Flexibele waterleiding aanleggen, koppelen en wegwerken

Welke soorten flexibele waterleiding er zijn

Flexibele waterleiding is de verzamelnaam voor buis die je met de hand in vorm legt in plaats van soldeert. In het schap liggen er zeker vier soorten naast elkaar en die zijn onderling niet uitwisselbaar. Hoe deze buis zich verhoudt tot de rest van je installatie lees je in ons overzicht over waterleiding in en om het huis.

De soort die je het vaakst tegenkomt is meerlagenbuis, in de handel ook alupex of Unipipe genoemd. Dat is kunststof buis met een dun aluminium laagje ertussen, meestal in de maat 16x2 mm. Het aluminium doet twee dingen: de buis houdt de vorm die je hem geeft, en hij zet bij warm water veel minder uit dan kale kunststof.

Daarnaast is er kale PEX zonder aluminium. Die is goedkoper en soepeler, maar hij veert na het buigen deels terug en heeft dus meer beugels nodig om op zijn plek te blijven. Tyleen is de derde variant, een polyethyleenslang op rol die je in lange stukken buiten en onder de grond legt, en die alleen voor koud water bedoeld is.

De vierde is geen kunststof: flexibel koper op rol, met een kunststof mantel eromheen ook wel wicu-buis genoemd. Als je al met koper werkt en de bochten zijn het probleem, dan is dit vaak de kortste route. Je gebruikt er hetzelfde gereedschap en dezelfde koppelingen voor als bij hard koper, met één toevoeging waar we verderop op terugkomen.

Van de kunststof buizen krijg je zowel kale rollen als rollen waar de mantelbuis al omheen zit. Voor alles wat onder een vloer of achter een wand verdwijnt neem je de uitvoering met mantelbuis, rood voor warm en blauw voor koud. Kale buis is voor zichtbaar werk in een meterkast of technische ruimte.

Soort	Hoe je hem herkent	Waar hij voor bedoeld is	Waar je op moet letten
Meerlagenbuis (alupex)	Wit of grijs, met een aluminium laagje in de wand, houdt zijn vorm	Warm en koud water binnen, vloerverwarming, radiatoraansluitingen	Buismaat is de buitenmaat, dus 16x2 heeft 12 mm binnenmaat
PEX zonder aluminium	Soepel en veerkrachtig, komt na het buigen deels terug	Water binnen, vaak in schuifhulssystemen	Meer beugels nodig, zet bij warm water zichtbaar uit
Tyleen op rol	Zwart of blauw, stug, in rollen van 25 tot 100 meter	Koud water buiten, buitenkraan, tuin, lange tracés onder de grond	Niet geschikt voor warm water en niet voor binnen achter een wand
Flexibel koper op rol	Koper dat je met de hand buigt, soms met kunststof mantel (wicu)	Aansluitingen waar veel bochten zitten en je toch koper wilt	Bij een knelkoppeling altijd een steunbus in de buis
Buis in mantelbuis	Geribbelde rode of blauwe mantel om een gladde binnenbuis	Alles wat in de vloer, de wand of het beton verdwijnt	Een knik in de binnenbuis zie je van buiten niet
Flexibele kraanslang	Korte rvs-omvlochten slang met wartels aan beide kanten	Van stopkraan naar kraan, van muurplaat naar toiletreservoir	Bedoeld als eindstuk, niet om in een wand weg te werken

Maten en diameters, en wat er op elkaar past

De helft van het gepuzzel bij flexibele waterleiding komt door de maten. Kunststof buis wordt aangeduid met de buitenmaat en de wanddikte, dus 16x2 mm betekent 16 millimeter buitendiameter met een wand van 2 millimeter en dus 12 millimeter aan de binnenkant. Koper wordt ook op buitenmaat verkocht, in 10, 12, 15 en 22 mm.

Praktisch gezien vervangt 16x2 mm kunststof een koperen leiding van 15 mm en is 20x2 mm de maat voor een langere toevoerleiding. Voor een aftakking naar een fonteintje of een toilet is 16 mm ruim genoeg. Een hoofdleiding naar een garage of een tweede badkamer leg je in 25 mm en tak je daar met T-stukken vanaf.

Zoek je flexibele waterleiding van 12 mm, dan zoek je bijna altijd naar iets anders dan kunststof buis. 12 mm is een kopermaat en tegelijk de knelmaat waarin flexibele kraanslangen en stopkranen geleverd worden. In woningen van voor ongeveer 1980 kom je onder de wastafel ook nog 10 mm koper tegen, en 10 en 12 mm zien er met het blote oog identiek uit. Meet met een schuifmaat voordat je koppelingen bestelt.

Aan de kraankant stapt alles over naar schroefdraad in inches. De wartel van een kraanslang is meestal 3/8", een muurplaat of buitenkraan is 1/2". Welke hoogtes en afstanden gebruikelijk zijn voor aansluitpunten in een badkamer zoek je op in onze tabel met standaardmaten, zodat de leiding straks precies achter het meubel uitkomt.

Maat	Wat het is	Waar je hem tegenkomt	Waar hij op overgaat
16x2 mm	Kunststof buis, 12 mm binnenmaat	Standaardmaat voor tappunten binnen	Knel- of perskoppeling 16 x 15 mm koper, of 16 x 1/2"
20x2 mm	Kunststof buis, 16 mm binnenmaat	Langere toevoer, aansluiting op de watermeter	20 x 15 mm of 20 x 3/4"
25x2,5 mm	Kunststof buis, 20 mm binnenmaat	Hoofdleiding naar garage, schuur of tweede verdieping	25 x 22 mm koper, T-stuk 25 x 16 x 25 voor de aftakking
10 mm koper	Oude dunne aansluitleiding	Wastafel en toilet in woningen van voor 1980	Knelwartel 10 mm, daaronder 3/8" schroefdraad
12 mm koper	Aansluitleiding onder sanitair	Stopkranen, kraanslangen, fonteintjes	Knel 12 mm naar 3/8" buitendraad
15 mm koper	Standaard leidingmaat binnen	Doorgaande leidingen naar bad, douche en keuken	Puntstuk 1/2" x 15 mm, knelkoppeling 15 x 16
3/8" wartel	Schroefdraad met een rubberring in de moer	Kraanslangen, stopkranen, toiletaansluiting	Hoort op een puntstuk met vlakke rand, niet op een knelsok
1/2" buitendraad	Zwaardere schroefdraad, dicht af op vlas of teflon	Muurplaten, buitenkraan, wasmachinekraan	Puntstuk 1/2" x 15 mm of overgang 16 x 1/2"

Koppelingen: knellen, persen, schuiven of steken

De buis kost weinig, de koppelingen bepalen de prijs en het risico. Er zijn vier manieren om een koppeling voor flexibele waterleiding te maken en ze verschillen vooral in wat je met de plek van de verbinding mag doen. Welke koppeling op je flexibele buis past hangt af van het merk, maar het type bepaalt of de verbinding bereikbaar moet blijven.

Een knelkoppeling op flexibele waterleiding is de goedkoopste en de snelste. Je schuift de wartel en de knelring over de buis, drukt de insert in het uiteinde en draait de moer met twee sleutels aan. Zonder die insert of steunbus vervormt de buis onder de ring en dicht de koppeling niet af, en dat geldt net zo goed voor een knelkoppeling op flexibele koperen leiding.

Een persfitting maak je met een perstang die de huls in één beweging om de buis knijpt. Dat is de verbinding die je wél mag wegwerken, en in de praktijk kost het niet meer dan een minuut per koppeling. De tang is het probleem: nieuw kost die honderden euro's, maar bij de installateur waar je de materialen koopt is er vaak een te huur of te leen. Wat een tang per systeem kan en wat huren ongeveer kost lees je bij de perstang voor waterleiding.

Het schuifhulssysteem werkt anders: je rekt het buiseinde op met een expander, schuift het over de fitting en trekt daarna een messing huls over de verbinding. Er zit geen rubber O-ring in, dus er is niets dat op termijn kan verharden. Dit soort koppelingen mag je zelfs meestorten in beton.

Steekkoppelingen druk je zonder gereedschap op de buis. Ze werken prima, maar ze houden een rubberafdichting en een klemring, en die horen bereikbaar te blijven. Voor een aansluiting achter een badmeubel is dat prima, voor een koppeling onder een dekvloer niet.

Type koppeling	Gereedschap	Mag je hem wegwerken	Waar hij op zijn plek is	Waar het misgaat
Knelkoppeling	Twee sleutels of waterpomptangen	Nee, alleen bereikbaar monteren	Onder de wastafel, in de meterkast, bij de stopkraan	Insert vergeten, of moer te vast waardoor de ring insnijdt
Perskoppeling	Perstang met de bek van jouw merk	Ja	Alles in muur, vloer en plafond	Verkeerde bek, of niet gekalibreerd voor het persen
Schuifhulskoppeling	Expander en schuiftang van het merk	Ja, ook in beton	Vloerverwarming, verdelers, instortwerk	Buis te ver opgerekt en te snel doorgewerkt
Steekkoppeling	Geen	Nee	Snelle reparatie, tijdelijke aansluiting, zichtbaar werk	Buis niet haaks afgesneden of niet ver genoeg ingestoken
Klemkoppeling met inbus	Inbussleutel of gripsleutel	Nee	Doe-het-zelfsystemen uit de bouwmarkt	Alleen bruikbaar binnen hetzelfde merk
Wartel met rubberring	Steeksleutel, met de hand plus een kwartslag	Nee	Kraanslangen, stopkranen, toiletaansluiting	Op een knelsok gedraaid in plaats van op een puntstuk

Flexibele waterleiding aansluiten op koperen leiding

De meeste mensen leggen geen compleet nieuwe installatie aan maar takken af van wat er ligt, en dat is meestal koper. Flexibele waterleiding aansluiten op koperen leiding is goed te doen, mits je eerst de kopermaat vaststelt. Zet er een schuifmaat op, want 10 en 12 mm zijn met het oog niet uit elkaar te houden en de koppelingen zijn niet uitwisselbaar.

Sluit de hoofdkraan, tap het laagste punt af en snijd de koperen leiding door met een pijpsnijder in plaats van met een zaag. Een snijder geeft een haakse kant zonder vijlsel in de leiding. Ontbraam de binnenkant, want de braam die achterblijft snijdt op termijn in de afdichting.

Voor de overgang zelf gebruik je een koppelstuk voor flexibele waterleiding met aan de ene kant de kopermaat en aan de andere kant de buismaat, bijvoorbeeld 15 x 16 mm. Schuif eerst de wartel en de knelring over het koper, dan pas de koppeling ertegenaan. Aan de kunststof kant gaat de insert in de buis voordat de moer erop komt.

Werk je op flexibel koper of op wicu-buis, dan hoort daar altijd een steunbus in. Zacht koper vervormt onder de knelring en dan krijg je de verbinding nooit dicht. Wil je de koperkant liever solderen, houd er dan rekening mee dat drinkwaterleiding om zachtsoldeer en een zuurvrij vloeimiddel vraagt, wat iets anders is dan het solderen van zink aan een dakgoot.

Een puntstuk en een knelsok lijken op elkaar, maar zijn het niet

Hier gaat het vaak mis. Een flexibele slang met een wartel dicht af op een rubberring, en die ring heeft een brede, vlakke rand nodig om tegenaan te drukken. Dat is precies wat een puntstuk is: een fitting met 1/2" of 3/8" buitendraad en een vlakke kop.

Een knelsok heeft óók 3/8" of 1/2" schroefdraad, dus de wartel van je slang draait er zonder moeite op. Alleen is de rand van een knelsok smal en scherp, en die snijdt de rubberring op termijn door. Het lijkt dicht en het blijft soms jaren goed, tot het op een nacht loslaat.

De juiste oplossing is dus een puntstuk 1/2" x 15 mm of 3/8" x 12 mm tussen de leiding en de slang. Heb je dat niet bij de hand, dan maakt een insert in de knelaansluiting de rand alvast vlakker. Op een puntstuk is teflontape trouwens overbodig, want daar dicht het rubber af en niet de schroefdraad. Wanneer teflon wél nodig is en hoeveel slagen je neemt lees je bij teflontape aanbrengen op schroefdraad.

Kranen met een vaste hart-op-hart maat

Bij een badkraan of een keukenmengkraan liggen de twee aansluitingen op een vaste afstand van elkaar, meestal 150 mm. Komt je nieuwe leiding daar net niet op uit, dan hoef je de buis niet te verleggen. Met een S-koppeling die het hoogteverschil opvangt corrigeer je een paar centimeter in beide richtingen.

Flexibele waterleiding buigen zonder knik

Flexibele waterleiding buigen klinkt makkelijker dan het is, want de buis knikt eerder dan je denkt. De vuistregel voor buigen met de hand is een straal van vijf keer de buitendiameter, dus bij 16 mm buis houd je minstens 80 millimeter aan. Met een buigveer kom je op ongeveer drie keer de diameter.

Een inwendige buigveer schuif je in de buis, buigt de bocht en trek je er met een draaiende beweging weer uit. Voor 16x2 mm meerlagenbuis werkt ook een gewone buigtang voor 15 mm koper prima, zeker de uitvoering met een slede in plaats van een rol. Oefen de eerste bocht op een afgeknipt stukje, dan weet je hoeveel de buis terugveert.

Bij een haakse bocht vlak achter een voorzetwand of onder een radiator loop je tegen de grens aan. Zit er minder ruimte dan de minimale buigstraal, dan buig je niet maar zet je er een knie in: een geperste bochtfitting van 90 graden neemt de hoek in een paar centimeter. Dat is netter dan een buis die je met kracht in vorm dwingt.

Kou maakt het lastiger. Buis die uit een koude schuur of uit de auto komt is stugger en scheurt eerder aan de buitenkant van de bocht. Laat de rol een paar uur binnen liggen voordat je begint, dat scheelt meer dan je zou verwachten.

Bij zware buis in een grotere maat werkt het om de buis eerst kaal te leggen en te buigen, en de mantelbuis er daarna overheen te schuiven. Dan voel je met je handen wat er gebeurt. Een knik in een buis die al in de ribbelmantel zit zie je namelijk niet, en die merk je pas als de druk erop staat.

In de muur, onder de vloer en in beton storten

Flexibele waterleiding in muur en vloer wegwerken mag, maar wat er wel en niet mag gaat niet over de buis: dat gaat over de koppelingen. De regel die je zonder uitzondering aanhoudt: een knelkoppeling of een steekkoppeling komt nooit op een plek waar je er later niet meer bij kunt. Zo'n verbinding kan na jaren een klein beetje gaan huilen, en bereikbaar draai je hem een slag aan terwijl je onder een dekvloer je hele badkamer moet openbreken.

Persfittingen en schuifhulskoppelingen zijn wel bedoeld om weggewerkt te worden. Bij het schuifhulssysteem zit er geen rubber in de verbinding, en dat is precies de reden dat je die koppelingen zelfs in beton mag meestorten. Controleer bij twijfel de opdruk en de productinformatie van het merk dat je gebruikt.

Ook een kunststof leiding in de muur hoort in een mantelbuis. Die mantel houdt cement en gips van de buis af, geeft ruimte om uit te zetten bij warm water en maakt het in theorie mogelijk om de binnenbuis er ooit uit te trekken en te vervangen. Bij koper is die mantel harde noodzaak, want gips en cement tasten koper aan.

De aanpak die de minste ellende geeft is werken vanuit één punt. Zet een verdeler op een bereikbare plek, bijvoorbeeld in de meterkast of onder de cv-ketel, en leg vandaaruit naar elk tappunt één doorlopende buis zonder enige koppeling onderweg. Het kost meer meters, maar er zit dan geen enkele verbinding onder je vloer. Hoe je zo'n tracé uitzet en welke volgorde het handigst werkt staat bij waterleiding aanleggen van verdeler naar tappunt, en de rest van de badkamerklus vind je onder sanitair en loodgieterswerk.

Stort of dicht nooit voordat je hebt afgeperst. Zet de leiding onder druk, laat hem een paar uur staan en loop daarna elke koppeling na met een stukje keukenpapier. Houd de vloer of de sleuf daarna nog een paar dagen open voordat je de dekvloer stort, want een klein lek zie je pas als het even gestaan heeft.

Afdoppen, verlengen en een T-stuk plaatsen

Flexibele waterleiding afdoppen doe je met een eindstop in dezelfde techniek als de rest van je installatie: een knelstop waar je erbij kunt, een persstop waar je hem wegwerkt. Belangrijk is dat er genoeg buis over is om de koppeling op te zetten, want een fitting heeft twee tot drie centimeter schone buis nodig.

Precies daar loopt het afdoppen van flexibele waterleiding vaak vast. Je koppelt een toilet af, ziet een T-stuk waar de aftakking pal tegenaan zit en houdt geen millimeter buis over. Dan haal je het T-stuk eruit en zet je er een recht stukje buis met twee koppelingen voor terug, of je gebruikt een reparatiesok die het gat overbrugt zonder dat je de leiding uit elkaar hoeft te schuiven.

Flexibele waterleiding verlengen gaat hetzelfde: een koppelstuk tussen twee stukken buis, of een tweede flexibele slang aan de eerste. Voor een kraan die net tien centimeter te ver weg staat is een langere slang bijna altijd beter dan twee gekoppelde slangen. Kan het niet anders, koppel dan met een messing koppelstuk 3/8" x 3/8" waar aan beide kanten een rubberring tegen een vlakke rand drukt.

Bij een T-stuk in flexibele waterleiding is de plaats belangrijker dan de fitting. Tak af op een punt waar je er een stopkraan bij kunt zetten die bereikbaar blijft, zodat je later één tappunt kunt afsluiten zonder het hele huis droog te leggen. Voor een aftakking naar een buitenkraan of een tuinaansluiting hoort binnen tien centimeter na de aftakking een controleerbare keerklep, en er zijn stopkranen waar die keerklep al in zit. Welke stoppen en pluggen er per situatie bestaan staat bij een waterleiding netjes afdoppen.

Kraanslangen die te kort zijn

Krijg je een nieuwe kraan waarvan de meegeleverde slangen van 45 of 50 cm net niet reiken, dan zijn er twee nette oplossingen. De eerste is een langere losse slang met de juiste wartels, bijvoorbeeld een rvs-omvlochten slang van 35 of 50 cm met knel 15 x 10 mm. De tweede is de koperen leiding een stukje verlengen en eindigen op twee stopkranen, één voor warm en één voor koud.

Die tweede route is meestal het mooist. Een stopkraan met knel 12 of 15 mm en 3/8" buitendraad geeft je meteen een afsluiter onder de wastafel en een vlakke rand voor de wartel van de kraanslang. Zet de slang bovenin nog in een beugeltje of plaats de kraantjes iets schuin, dan kan de slang niet knikken.

Passen nieuwe slangen niet op je kraan, tel dan de draadgangen van de oude en de nieuwe wartel. Bij twee slangen die er hetzelfde uitzien kan de een acht gangen hebben en de ander zes, en dan komt de moer nooit ver genoeg. Controleer ook of twee wartels naast elkaar niet tegen elkaar aanlopen, want dan draai je hem nooit vast genoeg voor een dichte afdichting.

Warm water, buiten en de grenzen van het materiaal

Een flexibele warmwaterleiding mag, maar niet met elk materiaal. Meerlagenbuis en PEX zijn gemaakt voor warm water en gaan bij normale tapwatertemperaturen tientallen jaren mee. Op de buis staat gedrukt wat hij aankan, meestal iets als 95 graden bij 10 bar kortstondig en 70 graden continu, en die opdruk is leidend.

Tyleen hoort niet bij warm water. Die slang is voor koud water en wordt bij warmte zacht, waardoor de knelverbindingen loslaten. Gebruik hem voor de buitenkraan en voor lange tracés onder de grond, en niets anders.

Er is een tweede verschil dat je bij flexibele waterleiding voor warm water merkt: uitzetting. Kale PEX wordt bij warm water merkbaar langer en gaat daardoor slingeren tussen de beugels. Meerlagenbuis doet dat veel minder dankzij het aluminium, en een bochtje of lus in het tracé vangt de rest op.

Flexibele waterleiding buiten vraagt om twee dingen: bescherming tegen zon en bescherming tegen vorst. Uv-licht maakt kunststof buis in een paar seizoenen bros, dus laat hem nooit onbeschermd langs een gevel lopen. Onder de grond leg je hem vorstvrij, in Nederland doorgaans zestig tot tachtig centimeter diep, en binnen zet je een aftapkraan zodat je de leiding voor de winter leeg kunt laten lopen.

Let bij een lange leiding ook op de doorstroming. Een buis van 16x2 heeft 12 millimeter aan de binnenkant, en over veertien meter naar een garage kost dat merkbaar debiet. Merk je dat er te weinig uit de kraan komt, dan zit de oorzaak vaker in de diameter en in de lengte dan in de druk zelf: kijk daarvoor bij een lage waterdruk opsporen en bij de waterdruk in huis verhogen.

Toepassing	Welk materiaal	Waar je op let
Koud water binnen	Meerlagenbuis 16x2 of PEX	In mantelbuis achter wand en onder vloer
Warm water binnen	Meerlagenbuis 16x2, rode mantel	Opdruk op de buis controleren, ruimte laten voor uitzetting
Buitenkraan en tuin	Tyleen op rol	Vorstvrij leggen, aftapkraan binnen, keerklep bij de aftakking
Leiding langs een gevel	Meerlagenbuis in mantel of isolatie	Uv-licht maakt kale kunststof bros
Aansluiting op de cv-ketel	Meerlagenbuis of koper	Eerste halve meter na het toestel in koper uitvoeren
Vloerverwarming	PEX met zuurstofdichte laag	Zuurstofdiffusie tast de pomp en de ketel aan
Lange leiding naar garage of schuur	25 mm hoofdleiding met 16 mm aftakkingen	Na lang stilstaan goed doorspoelen voordat je sproeit

Flexibele buis voor elektra is een ander product

Zoek je op flexibele buis, dan kom je net zo vaak uit bij de geribbelde installatiebuis voor elektra. Dat is een heel ander product: die buis is er om draad in te trekken en kan geen enkele waterdruk hebben. Slagvaste flexibele buis en hittebestendige flexibele buis zijn varianten daarvan, respectievelijk voor plekken waar tegen de buis gestoten wordt en voor plaatsen waar het warm wordt, bijvoorbeeld dicht bij een inbouwspot.

Wie er weleens draad doorheen heeft getrokken weet waarom vaste pvc-pijp vaak prettiger werkt. Over een paar meter met twee bochten krijg je de draad er met de hand nauwelijks door en heb je een trekveer nodig. Trek daarom altijd eerst je draad en maak de wand pas daarna dicht.

Flexibele buis vastzetten is bij elektra geen luxe maar een voorwaarde. Over een langere lengte gaat een losse buis liggen slingeren, en bij een te scherpe bocht ontstaat tussen de ribbels aan de buitenkant een breuklijn. Wordt de buis daarna ingestreken met cement of gips, dan loopt de specie de buis in en krijg je er nooit meer een draad doorheen.

Flexibele buis buiten heeft hetzelfde uv-probleem als kunststof waterleiding: gewone installatiebuis wordt in de zon bros en scheurt. Buiten gebruik je uv-bestendige buis of je legt hem uit het licht.

Aan de installatiekant is er een grens die niet van jou is. Het aansluiten van een nieuwe groep in de meterkast, alles achter de hoofdzekering en het werk aan de hoofdaarde is werk voor een erkend installateur. Datzelfde geldt als er ergens gas in het spel is: de knelkoppelingen uit dit verhaal zijn voor water en nooit voor een gasleiding.

Zo leg je flexibele waterleiding aan van koperen leiding tot tappunt

Deze volgorde werkt voor een aftakking in een badkamer of keuken en net zo goed voor een hele nieuwe verdeling.

1. Kies één systeem en maak een lijstje koppelingen

   Teken het tracé, tel de bochten en schrijf per verbinding op wat je nodig hebt: overgangen naar koper, T-stukken, muurplaten en eindstoppen. Kies daarna pas het merk buis, op basis van welke koppelingen je in de buurt of online werkelijk kunt krijgen. Andersom loop je halverwege vast op een fitting die twee weken levertijd heeft.

2. Meet de bestaande leiding op

   Zet een schuifmaat op de koperen leiding waar je op aansluit. 10, 12 en 15 mm lijken op elkaar en de koppelingen zijn niet uitwisselbaar. Noteer meteen of de aansluitingen aan de kraankant 3/8" of 1/2" zijn, want daar heb je puntstukken voor nodig.

3. Sluit af, tap af en snijd door

   Draai de hoofdkraan dicht, zet het laagste tappunt open en laat de leiding leeglopen. Snijd het koper door met een pijpsnijder en ontbraam de binnenkant. Een zaagsnede geeft vijlsel in de leiding en dat komt uiteindelijk in de afdichting van een kraan terecht.

4. Frees de sleuven of bepaal het tracé onder de vloer

   Frees verticaal en niet dieper dan nodig, en laat horizontale sleuven in een dragende wand achterwege. Kom je in een oudere woning plaatmateriaal tegen dat asbest kan bevatten, stop dan en laat het eerst onderzoeken. Houd de sleuf ruim genoeg voor de buis inclusief de mantelbuis eromheen.

5. Leg de buis in één stuk van verdeler naar tappunt

   Rol de buis af, leg hem los in het tracé en buig de bochten met een veer of buigtang, met minstens vijf keer de diameter als straal. Vermijd elke koppeling onderweg, want elke verbinding die je niet maakt kan later ook niet gaan lekken. Zet de buis om de halve meter vast met beugels of zadels zodat hij bij warm water niet gaat slingeren.

6. Maak de overgang op het koper

   Schuif wartel en knelring over het koper, druk de insert in de kunststof buis en draai de moer met twee sleutels aan: met de hand plus ongeveer een hele slag. Op flexibel koper gaat er eerst een steunbus in de buis. Deze koppeling houd je bereikbaar, dus plan hem in een kastje, een meterkast of achter een inspectieluikje.

7. Pers alles wat je wegwerkt

   Kalibreer het buiseinde met de frees van het systeem, schuif de fitting erin tot je hem door het venstertje ziet zitten en pers met de juiste bek. Voor een instortkoppeling in beton gebruik je pers of schuifhuls, nooit knel. Zorg dat elke koppeling in het beton in de mantelbuis blijft liggen zodat de leiding kan werken.

8. Pers af en houd de vloer een paar dagen open

   Zet de installatie onder druk, laat hem minstens een paar uur staan en controleer elke verbinding met een stuk keukenpapier. Een klein lek zie je pas als het even gestaan heeft, dus wacht met de dekvloer of het dichtzetten van de wand nog een paar dagen. Spoel daarna de hele installatie een paar minuten door voordat je hem in gebruik neemt.

Maatvoering

De gangbare hoogtes en maten voor sanitair, elektra, keuken en trap, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Ruimte of vakgebied Alle Sanitair Elektra Keuken Trap Deuren Ventilatie

Ruimte of vakgebied	Onderdeel	Gangbare maat	Marge die in de praktijk werkt	Waar je op moet letten
Sanitair	Wastafel, bovenkant	85 cm boven de vloer	80 tot 90 cm	Meet vanaf de afgewerkte vloer. Bij een opzetkom reken je vanaf de bovenkant van de kom, dus zakt het meubel naar ongeveer 70 cm.
Sanitair	Wastafelkraan, uitloop	25 tot 30 cm boven de wastafelrand	wat past bij de kom	Te hoog geeft spatten, te laag krijg je je handen er niet onder.
Sanitair	Fonteintje in het toilet	80 tot 85 cm	75 tot 90 cm	Vaak iets lager dan een wastafel omdat de ruimte krap is.
Sanitair	Toiletpot, bovenkant zitting	40 tot 43 cm	38 tot 48 cm	Een verhoogd toilet zit op 46 tot 48 cm en zit voor veel mensen prettiger.
Sanitair	Hangend toilet, onderkant pot	40 cm boven de vloer	38 tot 45 cm	De hoogte bepaal je bij het stellen van het inbouwreservoir, daarna ligt hij vast.
Sanitair	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 80 cm	Te ver naar achteren betekent draaien terwijl je zit.
Sanitair	Douchekraan, thermostaat	100 tot 110 cm	95 tot 120 cm	Je wilt hem kunnen bedienen zonder in de straal te staan.
Sanitair	Doucheglijstang, bovenkant	180 tot 200 cm	afhankelijk van de lengste gebruiker	Reken op minstens 20 cm boven de kruin.
Sanitair	Regendouche, onderkant kop	205 tot 215 cm	200 tot 220 cm	Onder de 200 cm stoot een lange gebruiker zijn hoofd.
Sanitair	Handdoekradiator, onderkant	20 tot 30 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Laag genoeg voor luchtcirculatie, hoog genoeg om onder te dweilen.
Sanitair	Afvoer wastafel, muurdoorvoer	50 tot 55 cm	45 tot 60 cm	Onder de sifon door, en houd rekening met de kastindeling.
Elektra	Stopcontact in een woonruimte	30 cm hart boven de vloer	25 tot 40 cm	Bij nieuwbouw vaak 30 cm, bij renovatie kom je van alles tegen.
Elektra	Stopcontact boven een aanrechtblad	115 tot 125 cm	10 tot 20 cm boven het blad	Uit de spatzone van de kraan blijven.
Elektra	Lichtschakelaar	105 cm hart boven de vloer	90 tot 120 cm	Gelijk houden met de deurklink geeft een rustig beeld.
Elektra	Deurklink	100 cm hart boven de vloer	95 tot 105 cm	Ook de referentiehoogte waar schakelaars zich naar voegen.
Elektra	Meterkast, groepenkast	150 tot 180 cm	bereikbaar zonder trapje	De hoofdschakelaar moet zonder klimmen te bedienen zijn.
Elektra	Wandcontactdoos buiten	minimaal 30 cm boven maaiveld	hoger bij kans op opspattend water	Spatwaterdicht uitvoeren en op een aardlekschakelaar aansluiten.
Elektra	Bedrade deurbel, drukknop	110 tot 130 cm	100 tot 140 cm	Ook bereikbaar voor kinderen en vanuit een rolstoel.
Elektra	Wandlamp naast een spiegel	160 tot 170 cm	op ooghoogte van de gebruiker	Licht van opzij geeft minder schaduw dan licht van boven.
Elektra	Televisieaansluiting	40 cm of op de hoogte van het scherm	afhankelijk van de opstelling	Bij een hangend scherm wil je de doos achter het scherm.
Keuken	Werkblad, bovenkant	90 tot 95 cm	85 tot 100 cm	Vuistregel: elleboog min 10 tot 15 cm. Lange mensen willen echt hoger.
Keuken	Bovenkasten, onderkant	50 tot 60 cm boven het blad	45 tot 65 cm	Te laag en je kunt niet met een pan onder de kast werken.
Keuken	Afzuigkap boven een elektrische kookplaat	60 cm	55 tot 70 cm	Onder de 55 cm wordt de kap te warm en vet hij snel dicht.
Keuken	Afzuigkap boven een gaspit	65 cm	65 tot 75 cm	Bij gas altijd hoger dan bij inductie in verband met de vlam.
Keuken	Plint onder de keukenkasten	10 tot 15 cm	standaard 15 cm	Terugliggend zodat je met je tenen bij het blad kunt staan.
Keuken	Inbouwoven op ooghoogte	onderkant op 85 tot 90 cm	naar de gebruiker	Scheelt bukken met een hete plaat in je handen.
Trap	Trapleuning	90 cm boven de voorkant van de trede	85 tot 100 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede, niet vanaf de vloer.
Trap	Leuning langs een bordes	100 cm	90 tot 110 cm	Bij een bordes gelden strengere eisen dan langs de schuine trap.
Trap	Optrede, hoogte per trede	18 tot 20 cm	maximaal 21 cm binnen een woning	Alle treden even hoog, ook de eerste en de laatste.
Trap	Aantrede, diepte van de trede	22 tot 24 cm	minimaal 22 cm	Vuistregel: 2 keer de optrede plus de aantrede is 60 tot 64 cm.
Trap	Vrije doorloophoogte boven de trap	230 cm	minimaal 210 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede naar het plafond.
Trap	Spijlafstand van een balustrade	maximaal 10 cm	kleiner bij kinderen	Zo kan een kinderhoofdje er niet tussen.
Deuren	Binnendeur, standaardmaat	83 bij 201,5 cm	78 tot 93 cm breed	De dagmaat van het kozijn is groter dan het deurblad.
Deuren	Voordeur, standaardmaat	88 bij 201,5 cm	83 tot 100 cm breed	Breder is prettig bij verhuizen en bij een rollator.
Deuren	Speling onder een binnendeur	1 tot 1,5 cm	2 cm bij mechanische ventilatie	De kier is de luchttoevoer naar de afzuiging, dus dicht hem niet.
Deuren	Speling rondom in het kozijn	3 mm	2 tot 4 mm	Te weinig speling en de deur klemt zodra het hout werkt.
Deuren	Scharnieren, afstand tot de hoek	20 cm van boven en onder	15 tot 25 cm	Bij een zware deur een derde scharnier in het midden.
Ventilatie	Ventilatierooster in een raam	boven in het kozijn	op de bovenregel	Warme lucht komt boven binnen en zakt langs het glas, dat tocht minder.
Ventilatie	Afzuigpunt in een badkamer	hoog in de ruimte	20 tot 30 cm onder het plafond	Vocht stijgt, dus laag afzuigen werkt niet.
Ventilatie	Muurrooster kruipruimte	net boven het maaiveld	minimaal 15 cm	Anders slaat regenwater naar binnen en loopt het rooster dicht.
Ventilatie	Dakdoorvoer, afstand tot de nok	minimaal 50 cm	afhankelijk van het type	Te dicht bij de nok geeft terugslag bij wind.

Nalopen voordat je de vloer of de wand dichtmaakt

• Buis en koppelingen komen uit hetzelfde systeem en van hetzelfde merk
• In elke kunststof of flexibel koperen buis zit een insert of steunbus
• Er zit geen enkele knel- of steekkoppeling op een plek die straks onbereikbaar is
• Alle weggewerkte verbindingen zijn geperst of met een schuifhuls gemaakt
• Elke bocht heeft minstens vijf keer de buisdiameter als straal, ook binnen de mantelbuis
• De buis ligt over de hele lengte in mantelbuis en raakt nergens cement of gips
• De buis is om de halve meter vastgezet en kan niet slingeren of knikken
• De installatie heeft een paar uur onder druk gestaan en elke koppeling is droog

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Een knelkoppeling wegwerken in een muur of vloer

Een knelverbinding kan na een paar jaar een beetje gaan huilen door temperatuurwisselingen en trillingen. Zit hij open en bloot, dan draai je hem een slag aan en is het over. Zit hij onder een dekvloer, dan sloop je je vloer open. Alles wat je wegwerkt maak je geperst of met een schuifhuls.

De insert of steunbus vergeten

Zonder het metalen busje in het uiteinde wordt de buis door de knelring naar binnen gedrukt en vervormt hij. De koppeling voelt vast aan maar dicht niet af, en soms trek je de buis er zo weer uit. Bij flexibel koper geldt precies hetzelfde: geen steunbus betekent een vervormde buis.

Een wartel met rubberring op een knelsok draaien

De schroefdraad past en het voelt dicht, dus het lijkt goed. Maar de rand van een knelaansluiting is smal en scherp, terwijl een puntstuk juist een brede vlakke kop heeft voor het rubber. Op de scherpe rand wordt de ring langzaam ingesneden en op een dag laat hij los.

Twee merken door elkaar gebruiken

Kunststof leidingsystemen zijn niet gestandaardiseerd zoals koper dat was. Elk merk heeft zijn eigen persprofiel, zijn eigen kalibreerfrees en zijn eigen fittingmaten. Kom je halverwege een fitting tekort en pak je er een van een ander merk bij, dan zit je vast aan een tweede persbek en een tweede frees.

Te scherp buigen en de knik niet zien

Een buis die je met kracht in een hoek dwingt, knikt aan de buitenkant van de bocht. Zit hij al in de rode of blauwe mantelbuis, dan zie je daar niets van en merk je het pas als er te weinig water uitkomt. Buig kaal, of gebruik een buigveer, en houd minstens vijf keer de diameter aan.

Teflontape gebruiken waar rubber het werk doet

Teflontape hoort op schroefdraad die metaal op metaal afdicht, zoals 1/2" buitendraad in een muurplaat. Op een wartel met een rubberring doet tape niets, en het verleidt je bovendien om door te draaien in de hoop dat het dan dicht wordt. Zit daar een lek, dan klopt er iets aan de aansluiting zelf.

Tyleen gebruiken voor warm water

Tyleen op rol is goedkoop en legt over lange afstanden heerlijk snel, maar het is koudwaterslang. Bij warm water wordt het materiaal zacht, kruipt het onder de knelring vandaan en laat de verbinding los. Voor warm water gebruik je meerlagenbuis of PEX met de juiste opdruk.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Flexibele waterleiding aanleggen is goed zelf te doen, en het gereedschap dat je niet hebt kun je meestal huren bij dezelfde vakhandel waar je de materialen koopt. Er zijn wel een paar plekken waar je beter stopt.

Alles wat met gas te maken heeft is er daar een van. De knelkoppelingen en fittingen uit dit verhaal zijn voor water, en een gasleiding aanpassen is werk voor een gecertificeerde installateur. Datzelfde geldt voor de watermeter en de hoofdkraan zelf: daarvoor bel je je waterbedrijf en niet de bouwmarkt.

De tweede grens ligt in de meterkast. Vervang je een stuk metalen waterleiding door kunststof, dan kan de hoofdvereffening zijn verbinding kwijtraken. Laat een elektricien controleren of de aarde en de vereffening nog kloppen, en blijf zelf van alles achter de hoofdzekering af.

De derde is bouwkundig. Moet je voor een leidingtracé horizontaal door een dragende muur frezen of een balk aanpassen, laat dat dan beoordelen voordat je begint. Kom je bij het slopen materiaal tegen dat asbest kan bevatten, dan leg je het gereedschap neer en laat je het onderzoeken.

En als laatste een praktische: heb je één plek waar een geperste koppeling in een vloer of in beton moet komen en kun je nergens een perstang krijgen, laat dan juist die verbinding maken in plaats van er een knelkoppeling in te wegwerken. Een installateur die één koppeling perst is aanzienlijk goedkoper dan een dekvloer die er later weer uit moet.