bij 230 volt	Waar je het voor gebruikt
0,5 mm² snoer	3 ampère	circa 690 watt	Lampsnoer, klok, kleine adapter
0,75 mm² snoer	6 ampère	circa 1350 watt	Hanglamp, standaard verlengsnoer, tafeldoos
1,0 mm² snoer	10 ampère	circa 2300 watt	Betere verlengsnoeren en kabelhaspels
1,5 mm² vast	16 ampère	circa 3600 watt	Lichtgroep en gewone stopcontactgroep
2,5 mm² vast	20 ampère	circa 4600 watt	Zware groep, lange leiding, wasmachine en vaatwasser
4 mm² vast	25 ampère	circa 5700 watt	Kookgroep, laadpunt, voeding naar de schuur
6 mm² vast	32 ampère	circa 7300 watt	Fornuis over lange afstand, omvormer, groepenkast in bijgebouw

Draadkleuren van nu en van vroeger

Kleur is een afspraak en geen natuurwet, en dat merk je zodra je een huis van voor 1970 openmaakt. In de huidige codering is bruin de fase, blauw de nul en groen met geel de aarde. Zwart en grijs zijn de tweede en derde fase bij krachtstroom, en binnen een lichtpunt wordt zwart meestal gebruikt als schakeldraad. Wat L en N precies doen en waarom je ze niet mag verwisselen, staat in onze uitleg over de L- en de N-draad.

In installaties uit de jaren vijftig en zestig kom je rood, grijs en zwart tegen. Rood was de fase, grijs de nul, zwart de schakeldraad en groen de aarde, als er al aarde lag. Nog ouder is bedrading met een omvlochten stoffen of canvas buitenlaag, soms met een dun loodmanteltje eromheen. Die stof wordt bros, valt bij het minste aanraken van de ader af en laat koper bloot achter in de buis. Kom je dat tegen, dan is vervangen de enige verstandige stap.

Welke kleur bij welke functie hoort en hoe je dat in een bestaande installatie controleert, staat in het overzicht van de kleuren van de L- en N-draad.

De regel die je altijd aanhoudt: vertrouw een kleur nooit blind. In een lichtpunt is blauw regelmatig als schakeldraad gebruikt, en dan staat er spanning op een ader die er precies uitziet als een nul. Meet daarom na met een multimeter of een tweepolige spanningstester en niet met een spanningzoekerschroevendraaier, want die gaat ook branden op een ader die alleen maar meelift met het veld ernaast. Hoe je een schakeldraad herkent en doormeet leggen we apart uit.

Teken je installatie in terwijl je bezig bent. Een simpel bedradingsschema op een A4, met per centraaldoos welke ader waarheen loopt en welke kleur waar zit, scheelt bij de volgende klus een halve dag zoeken. Plak dat achter het deurtje van de meterkast en maak er ook een foto van, want papier in een meterkast vergeelt en verdwijnt.

Functie	Kleur nu	Kleur in oude installaties	Waar de ader naartoe gaat
Fase L1	Bruin	Rood	Naar de installatieautomaat in de groepenkast
Tweede fase L2	Zwart	Rood of zwart	Alleen bij krachtstroom en perilex
Derde fase L3	Grijs	Rood	Alleen bij krachtstroom en perilex
Nul N	Blauw	Grijs	Naar de nulrail achter de aardlekschakelaar
Aarde PE	Groen met geel	Groen, of helemaal afwezig	Naar de aardrail en de aardelektrode
Schakeldraad	Zwart, soms grijs of wit	Zwart	Van de schakelaar terug naar het lichtpunt

Oude bedrading uitbreiden of in een keer vervangen

Bij een oud huis met oude bedrading komt bijna altijd dezelfde vraag boven: mag ik hier een stopcontact bijzetten, of moet dan meteen alles eruit? Het antwoord dat in de norm besloten ligt is strenger dan de meeste mensen hopen. Zodra je een groep wijzigt of uitbreidt, moet dat hele deel van de installatie voldoen aan de eisen die vandaag gelden. Een aftakking maken in een doos mag prima, maar niet met oude draad naast nieuwe.

Wat dat concreet betekent voor de groep waar je aan zit: er ligt een aardgeleider mee en de groep hangt achter een aardlekschakelaar van 30 milliampère. Alle wandcontactdozen in die groep hebben randaarde, en binnen een ruimte zijn ze allemaal van hetzelfde type. Apparaten boven ongeveer 2000 watt horen op een eigen groep. Loopt die ene groep door drie kamers heen, dan trek je in alle drie de kamers nieuwe draad in. Zo groeit een extra stopcontact in een huis uit 1955 uit tot een project van een week.

De aanlegmethode zelf hoeft niet op de schop. In veel vooroorlogse en naoorlogse woningen ligt een hoofdleidingsysteem, in de wandelgangen het normaaldozensysteem: lasdozen verspreid door de vloer en het plafond, met aftakkingen op de plek waar ze nodig waren. Dat systeem mag blijven en je mag het ook gedeeltelijk ombouwen naar het centraaldoossysteem dat nu gebruikelijk is, met ononderbroken leidingen vanaf een centraaldoos naar elk stopcontact en elke schakelaar. De valkuil zit in de bereikbaarheid: een lasdoos die na het leggen van de vloer onder de vloerbedekking verdwijnt, is geen las meer maar een tijdbom.

Metalen leidingen mogen ook blijven zitten, mits ze geen langsnaad hebben. Een gelaste buis met een naad aan de binnenkant schaaft bij het intrekken de isolatie van je draad, en dan zit de fout er meteen in. Kom je in de meterkast of vanuit de straat een dikke kabel tegen met een loden mantel, aangeduid als papier-lood kabel of met een oude typeaanduiding als aop, dan is dat werk van de netbeheerder. Zulke kabels open of takt je niet zelf aan.

Keuren is niet verplicht als je zelf werkt. Dat betekent alleen niet dat het vrijblijvend is: bij brand of schade kijkt een verzekeraar naar wat er gedaan is en door wie. Een enkele ongeaarde wandcontactdoos laten zitten omdat er toch alleen een dubbelgeïsoleerde stofzuiger in gaat, klinkt redelijk zolang jij thuis bent. De volgende bewoner steekt daar een strijkijzer in.

Draden en kabels aan elkaar verbinden

Elke verbinding is een plek waar het mis kan gaan, dus daar gelden twee harde regels. Een las zit altijd in een doos of in een apparaat en nooit los in de spouw of onder het stucwerk, en een las blijft altijd bereikbaar zonder te slopen. Zodra je een lasdoos wegtegelt of in een dekvloer giet, heb je een probleem gemaakt dat je pas over tien jaar tegenkomt en dan met een breekhamer moet oplossen.

Strippen is het halve werk. Haal per ader ongeveer negen tot elf millimeter isolatie weg, precies zoveel dat er geen koper buiten de klem uitsteekt en geen isolatie in de klem verdwijnt. Gebruik een striptang en geen mesje: een inkeping in het koper is een breukpunt, en bij het pellen van de buitenmantel van een YMVK snijd je met een mesje al snel door de aderisolatie heen.

Kabels pellen doe je met een kabelmes met een instelbare haak, waarmee je de mantel in de lengte opensnijdt zonder de aders te raken. Bij fijndradig snoer horen adereindhulzen, anders glippen er losse draadjes onder de schroef vandaan en houd je een contact over dat af en toe warm wordt.

Welke maat kroonsteen bij welke draaddikte hoort, en waarom een te grote kroonsteen net zo slecht is als een te kleine, staat in onze uitleg over het kroonsteentje. Voor een centraaldoos vol massieve aders werkt een lasdop vaak sneller en netter. Op plekken waar je later nog aan wilt komen zijn lasklemmen met een hendel het prettigst, want daarin kun je massieve en soepele aders door elkaar kwijt. Die klemmen worden in de bouwmarkt vaak wago kroonsteen genoemd, naar het merk dat ze bekend maakte, maar het is geen kroonsteen: er zit geen schroef in en het contact komt van een veer.

Twee draden onder een klem is de meest gemaakte fout op dit onderdeel. Bij een schroefkroonsteen mag dat alleen als beide aders massief zijn, precies even dik en de klem daar volgens de fabrikant geschikt voor is. In alle andere gevallen doe je het niet, want een van de twee komt onder de schroef vandaan zodra het koper een beetje kruipt. Moet je vanaf een punt naar drie kanten, neem dan een klem met drie of vijf openingen in plaats van draden te stapelen. Een kroonsteen met drie draden is prima, mits elke draad zijn eigen gaatje heeft.

Loshalen gaat per type anders. Een kroonsteen met een kliksysteem laat los als je met een kleine schroevendraaier het lipje aan de zijkant indrukt terwijl je de ader terugtrekt. Een wago 273 openen doe je zonder hendel: draai de ader rond terwijl je hem terugtrekt, dan laat de veer los. Trek nooit recht en hard aan een steekklem, want dan rek je de ader uit en breekt hij precies in de klem af.

Een elektra kabel afdoppen doe je met een lasdop of een losse klem over de ader die je even niet gebruikt, niet met een prop isolatietape. Buiten en in de kruipruimte wil je waterdicht afdoppen, en daarvoor gebruik je een gelbox of een gietmof: die vult zich met gel en blijft ook dicht als er water tegenaan staat. Dat is ook het antwoord op de vraag hoe je een wago waterdicht krijgt: niet de klem zelf, maar de doos eromheen doet dat werk. Een gewone lasklem in een plastic zakje met tape eromheen is geen waterdichte verbinding, hoe vaak je dat ook ziet.

Verbinding	Waar hij voor is	Wat hem sterk maakt	Waar hij misgaat
Kroonsteentje	Twee tot drie aders in een doos of armatuur	Goedkoop, in elke maat te krijgen, weer los te maken	Draait in de tijd los, en knijpt fijndradig koper stuk
Lasdop	Twee tot vier massieve aders in een centraaldoos	Snel, zonder gereedschap, veerkrachtig contact	Werkt slecht op fijndradig snoer
Lasklem met hendel	Alles wat je later nog wilt kunnen losmaken	Massief en soepel door elkaar, opnieuw te gebruiken	Duurder, en je hebt een klem per verbinding nodig
Steekklem zonder hendel	Massieve aders, verbindingen die blijven zitten	Vlak en klein, past in een krappe doos	Loshalen kan alleen door te draaien en te trekken
Doorverbindklem	Twee kabels recht op elkaar doorzetten	Compact, geen omweg in de doos	Er moet alsnog een doos omheen
Krimpverbinder	Snoerreparatie en verplaatsbaar materieel	Trekvast, en met lijmvulling ook waterdicht	Krimpen met een heteluchtpistool, niet met een aansteker
Gelbox of gietmof	Verbindingen buiten, in de grond of in de kruipruimte	Blijft waterdicht, ook onder water	Eenmalig, daarna krijg je hem niet meer open
Adereindhuls	Fijndradig snoer onder een schroefklem	Alle draadjes blijven netjes bij elkaar	Verkeerde maat is net zo slecht als geen huls

Buis, leiding en hoeveel draden er in mogen

Elektrabuis is geen omhulsel maar een gereedschap voor later. Zolang er ruimte overblijft, kun je er over tien jaar een draad bij trekken of alles vervangen zonder de muur open te breken. Precies daarom is het aantal aders per buis begrensd. De NEN 1010 noemt zelf geen getal, die eist alleen dat je de draden erin en er weer uit krijgt zonder de isolatie te beschadigen. In de praktijk vertaalt zich dat naar een vaste vuistregel per buismaat, en dat is meteen het antwoord op de vraag wat het maximaal aantal draden per buis is.

De dikte van elektrabuis geven we in millimeters aan. In huis kom je twee maten tegen: 16 millimeter, van oudsher 5/8 inch genoemd, en 19 millimeter oftewel 3/4 inch. De keuze tussen elektrabuis van 16 of 19 mm maak je op het aantal aders: in een gladde buis van 16 mm passen vijf draden, waarvan er hooguit drie van 2,5 mm² mogen zijn. Ga je naar 19 mm, dan heb je flink meer ruimte en pas je ook vier aders van 6 mm² kwijt. In flexibele buis gaat er telkens een draad af, omdat de ribbels de doorlaat verkleinen en de wrijving verhogen.

Dat loopt sneller vast dan je denkt. Bij een hotelschakeling naar een zolderkamer heb je fase, nul en aarde nodig plus drie schakeldraden, en dan zit je met zes aders in een buis van 16 mm die er vijf aankan. Er zijn drie uitwegen: overstappen op 19 mm, een tweede buis leggen voor de drie schakeldraden, of de schakeling aderbesparend uitvoeren zodat je met minder draden toe kunt. Zolang de wand nog open ligt, is de dikkere buis het minste werk.

Flexibele elektrabuis, in de handel meestal afgekort tot flex, is een verhaal apart. Hij is snel gelegd en je hoeft niets te buigen, maar draad trekken is er beduidend zwaarder in dan in gladde pvc. Officieel is flexibel elektrabuis bedoeld als aansluitstuk op een inbouwdoos, een centraaldoos of de groepenkast, en niet als lange verbinding tussen twee stukken vaste pijp met een mofje aan beide kanten.

Wie er toch lange stukken mee legt, moet hem overal vastzetten. Een slap hangende flexbuis maakt scherpe bochten, en in de buitenbocht ontstaat tussen de ribbels een breuklijn. Als daar bij het aanstrijken specie in loopt, is draad trekken definitief voorbij. Bij vorst is flex op de bocht extra kwetsbaar.

Elektrabuis buigen doe je met een buigveer die je in de buis schuift, zodat de wand niet knikt maar mooi rond blijft. Bij koud weer helpt het om de buis eerst een nacht binnen te laten liggen, want koude pvc scheurt.

Elektrabuis vastzetten in muur en plafond gaat met zadels of met klemmen die je op een plug schroeft. De beugelafstand houd je in de praktijk op dertig tot vijftig centimeter, en je zet altijd een zadel vlak naast elke bocht en naast elke doos. Slagvaste elektrabuis herken je aan de zwaardere wand en gebruik je waar de kans op een klap bestaat, zoals in een garage, een schuur of tegen een gevel. Stalen of metalen elektrabuis kom je vooral tegen in oude installaties en in bedrijfspanden.

Buismaat	Oude aanduiding	Aders 1,5 mm²	Aders 2,5 mm²	Aders 6 mm²
16 mm glad	5/8 inch	5	3	past niet
16 mm flexibel	5/8 inch	4	2	past niet
19 mm glad	3/4 inch	8	5	4
19 mm flexibel	3/4 inch	7	4	3
25 mm glad	1 inch	12	8	5
Mantelbuis 40 tot 50 mm	grondbuis	voor complete kabels	een tot twee kabels	een kabel, ruim genoeg om te trekken

Draden trekken met een trekveer

Draden trekken is het onderdeel waar de meeste tijd in gaat zitten en waar het vaakst iets kapot gaat. De basisvolgorde is simpel: je duwt eerst iets dunners en stuggers door de buis, koppelt daar je draad of kabel aan en trekt het geheel terug. Dat dunnere is meestal een trekveer, en de keuze daarin bepaalt of je een half uur of een halve dag bezig bent.

Voor thuisgebruik is een stalen veer met een binnendraad de beste koop. Aan zo'n veer kun je stevig hangen, en door hem kort op te rollen maak je hem tijdelijk stugger, waardoor je hem door een bocht kunt stoten. Rol hem niet te strak op, want dan knapt de binnendraad.

De trekveerpomp, ook wel verenpomp genoemd, is het hulpmiddel dat het verschil maakt op de lange stukken. Je klemt de pomp op de veer en schuift hem heen en weer, zodat je met korte stoten telkens een stukje wint zonder dat je zelf met de hele lengte in de weer bent. Hoe je die pomp instelt en wanneer hij juist tegenwerkt, staat in onze uitleg over de trekveerpomp. Een veer van twintig meter ligt bij Gamma en Praxis gewoon in het schap, en voor een enkele klus kun je er ook een van dertig meter huren bij een gereedschapsverhuur.

Het bevestigen van de draden aan de veer is waar het meestal misgaat. Een kabel aan een trekveer vastmaken doe je zo: steek de aders door het oog, buig ze terug langs de veer en zet ze trapsgewijs vast met tape. De eerste ader kort, de tweede een centimeter verder en de derde nog verder. Zo krijg je een slanke, aflopende punt in plaats van een dikke bult die in elke bocht blijft haken.

Wikkel de tape altijd in de trekrichting mee, anders schuift hij eraf. Bij vijf draden aan een trekveer trekken wij liever twee keer twee in plaats van alles tegelijk.

Voor een complete mantelkabel gebruik je geen tape maar een trekkous: een gevlochten kous die om de buitenmantel klemt en strakker grijpt naarmate je harder trekt. Dat trekt makkelijker, en het is de enige manier om de kracht op de mantel te zetten in plaats van op de aders. Op installatiekabel staat een maximale trekkracht vermeld, vaak in de orde van tachtig newton, en dat haal je met twee man aan een veer sneller dan je denkt.

Type trekveer	Prijsklasse	Waar hij goed in is	Waar hij tegenvalt
Nylon veer, 4 mm	rond 10 euro	Korte rechte stukken gladde buis, loze leidingen	Komt slecht door flexbuis en door meerdere bochten
Stalen veer met binnendraad	20 tot 30 euro	Het meeste werk in huis, je kunt eraan hangen en ermee stoten	Roest als je hem nat opbergt, knikt bij verkeerd oprollen
Kunststof veer op haspel	rond 60 euro	Lange stukken, blijft soepel en knikt niet	Minder stootkracht, en aanzienlijk duurder
Glasvezelveer	vanaf 80 euro	Mantelbuis in de grond, duwen over grote afstand	Veel te stug voor buis binnenshuis
Trekdraad in een loze leiding	zit er al in	De trekveer erdoor halen	Niet geschikt om er direct een kabel aan te trekken
Nylon koord van 3 mm	een paar euro	Met een stofzuiger door een lastige buis zuigen	Geen duwkracht, dus je moet het zuigen of laten zakken

Als de trekveer of de kabel vastloopt

Een veer die de laatste meters niet doorkomt, is een van de meest voorkomende problemen bij het trekken van draad naar zolder of naar een tweede verdieping. Het eerste dat je doet is proberen vanaf de andere kant. Kom je van beide kanten op ongeveer dezelfde plek vast te zitten, dan weet je waar de blokkade zit en hoe ver hij ligt. Voer de veer verder in vanaf de kant waar je het dichtst bij het obstakel begint, want hoe korter het stuk veer in de buis, hoe meer duwkracht je overhoudt.

Controleer daarna of de oude kabel er echt helemaal uit is. Een achtergebleven laatste meter van een oude telefoonkabel of coax vult de buis precies zo ver dat er niets meer bij kan, en dan blijf je duwen tegen iets wat niet meegeeft. Heb je aan beide uiteinden de oude kabel zonder veel moeite teruggetrokken, dan mag je ervan uitgaan dat de buis leeg is.

De truc die bijna altijd werkt is een dun nylon koord van drie millimeter met een propje plastic zak eraan, dat je met een stofzuiger door de buis zuigt. Zet de stofzuiger aan de ene kant op de leiding en laat het propje aan de andere kant los. Het zakje vangt de luchtstroom en neemt het koord mee, ook door bochten waar een veer op stukloopt.

Daarna werk je in stappen omhoog: met het koord trek je een stevige VD-draad in, met die draad de trekveer, en met de veer pas de echte kabel. Dat lijkt omslachtig maar kost minder tijd dan een uur wringen met een veer die niet wil.

Een internet- of netwerkkabel naar zolder doortrekken vraagt om nog een voorzorg. Zo'n kabel knoop je niet direct aan het dunne zwarte trekdraadje dat fabrikanten in een loze leiding achterlaten. Aan zo'n trekdraad krijg je een utp-kabel niet fatsoenlijk vast, en er zit geen rek in. Trek er de veer mee door en gebruik daarna de veer voor de kabel: die heeft wat veerweg, waardoor je bij een stroeve bocht extra kunt zetten zonder dat er meteen iets breekt.

Zit de kabel halverwege muurvast, dan helpt smeren. Kabelglijmiddel werkt het beste, maar een natte spons of een plantenspuit over de kabel brengt je vaak net zo ver, zeker bij witte mantels die in een bocht tegen de buiswand aan plakken. Een siliconenspray op de kous en op de eerste halve meter kabel doet hetzelfde werk zonder de rommel.

Water in de leiding gieten lost niets op. Het loopt naar het laagste punt en komt daar weer tevoorschijn, meestal in een doos of achter het stucwerk.

Is de kabel in de leiding afgebroken en krijg je er niets meer naast, dan houdt het meestal op. Dan kies je een andere route: langs de buitenkant met een kabelgoot, via een naastgelegen loze leiding, of via de kruipruimte en een nieuwe doorvoer. Boven een verlaagd plafond in een meterkast kun je vaak een stuk leiding demonteren en zo alsnog om de blokkade heen werken.

Kabels door muren, vloeren en de grond in

Een kabel door een binnenmuur brengen is het simpelste geval: boor met een lange steenboor, schuif er een stukje buis doorheen als doorvoer en werk beide kanten af. Bij een buitenmuur of een spouwmuur wordt het serieuzer. Boor daar altijd met een licht afschot naar buiten, zodat regenwater dat langs de kabel loopt naar buiten druppelt en niet je spouw in. Schuif een buisje als mantel door het gat en werk het afdichten zorgvuldig af: buiten een uv-bestendige kit rondom de doorvoer, binnen een tule of een klein rozetje. Een kabel door een muur afdichten is geen afwerking maar isolatiewerk, want een open gat is een koudebrug en een tochtroute.

Boor nooit blind in een spouw. Er kunnen spouwankers, isolatieplaten en soms leidingen zitten, en een gat dat je door de binnenspouw jaagt en niet dichtmaakt, is een route voor tocht en vocht. Door een fundering boren is het geval waar je het beste van afblijft. De nette route loopt onder de fundering door of via de kruipruimte, en als er echt door gewapend beton geboord moet worden, is dat werk voor iemand met een kernboor en verstand van waar de wapening zit.

In de kruipruimte leg je kabels niet los op de bodem. De NEN 1010 vraagt voor kabels in de kruipruimte om een deugdelijke bevestiging en om materiaal dat tegen de omstandigheden kan. In de praktijk betekent dat: beugel ze tegen de balken of langs de wand, ruim boven de plek waar water kan staan, en gebruik een kabel die tegen vocht kan.

Onder een houten vloer loop je met de kabel langs de balken en niet dwars door het midden van een balk: een gat op de verkeerde plek verzwakt de balk. Als je een vloer of een wand opnieuw opbouwt en er balken bij komen, kijk dan eerst hoe je twee houten balken aan elkaar verbindt, want de bevestiging bepaalt waar je straks nog mag boren. Door een ventilatiekanaal of een rookgasafvoer gaat er nooit een kabel, hoe verleidelijk die kant-en-klare doorvoer ook lijkt.

Gaat de kabel de tuin in, dan gebruik je YMVK-as of een neopreen rubberkabel, en je legt hem op ongeveer zestig centimeter diepte. Onder een oprit of een pad ga je dieper en altijd in een mantelbuis, zodat je later kunt vervangen zonder de bestrating eruit te halen. Een kabel ingraven doe je in een bed van zand, met een geel afdeklint of stoeptegels erboven, en je meet in waar de ondergrondse kabel loopt, gemeten vanaf een muur of een paal. Voor grondspots en tuinverlichting geldt hetzelfde: liever een maat dikker en op diepte, dan een dun snoertje net onder de graszode.

Voor je gaat graven, zoek je uit wat er al ligt. Bij mechanisch graven is een graafmelding verplicht, en ook met de schop is het verstandig om eerst de aansluitleidingen in kaart te brengen.

Kleuren geven een hint maar geen zekerheid: een gele buis is bijna altijd gas, een blauwe buis meestal drinkwater, zwart en grijs zijn elektra of telecom, en een paarse of lila buis kom je tegen bij openbare verlichting en datakabels. Vind je iets waarvan je het niet zeker weet, graaf er dan met de hand omheen. Wil je een bestaande kabel terugvinden, dan werkt een leidingzoeker die op de kabel wordt aangesloten beter dan een detector die je alleen over de grond haalt.

Doorvoer	Zo pak je het aan	Diepte of maat	Waar het misgaat
Binnenmuur	Lange steenboor, buisje als doorvoer, tule aan beide zijden	Gat 4 mm ruimer dan de doorvoer	Boren zonder te controleren op leidingen erachter
Buitenmuur of spouw	Afschot naar buiten, mantelbuisje, buiten afkitten	Minimaal 10 mm ruimer dan de kabel	Gat open laten, waardoor water de spouw in loopt
Houten vloer of balklaag	Langs de balken beugelen, boren in het midden van de hoogte	Gat niet groter dan een kwart van de balkhoogte	Dwars door de onderkant van een balk zagen
Kruipruimte	Beugelen tegen balken of wand, kabel geschikt voor vocht	Ruim boven de waterlijn	Kabel los over de bodem laten liggen
Onder een terras of pad	Mantelbuis van 40 tot 50 mm, ruim doorlopen aan beide kanten	Dieper dan de tuin, minstens 60 cm	Kabel zonder buis onder bestrating
In de tuin	YMVK-as in zand, afdeklint erboven, route inmeten	Ongeveer 60 cm diep	Te ondiep, waardoor de eerste spitbeurt hem raakt
Ventilatiekanaal of rookgasafvoer	Niet doen, altijd een eigen doorvoer maken	n.v.t.	Kabel in een kanaal dat warme of vochtige lucht voert

Kabels netjes wegwerken, binnen en buiten

Zichtbare bedrading is geen probleem, zolang de kabel beschermd ligt en je hem later terugvindt. Binnen zijn er drie routes die er goed uitzien: door de wand in buis, achter een plintgoot, of in een opbouwgoot langs het plafond. Achter een gewone plint een kale kabel wegduwen is de slechtste van de drie, want de eerste spijker door de plint zit precies in je fase. Wil je toch achter de plint werken, frees dan een groef in de wand, leg er buis in en houd de kabel minstens vijf centimeter van de bovenrand van de plint af.

In een wand blijf je in de installatiezones: verticaal boven en onder een aansluitpunt en horizontaal in de stroken langs plafond, vloer en deurstijl. Wie zich daaraan houdt, kan later boren zonder een leiding te raken, en wie diagonaal door een muur trekt, zorgt voor een verrassing bij de volgende bewoner. De maten van die zones en de gebruikelijke hoogtes voor stopcontacten en schakelaars vind je in ons overzicht met standaardmaten en installatiehoogtes.

Buiten geldt: of de kabel kan tegen uv en regen, of hij zit in slagvaste buis. Langs een gevel beugel je om de dertig tot veertig centimeter, met een beugel direct naast elke bocht. Een kabel in een voeg wegwerken kan mooi uitpakken, mits je de voeg echt uitfreest, er een slanke buis of een platte goot in legt en daarna opnieuw voegt in dezelfde kleur.

Langs een schutting laat je de kabel niet strak lopen maar met een ruime lus bij elke paal, want een schutting beweegt met de wind mee. Hang een lichtsnoer tussen palen nooit aan het snoer zelf. Een kabel spannen over een afstand doe je met staal: span een staaldraad tussen de palen en bind het snoer daar met bindertjes aan vast, zodat de trekkracht op het staal komt en niet op het koper. Een buitenlamp of een wandlamp waarvan je het snoer over de muur moet wegwerken, sluit je aan in een waterdichte doos vlak achter het armatuur, zodat er geen los snoer over de gevel loopt.

Bij een rolluik of een knikarm zonnescherm zit de zwakke plek altijd op het bewegende punt. De motorkabel van een rolluik loopt door de rolluikkast naar de schakelaar, en de kabel vervangen betekent bijna altijd de kast openen. Bij een knikarm breekt de kabel bij het scharnier omdat hij bij elk uitrollen buigt: gebruik daar soepele neopreen en leg een ruime lus, zodat de kabel meebuigt in plaats van te knikken. Kabels vastmaken en bundelen doe je met uv-bestendige tie-wraps die je niet strak aantrekt, want een bundel die klem zit kan minder stroom voeren en de mantel wordt op den duur ingesneden.

Op een dak met zonnepanelen mogen de kabels nooit los liggen of in een lus over het dakvlak hangen. Ze horen opgehangen in het montageframe onder de panelen, met uv-bestendige clips, zodat er geen water op blijft staan en marters er niet bij kunnen. De solar kabel tussen de panelen is 4 of 6 mm² en dubbel geïsoleerd, en die hoort niet zomaar in een gewone elektrabuis samen met 230 volt.

Naar binnen ga je door een echte dakdoorvoer: bij pannen een doorvoerpan met een tule, bij een plat dak een doorvoer met een manchet die je in de dakbedekking meeneemt. Door de regenpijp of door het kanaal van de mechanische ventilatie is geen route, hoe vaak dat ook wordt voorgesteld. Buitenom langs de gevel naar beneden kan wel, mits de kabel buitenshuis in slagvaste buis zit en netjes in een rechte lijn loopt.

Kabels en snoeren verlengen, inkorten en repareren

Een vaste kabel verlengen mag, mits de plek waar je de verbinding maakt bereikbaar blijft. Dat is de hele kern van de regel. Zit er een kabel in de vloer die je niet kunt vervangen en moet hij vijf meter verderop uitkomen? Zet dan een inbouwdoos in de wand op het punt waar hij nu uit de vloer komt, en trek vanaf daar in buis verder. Op die doos komt een afdekplaatje of een stopcontact, zodat de las achter een plaatje van een euro blijft zitten in plaats van achter drie vierkante meter tegels.

Bij een verlengsnoer werkt het anders. Een snoer met kroonsteentjes en tape aan een ander snoer knopen is geen verlenging maar een gevarenpunt: er zit geen trekontlasting in, de isolatie is niet gesloten en het geheel ligt op de vloer waar iedereen eroverheen loopt.

Vervang het hele snoer, of maak er een tweede snoer bij met een stekker aan de ene en een contrastekker aan de andere kant. Zet de trekontlasting in beide stekkers goed vast, gebruik adereindhulzen en houd de aders niet langer bloot dan nodig. Bij een geaarde uitvoering laat je de groengele ader een centimeter langer dan de fase en de nul, zodat de aarde bij een harde ruk als laatste losschiet.

Een doorgesneden of doorgeknipt snoer laat zich herstellen, maar niet met tape. Voor een verplaatsbaar snoer gebruik je krimpverbinders met lijmvulling: ader voor ader, de verbindingen onderling verspringend zodat er geen dikke bult ontstaat, en daarna een ruime krimpkous over het geheel. Zit de breuk vlak bij de stekker, dan is de stekker vervangen en het snoer inkorten bijna altijd de nettere oplossing. Bij goedkope kerstverlichting met drie draden houdt het op: die strengen zijn niet bedoeld om open te maken, en een reparatie in de tuin overleeft de eerste natte week niet.

Rolt het snoer van je stofzuiger niet meer op, dan zit het probleem in het oprolmechanisme en niet in het snoer. De veer in het haspelhuis is verslapt of het snoer is bij de doorvoer gerafeld. Bij merken als Miele en Philips is die complete snoerhaspel als onderdeel los te koop, inclusief snoer en stekker, en vervangen gaat sneller dan je denkt. Het is ook de enige route: een haspelsnoer verleng je niet, want het moet in zijn geheel op de rol passen.

Stekkers, stekkerdozen en verlengsnoeren

De vraag of een stekkerdoos in een stekkerdoos mag, komt vaker langs dan welke andere elektravraag ook. Het antwoord hangt niet af van het aantal dozen maar van de aderdikte in het snoer. Een goedkope tafeldoos uit de actiebak heeft vaak 0,5 of 0,75 mm² aders, en die is daarmee beperkt tot ongeveer 1350 watt. Een degelijke doos heeft 1,5 of soms 2,5 mm² en kan flink meer hebben.

Doorlussen zelf is niet het probleem, en een stekkerdoos die koppelbaar is, is daar juist voor gemaakt. Het probleem ontstaat zodra iemand aan het eind van de keten een kacheltje, een waterkoker of een frituurpan insteekt terwijl alles achter elkaar hangt via de dunste doos.

Een router, een modem, een beeldscherm en wat adapters achter elkaar op een stekkerblok in een stekkerblok is elektrisch geen enkel probleem: bij elkaar trekken die nog geen honderd watt. Het risico zit in wat er later bij komt en in wat een ander doet die niet weet hoe het geknoopt is. Kies daarom een doos met een dik snoer, leg de snoeren zo dat niemand erover struikelt, en zet een zwaar apparaat altijd rechtstreeks in een wandcontactdoos.

Bij het opladen van een elektrische auto via een gewoon stopcontact geldt dat in het kwadraat. De stekker wordt daar urenlang zwaar belast en voelt tijdens het opladen merkbaar warm aan. Stel de lader in op een lagere stroom, gebruik een kabel met 2,5 mm² aders, rol hem volledig af en zorg op termijn voor een vast laadpunt. Hoeveel je op een groep kwijt kunt zonder hem te overbelasten, reken je na met de groepencalculator.

Randaarde is het tweede misverstand. Een geaarde stekkerdoos in een ongeaard stopcontact past prima, maar er komt geen aarde in. De aarde moet vanuit de vaste bedrading via het stopcontact op je verlengsnoer terechtkomen, en zit die er niet, dan hangt de aardpen van je subwoofer of je pc aan niets.

Heeft een apparaat een randaardestekker, dan heeft de fabrikant bepaald dat de behuizing onder spanning kan komen te staan, en dan hoort er ook echt aarde aan. De oplossing is het stopcontact vervangen door een geaarde uitvoering en een aardader bijtrekken, waarbij alle wandcontactdozen in die ruimte hetzelfde type moeten worden. Een ongeaarde tafeldoos in een geaard stopcontact past overigens niet, en dat is met opzet zo gemaakt.

Veel mensen denken dat de oude driewegstekker verboden is. Dat is niet zo, hij wordt alleen nauwelijks meer verkocht, en met reden: het ding wordt mechanisch zwaar belast, heeft geen trekontlasting en hangt met drie adapters naast elkaar uit het stopcontact te kantelen. Een tafeldoos met een snoer doet hetzelfde werk zonder die hefboom.

Past een stekker niet in je verlengsnoer, dan is dat meestal een blokvormige adapter met een ingebouwde transformator die tegen de behuizing van de buurstekker aanloopt. Een doos met schuin geplaatste contacten of een korte tussenkabel lost dat op, forceren niet. Wat in webshops een kabel verlenger heet, is trouwens gewoon een verlengsnoer met een contrastekker eraan.

Een lampje in een stekkerdoos dat flikkert is bijna altijd het neonlampje of de overspanningsbeveiliging die aan het einde van zijn leven is. De beveiliging in zo'n doos slijt bij elke piek een stukje, en als het lampje van kleur verandert of dooft, beschermt hij niets meer. Zet de doos ook nooit op een radiator van de verwarming, achter een kast of onder een kleed: de warmte moet weg kunnen en je moet erbij kunnen. De kunststof klepjes voor de gaatjes zijn kinderbeveiliging, geen stofdop, en die haal je er dus niet permanent uit.

Stekkertype	Aantal polen	Spanning	Waar je hem tegenkomt
Platte tweepolige stekker	2	230 volt	Dubbel geïsoleerde apparaten, lampen, adapters
Randaardestekker	2 plus aarde	230 volt	Alles met een metalen behuizing of een verwarmingselement
Contrastekker	2 of 2 plus aarde	230 volt	Aan het uiteinde van een zelfgemaakt verlengsnoer
Perilex	5	230 en 400 volt	Kookplaat, fornuis, oven met kookplaat
CEE vierpolig, rood	3 fasen plus aarde	400 volt	Machines zonder 230 volt aan boord
CEE vijfpolig, rood	3 fasen, nul en aarde	400 en 230 volt	Machines met besturing of verlichting op 230 volt
CEE blauw	fase, nul en aarde	230 volt	Camping, boot, buitenaansluiting

Maatvoering

De gangbare hoogtes en maten voor sanitair, elektra, keuken en trap, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Ruimte of vakgebied Alle Sanitair Elektra Keuken Trap Deuren Ventilatie

Ruimte of vakgebied	Onderdeel	Gangbare maat	Marge die in de praktijk werkt	Waar je op moet letten
Sanitair	Wastafel, bovenkant	85 cm boven de vloer	80 tot 90 cm	Meet vanaf de afgewerkte vloer. Bij een opzetkom reken je vanaf de bovenkant van de kom, dus zakt het meubel naar ongeveer 70 cm.
Sanitair	Wastafelkraan, uitloop	25 tot 30 cm boven de wastafelrand	wat past bij de kom	Te hoog geeft spatten, te laag krijg je je handen er niet onder.
Sanitair	Fonteintje in het toilet	80 tot 85 cm	75 tot 90 cm	Vaak iets lager dan een wastafel omdat de ruimte krap is.
Sanitair	Toiletpot, bovenkant zitting	40 tot 43 cm	38 tot 48 cm	Een verhoogd toilet zit op 46 tot 48 cm en zit voor veel mensen prettiger.
Sanitair	Hangend toilet, onderkant pot	40 cm boven de vloer	38 tot 45 cm	De hoogte bepaal je bij het stellen van het inbouwreservoir, daarna ligt hij vast.
Sanitair	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 80 cm	Te ver naar achteren betekent draaien terwijl je zit.
Sanitair	Douchekraan, thermostaat	100 tot 110 cm	95 tot 120 cm	Je wilt hem kunnen bedienen zonder in de straal te staan.
Sanitair	Doucheglijstang, bovenkant	180 tot 200 cm	afhankelijk van de lengste gebruiker	Reken op minstens 20 cm boven de kruin.
Sanitair	Regendouche, onderkant kop	205 tot 215 cm	200 tot 220 cm	Onder de 200 cm stoot een lange gebruiker zijn hoofd.
Sanitair	Handdoekradiator, onderkant	20 tot 30 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Laag genoeg voor luchtcirculatie, hoog genoeg om onder te dweilen.
Sanitair	Afvoer wastafel, muurdoorvoer	50 tot 55 cm	45 tot 60 cm	Onder de sifon door, en houd rekening met de kastindeling.
Elektra	Stopcontact in een woonruimte	30 cm hart boven de vloer	25 tot 40 cm	Bij nieuwbouw vaak 30 cm, bij renovatie kom je van alles tegen.
Elektra	Stopcontact boven een aanrechtblad	115 tot 125 cm	10 tot 20 cm boven het blad	Uit de spatzone van de kraan blijven.
Elektra	Lichtschakelaar	105 cm hart boven de vloer	90 tot 120 cm	Gelijk houden met de deurklink geeft een rustig beeld.
Elektra	Deurklink	100 cm hart boven de vloer	95 tot 105 cm	Ook de referentiehoogte waar schakelaars zich naar voegen.
Elektra	Meterkast, groepenkast	150 tot 180 cm	bereikbaar zonder trapje	De hoofdschakelaar moet zonder klimmen te bedienen zijn.
Elektra	Wandcontactdoos buiten	minimaal 30 cm boven maaiveld	hoger bij kans op opspattend water	Spatwaterdicht uitvoeren en op een aardlekschakelaar aansluiten.
Elektra	Bedrade deurbel, drukknop	110 tot 130 cm	100 tot 140 cm	Ook bereikbaar voor kinderen en vanuit een rolstoel.
Elektra	Wandlamp naast een spiegel	160 tot 170 cm	op ooghoogte van de gebruiker	Licht van opzij geeft minder schaduw dan licht van boven.
Elektra	Televisieaansluiting	40 cm of op de hoogte van het scherm	afhankelijk van de opstelling	Bij een hangend scherm wil je de doos achter het scherm.
Keuken	Werkblad, bovenkant	90 tot 95 cm	85 tot 100 cm	Vuistregel: elleboog min 10 tot 15 cm. Lange mensen willen echt hoger.
Keuken	Bovenkasten, onderkant	50 tot 60 cm boven het blad	45 tot 65 cm	Te laag en je kunt niet met een pan onder de kast werken.
Keuken	Afzuigkap boven een elektrische kookplaat	60 cm	55 tot 70 cm	Onder de 55 cm wordt de kap te warm en vet hij snel dicht.
Keuken	Afzuigkap boven een gaspit	65 cm	65 tot 75 cm	Bij gas altijd hoger dan bij inductie in verband met de vlam.
Keuken	Plint onder de keukenkasten	10 tot 15 cm	standaard 15 cm	Terugliggend zodat je met je tenen bij het blad kunt staan.
Keuken	Inbouwoven op ooghoogte	onderkant op 85 tot 90 cm	naar de gebruiker	Scheelt bukken met een hete plaat in je handen.
Trap	Trapleuning	90 cm boven de voorkant van de trede	85 tot 100 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede, niet vanaf de vloer.
Trap	Leuning langs een bordes	100 cm	90 tot 110 cm	Bij een bordes gelden strengere eisen dan langs de schuine trap.
Trap	Optrede, hoogte per trede	18 tot 20 cm	maximaal 21 cm binnen een woning	Alle treden even hoog, ook de eerste en de laatste.
Trap	Aantrede, diepte van de trede	22 tot 24 cm	minimaal 22 cm	Vuistregel: 2 keer de optrede plus de aantrede is 60 tot 64 cm.
Trap	Vrije doorloophoogte boven de trap	230 cm	minimaal 210 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede naar het plafond.
Trap	Spijlafstand van een balustrade	maximaal 10 cm	kleiner bij kinderen	Zo kan een kinderhoofdje er niet tussen.
Deuren	Binnendeur, standaardmaat	83 bij 201,5 cm	78 tot 93 cm breed	De dagmaat van het kozijn is groter dan het deurblad.
Deuren	Voordeur, standaardmaat	88 bij 201,5 cm	83 tot 100 cm breed	Breder is prettig bij verhuizen en bij een rollator.
Deuren	Speling onder een binnendeur	1 tot 1,5 cm	2 cm bij mechanische ventilatie	De kier is de luchttoevoer naar de afzuiging, dus dicht hem niet.
Deuren	Speling rondom in het kozijn	3 mm	2 tot 4 mm	Te weinig speling en de deur klemt zodra het hout werkt.
Deuren	Scharnieren, afstand tot de hoek	20 cm van boven en onder	15 tot 25 cm	Bij een zware deur een derde scharnier in het midden.
Ventilatie	Ventilatierooster in een raam	boven in het kozijn	op de bovenregel	Warme lucht komt boven binnen en zakt langs het glas, dat tocht minder.
Ventilatie	Afzuigpunt in een badkamer	hoog in de ruimte	20 tot 30 cm onder het plafond	Vocht stijgt, dus laag afzuigen werkt niet.
Ventilatie	Muurrooster kruipruimte	net boven het maaiveld	minimaal 15 cm	Anders slaat regenwater naar binnen en loopt het rooster dicht.
Ventilatie	Dakdoorvoer, afstand tot de nok	minimaal 50 cm	afhankelijk van het type	Te dicht bij de nok geeft terugslag bij wind.

Veelgestelde vragen