Ventilatie: roosters, kanalen en ventilatoren op een rij

Welk ventilatiesysteem heb je en waar zoek je je probleem

Ventileren draait om één regel: er moet net zoveel lucht ergens naar binnen kunnen als er ergens uit gaat. Wie alleen een afzuiging plaatst en de toevoer vergeet, krijgt een ventilator die staat te brommen zonder dat er veel lucht beweegt. Die regel geldt in een jaren 30 woning met klepraampjes net zo hard als in een nieuwbouwhuis met balansventilatie.

Ventileren en isoleren hangen daarbij aan elkaar vast. Hoe beter je een huis dichtmaakt, hoe meer je zelf moet bepalen waar de verse lucht binnenkomt, dus loop naast deze pagina ook het overzicht over isoleren en ventileren door voordat je een rooster dichtzet. Een huis dat na een isolatieklus muf gaat ruiken heeft vrijwel altijd te weinig toevoer gekregen.

De eerste vraag is dus welk systeem je hebt. Dat bepaalt waar je moet zoeken en of je met een schroevendraaier of met een meetinstrument aan de slag gaat.

Systeem	Waaraan je het herkent	Waar de verse lucht binnenkomt	Waar het meestal misgaat
Natuurlijke ventilatie	Roosters boven de ramen, klepraampjes, oude kanalen in de schoorsteen	Door de roosters en de kieren	De roosters staan dicht tegen de tocht en de kou
Mechanische afzuiging, systeem C	Een box op zolder, ventielen in wc, badkamer en keuken, drie standen aan de muur	Door de roosters in de gevel	Roosters dichtgezet, dus de box trekt zijn lucht uit een kier of uit de brievenbus
Balansventilatie met wtw, systeem D	Een unit met vier kanalen, inblaasventielen in woonkamer en slaapkamers	Via de unit, voorverwarmd door de afgezogen lucht	Nooit ingeregeld, vieze filters, geluid in de slaapkamer
Decentrale wtw per ruimte	Een kleine unit in de buitenmuur, meestal per twee kamers geplaatst	Door de unit zelf	Het tikken van de keerklep en tegenvallend rendement bij harde wind
Losse ventilator of afzuigkap	Werkt alleen in die ene ruimte, vaak geschakeld met het licht	Uit de rest van het huis	Geen toevoer, dus hij draait tegen een dichte deur aan
Windgedreven dakventilator	Een draaiende kap op het dak van schuur, garage of stal	Door roosters of stootvoegen laag in de wand	Bij windstil weer gebeurt er weinig

Ventilatieroosters, muurdoorvoeren en dakdoorvoeren

Een ventilatierooster is de goedkoopste toevoer die er bestaat, en meteen het onderdeel waar de meeste vragen over gaan. Er zijn roosters die in het glas zitten, roosters die in een profiel boven het kozijn zitten, en er is de gewone ventilatierooster in muur die uit een doorvoerbuis met een binnen- en een buitenrooster bestaat. Welke je nodig hebt, hangt vooral af van de plek en van hoeveel lucht er doorheen moet.

Een ventilatierooster installeren in een gevel begint met boren: met een lange steenboor of een dozenboor maak je een gat van 100 tot 150 mm door de muur. Boor daarbij met een paar millimeter afschot naar buiten, zodat regenwater terugloopt en niet langs de buis je spouw in zakt. Aan de buitenkant komt een kap of een rooster met gaas, aan de binnenkant een schuifrooster dat je kunt regelen.

Bij het vervangen van een raamrooster ligt het lastiger. Een rooster dat boven de ruit in de sponning zit, is op maat van dat glas gemaakt, dus bij een ruit met ventilatierooster laat je de glasmaat opnieuw bepalen voordat je bestelt. Wil je van een klapraam af, dan is een renovatierooster dat het klapraam vervangt vaak de nettere oplossing dan het raam dichtzetten en verder niets doen.

Plek	Wat er meestal in gaat	Maat of uitvoering	Waar je op let
Boven het glas in een raam	Glasrooster of zelfregelend rooster	Op de breedte van de ruit gemaakt	Bij vervanging de glasmaat opnieuw laten bepalen
Boven een schuifpui	Rooster in de bovenste glassponning	Uitneembaar, met een nippel aan beide uiteinden	Meet de nippel op voordat je een bedieningsstang koopt
Buitendeur	Rooster in het bovenpaneel of in de deurruit	Meestal 15 tot 40 cm breed	Een ventilatierooster buitendeur tocht minder naarmate het hoger zit
Gevelmuur	Muurrooster of geveldoorvoer met buitenkap	Doorvoer van 100 tot 150 mm	Afschot naar buiten, anders loopt regenwater naar binnen
Garagedeur of kanteldeur	Twee roosters laag aan de voorzijde	Kunststof of aluminium met gaas erachter	Zonder een opening hoog aan de overzijde gebeurt er niets
Schuur, berging of schutting	Ventilatiestenen, open stootvoegen of ventilatierachels	Ongeveer 8 cm doorlaat per opening	Minstens twee openingen, op tegenover elkaar liggende wanden
Kelderraam	Kelderraam met ventilatie of een rooster in het kozijn	Klein en afsluitbaar	Alleen openzetten als de buitenlucht droger is dan de kelderlucht
Dak	Ventilatiepan of dakdoorvoer met kap	Passend bij het pantype, ook als lage universele uitvoering	Werken op hoogte, dus met steiger of dakhaken
Binnendeur	Geen rooster maar ruimte onder de deur	Ongeveer 2 cm spleet	Zonder die spleet komt de afzuiging in de natte ruimte niet op gang
Vloerconvector	Een rooster voor de verwarming, geen ventilatierooster	Op maat van de put	Verwar de twee niet, een convectorrooster voert geen lucht af

De bediening van een rooster: hendel, koord en stangbediening

Een rooster dat je niet kunt bedienen, staat vroeg of laat verkeerd. Bij de meeste merken zit aan het uiteinde van de klep een nippel of een oogje waar een hendel, een koord of een bedieningsstang in valt.

Zit het rooster hoog boven een schuifpui, dan is een stangbediening ventilatierooster de enige manier om er zonder trapje bij te kunnen. Andere roosters hebben een draaiknop, een koord of een touwtje.

Het merk achterhalen is het halve werk. Duco, Alusta, Buva en Buvalux gebruiken elk hun eigen nippelmaat, en oudere roosters uit de jaren negentig komen soms van fabrikanten die niet meer bestaan. Neem de nippel op met een schuifmaat en fotografeer het uiteinde, want met die twee gegevens komt een leverancier er meestal wel uit.

Een universele stok voor een ventilatierooster, ook wel bedieningsstok of trekstang, ligt bij Praxis en Hornbach in het schap, in lengtes van ongeveer een halve tot anderhalve meter. Ze hebben een haakje of een klemmetje dat over de nippel valt. Past dat niet, dan is een stang van de fabrikant zelf de zekere route, en die haal je via een raamleverancier of rechtstreeks bij het merk.

Tocht, kou en geluid door een ventilatierooster

Kou door ventilatierooster is de meestgehoorde klacht van het hele onderwerp, en de reflex is altijd dezelfde: dichtplakken. Dat werkt tegen je, want de afzuiging in de badkamer haalt zijn lucht dan uit de brievenbus, de trapkast of het kanaal van de wasdroger. Het tocht daarna nog steeds, alleen op een plek waar je het niet verwacht.

Wat wel helpt, is de koude lucht anders binnenlaten. Een zelfregelend rooster knijpt zichzelf dicht als de wind aantrekt, waardoor de luchtstroom gelijkmatiger blijft. Een geïsoleerd rooster heeft een thermische onderbreking in het profiel, wat de koudeval langs het raam merkbaar vermindert.

En een rooster dat hoger zit, blaast over je hoofd heen in plaats van in je nek. Een rooster tochtvrij maken betekent dus de luchtstroom sturen, niet de opening afdichten.

Voor geluid van buiten bestaat de suskast: een rooster met een gedempte kamer erachter die het verkeerslawaai eruit haalt zonder de doorlaat te blokkeren. Een gewoon rooster vervangen door een suskast is in de praktijk de manier om een ventilatierooster geluidsdicht te maken zonder de ventilatie op te offeren. Dichtschuimen of afplakken maakt het stil en maakt tegelijk je binnenlucht slecht.

Mechanische ventilatie: standen, schakelaars en verbruik

Een systeem met mechanische ventilatie 3 standen werkt eenvoudiger dan mensen denken. Stand 1 is de stand voor als er niemand thuis is, stand 2 is de gewone leefstand en stand 3 zet je aan bij koken, douchen, was drogen en veel bezoek. Wie het systeem permanent op stand 1 laat staan omdat het scheelt in het geluid, ventileert structureel te weinig.

Het idee dat mechanische ventilatie uitzetten geld bespaart, klopt niet. Wat je in tien weken uitspaart, verstook je in de eerste dagen daarna dubbel, want vochtige lucht warmt slechter op dan droge lucht. Bovendien trekt dat vocht in gordijnen, matrassen en houtwerk.

De uitzondering is een vakantie van een paar weken in de zomer. Er is dan geen vochtproductie in huis, dus de stekker eruit kan, mits je de roosters wel openzet. Doe dat niet in de winter, want dan koelen de gevels af en slaat het vocht neer op de koudste plek in huis.

Stand	Wanneer je hem gebruikt	Wat de box ongeveer doet	Waar je op let
Stand 1	Niemand thuis, of 's nachts bij een systeem zonder sensor	Ongeveer een derde van de capaciteit	Te laag ingeregeld betekent beslagen ramen in de ochtend
Stand 2	De gewone leefstand met mensen in huis	Ongeveer twee derde	Hierop regel je het systeem in, niet op de hoogste stand
Stand 3	Koken, douchen, was drogen, veel bezoek	Alles wat de box kan leveren	Terugzetten na gebruik, anders draait hij dag en nacht op vol vermogen
Piek- of timerstand	Een halfuur na douchen of koken	Stand 3 met naloop	Achteraf in te bouwen met een nalooprelais bij de schakelaar
Automatisch op vocht of CO2	Standaard bij nieuwere boxen	Regelt zichzelf tussen de standen	Een vervuilde sensor houdt de box onnodig hoog
Helemaal uit	Alleen bij onderhoud of langdurige leegstand	Niets	Roosters openzetten, anders slaat het vocht neer op de koudste plek

Hoeveel lucht er door een woning hoort te gaan

De eisen staan tegenwoordig in het Besluit bouwwerken leefomgeving, in de wandelgangen nog altijd het Bouwbesluit. Ze zijn opgeschreven in liters per seconde, terwijl ventilatieboxen en ventilatoren in kubieke meters per uur worden verkocht. Vermenigvuldig liters per seconde met 3,6 en je hebt m3 per uur.

Wie zich afvraagt hoeveel m3 ventilatie bouwbesluit voorschrijft, moet één ding scherp hebben: het gaat over de capaciteit die de installatie moet kunnen halen, niet over wat hij dag en nacht moet draaien. Je mag de eis op de hoogste stand aantonen. Verstandiger is om op de middenstand in te regelen, zodat je capaciteit overhoudt voor een verjaardag of een pan gebakken vis, en de box in het dagelijks gebruik minder geluid maakt.

Naast de vloeroppervlakte telt het aantal mensen. Een vuistregel die in de praktijk goed uitpakt, is 30 m3 per uur aan verse lucht per persoon. Een slaapkamer waar twee mensen slapen, wil je dus rond de 60 m3 per uur zien halen, ongeacht wat de oppervlakte oplevert.

Ruimte	Wat de regels vragen	In m3 per uur	Hoe je dat leest
Keuken	21 liter per seconde	Ongeveer 75	Geldt voor de ruimte, ook als er twee afzuigpunten hangen
Badkamer	14 liter per seconde	Ongeveer 50	Met een ligbad en een douche in één ruimte wordt het snel krap
Toilet	7 liter per seconde	Ongeveer 25	Eén ventiel op een kanaal van 100 mm haalt dat prima
Woonkamer en slaapkamers	0,9 liter per seconde per m2	3,24 per m2	Een slaapkamer van 12 m2 komt op ongeveer 39
Inpandige berging of wasruimte	Geen aparte waarde in de regels	In opleverrapporten vaak 50	Waar een droger of wasmachine staat, wil je zeker afzuiging
Aangebouwde garage	3 liter per seconde per m2	Ongeveer 11 per m2	Bedoeld tegen uitlaatgassen, dus toevoer laag en afvoer hoog
Per persoon als vuistregel	Ongeveer 8 liter per seconde	30 per persoon	Handig om te toetsen of een slaapkamer genoeg krijgt

Ventilatiekanalen: rond, plat of rechthoekig

Rond is bouwkundig gezien altijd de beste vorm, want daar is de weerstand per vierkante centimeter doorsnede het laagst. Een plat of rechthoekig ventilatiekanaal kies je niet omdat het beter werkt, maar omdat het tussen een vloer en een verlaagd plafond past of uit het zicht blijft. Platte ventilatiekanalen en vierkante kanalen zijn met de juiste verloopstukken gewoon aan rond werk te koppelen.

In betonvloeren wordt om diezelfde reden bijna altijd een rechthoekig luchtkanaal ingestort. De diameter van het ventilatiekanaal bepaal je dus niet op het oog, maar op het aantal ventielen dat eraan hangt.

Wat mensen daarbij misrekenen, is dat de oppervlakte niet de doorslag geeft. De maat die telt is de hydraulische diameter, en die reken je uit met 2 keer a keer b, gedeeld door a plus b. Een plat kanaal van 220 bij 55 mm heeft met 121 cm2 vrijwel dezelfde doorsnede als een rond kanaal van 125 mm, maar de hydraulische diameter komt uit op 88 mm, dus de weerstand ligt fors hoger.

De praktische regel die wij aanhouden voor een woonhuisbox: op een kanaal met één ventiel volstaat 100 mm rond of een plat kanaal van 110 bij 55 mm. Hangen er twee ventielen op één kanaal, dan wil je 125 mm rond of een plat kanaal van 220 bij 55 mm. Vervang je alleen het zichtbare stuk naar het toilet door een platte buis en laat je de rest op 125 mm, dan merk je daar in de praktijk weinig van.

Kanaal	Doorsnede in cm2	Hydraulische diameter	Waar het voor deugt
Rond 80 mm	50	80 mm	Kort kanaal naar één klein ventiel
Rond 100 mm	79	100 mm	Eén afzuigventiel per kanaal, wc of badkamer
Rond 125 mm	123	125 mm	Twee ventielen op één kanaal, of het hoofdkanaal van een woonhuisbox
Rond 150 mm	177	150 mm	Kookafzuiging naar buiten en zwaardere ventilatoren
Plat 110 x 55 mm	61	73 mm	Alleen een kort stuk achter één ventiel, nooit als hoofdkanaal
Plat 220 x 55 mm	121	88 mm	Zelfde doorsnede als rond 125, maar duidelijk meer weerstand
Rechthoekig 220 x 80 mm	176	117 mm	Komt dicht bij rond 125 en past tussen vloer en plafond
Vierkant 150 x 150 mm	225	150 mm	Ingestorte kanalen en schachten, gunstiger dan een platte vorm
Flexibele slang 125 mm	123 op papier	In de praktijk fors lager	Alleen strak getrokken en zo kort mogelijk

Buisventilatoren, timers en hygrostaten

Een buisventilator installeren gaat vaker mis op de bedrading dan op het monteren zelf. De motor heeft een bruine en een blauwe draad voor de voeding en drie genummerde draden voor de standen, en die drie horen op de klemmen 1, 2 en 3 van de schakelaar. De bruine draad van de motor gaat naar L van de schakelaar, niet naar de aardklem, ook al staat er PE bij en lijkt bruin op geel-groen.

Werk de voeding uit de stekker met Wago-klemmen weg. Vanaf die klemmen voed je zowel de motor als de schakelaar, en de aarde uit de stekker gaat naar PE. Zo houd je één punt waar de fase binnenkomt en zie je in één oogopslag wat waarheen gaat.

Kom je er met het bijgeleverde aansluitschema niet uit, zoek dan de handleiding van jouw model op. Merken als Nedco, Renson, Rotheigner, Plieger en Cata leveren hun gebruiksaanwijzing als pdf, van de kleine Cata B10 tot een inline model, en bij een Silent-100 of Silent-200 staat daar ook in hoe je het front eraf klikt om hem te demonteren en schoon te maken.

Ophangen doe je trillingsvrij. Een ventilator die strak tegen een gipsplaat of tegen een houten balk zit, maakt van dat vlak een klankkast en dan hoor je hem twee kamers verder. Hang de behuizing op rubberen bussen of zet er een kort stuk flexibele slang tussen om de trillingen te breken.

Type ventilator	Aansluitmaat	Ongeveer m3 per uur	Waar hij op zijn plek zit
Kleine buisventilator	75 of 80 mm	50 tot 90	Kast, meterkast of een kleine bergruimte
Wandventilator badkamer of toilet	100 mm	90 tot 100	Korte doorvoer naar buiten, met terugslagklep
Buisventilator in het kanaal	100 of 110 mm	150 tot 190	Wc of doucheruimte met een paar meter kanaal
Buisventilator	125 mm	190 tot 280	Garage, kelder of een lang kanaal
Buisventilator	150 mm	300 tot 450	Werkplaats, ruime garage, kookafzuiging
Uitvoering met nalooptijd	Alle maten	Gelijk aan het basismodel	Loopt na uitschakelen nog 3 tot 30 minuten door
Uitvoering met hygrostaat	Alle maten	Gelijk aan het basismodel	Schakelt zelf in boven een ingestelde luchtvochtigheid
Windgedreven dakventilator	Op de dakdoorvoer	Hangt van de wind af	Schuur of garage zonder stroomaansluiting

Vocht in kelder, garage, schuur en berging

Bij een koude ruimte gaat het bijna nooit om te weinig ventilatie, maar om ventileren op het verkeerde moment. De relatieve luchtvochtigheid zegt namelijk niets over het aantal grammen water in de lucht. Buitenlucht van 20 graden met 70 procent bevat veel meer water dan kelderlucht van 14 graden met 80 procent, dus wie op een warme zomerdag zijn kelder openzet, pompt vocht naar binnen dat vervolgens tegen de koude wand neerslaat.

Voor ventilatie kelder betekent dat: meten voordat je een raam openzet. Hang een hygrometer met thermometer binnen en een tweede buiten, en ventileer alleen als de buitenlucht in absolute zin droger is. In de zomer is dat vooral 's nachts en in de vroege ochtend, en dan nog het liefst met lucht die je zo hoog mogelijk boven het maaiveld aanzuigt, want vlak boven de grond is de lucht vochtiger.

Datzelfde geldt voor een bijkeuken of een wasruimte die tegen een koude gevel ligt. Loop je in de zomermaanden structureel tegen 70 tot 80 procent aan in een betonnen kelder, dan lost extra luchten dat niet meer op en kom je uit bij een ontvochtiger met een hygrostaat.

Ingesteld op ongeveer 60 procent draait hij alleen als het nodig is, en voor zo'n toestel ben je rond de driehonderd euro kwijt.

Ruimte	Wat er meestal speelt	Wat werkt	Wat juist niet werkt
Betonnen kelder zonder ramen	Warme zomerlucht slaat neer op koude wanden	Ontvochtiger met hygrostaat, 's nachts ventileren, hoog aanzuigen	Overdag in de zomer luchten, dat brengt juist vocht binnen
Kelder die woonruimte wordt	De vloer is het koudste vlak van de hele ruimte	Isoleren én verwarmen, anders verplaats je het condens	Een voorzetwand plaatsen en de vloer laten zoals hij is
Aangebouwde garage	Koude wanden, een natte auto en geen toevoer	Roosters laag in de deur en een opening hoog aan de overzijde	Alleen afzuigen zonder een toevoer te maken
Vrijstaande schuur of tuinhuis	Condens tegen dakbeschot en osb-platen	Twee openingen op tegenover elkaar liggende wanden, laag en hoog	Eén rooster, want dan staat de lucht stil
Berging met wasmachine of droger	Waterdamp van de was	Mechanische afzuiging of een droger met afvoer naar buiten	De deur dichthouden en verder niets doen
Kruipruimte	Optrekkend vocht en dichtgezette muurroosters	De doorstroming van gevel naar gevel weer op gang brengen	Alle roosters dichtmaken tegen de kou
Natte muur na een lekkage	Bouwvocht of lekwater in het metselwerk	Eerst de oorzaak weg, daarna lucht langs het oppervlak bewegen	Een muur drogen met ventilator terwijl het nog lekt

Wtw en balansventilatie inregelen

Zelf ventilatie inregelen begint met de tekening of het opleverrapport van de installatie, want daar staat per ruimte welk debiet erbij hoort. Vervolgens meet je per ventiel, met gesloten binnendeuren, en tel je de punten in dezelfde ruimte bij elkaar op. Wat je niet doet, is alle ventielen eerst helemaal opendraaien: dan verlies je de fabrieksinstelling en begin je bij nul.

Ventielen afstellen doe je per kanaal, waarbij je van het verste punt naar de unit toe werkt. Elke keer dat je een ventiel dichter zet, verandert de druk op de andere ventielen van datzelfde kanaal, dus je gaat twee tot drie rondes langs alle punten voordat het klopt. Draai een ventiel nooit zo ver dicht dat er een fluittoon ontstaat, want dat is het geluid van lucht die door een te kleine spleet wordt geperst.

Bij balansventilatie hoort de ingeblazen hoeveelheid ongeveer gelijk te zijn aan de afgezogen hoeveelheid. Meet je fors meer afzuiging dan inblaas, dan zuigt de woning het verschil door kieren naar binnen en is kierdichting en de rest van de isolatieschil de eerstvolgende klus. Meet je meer dan de unit volgens het typeplaatje kan leveren, dan meet je verkeerd, want een meetconus wijkt makkelijk 30 procent af.

Klacht	Wat het meestal is	Wat je zelf kunt doen
De wtw blaast koude lucht in	De bypass staat open of de wisselaar is vervuild	Zomerstand nakijken, filters vervangen en de wisselaar spoelen
Fluittoon uit een ventiel	Het ventiel staat te ver dichtgedraaid	Iets opendraaien en het debiet opnieuw meten
Zoemen dat door de vloer trekt	De unit hangt star tegen de constructie	Ophangen op trillingsdempers en een geluiddemper in het kanaal zetten
Water onder de unit	Verstopte condensafvoer of een leeggelopen sifon	Afvoerslang doorspuiten en de sifon met water vullen
Droge lucht in de winter	Het systeem draait hoger dan het aantal bewoners vraagt	Terug naar de leefstand en laten regelen op vocht of CO2
Kooklucht of rookgeur van de buren	Een gedeeld kanaal of een lekke schacht	Terugslagklep plaatsen en de schacht laten nakijken
De box gaat uit zichzelf hoger draaien	Vervuilde vochtsensor of hij ziet echt vocht	Sensor schoonmaken en het gedrag daarna een week volgen
Suizen bij het ventiel in de slaapkamer	Te hoge luchtsnelheid door een krap kanaal	Debiet verlagen en het ventiel vervangen door een stiller type

Afzuigen wat je zelf maakt: kooklucht, stof en slijpsel

Een kookplaat met een geïntegreerd afzuigsysteem naar buiten, zoals een Bora, vraagt een kanaal van 150 mm, zo recht mogelijk en met zo min mogelijk bochten. In de muur komt een doorvoer met een terugslagklep, zodat er bij stilstand geen koude lucht en geen regen naar binnen kan. Zo'n klep bestaat als los onderdeel voor in een kanaal van 150 mm, met twee helften die bij de geringste druk opengaan, en die kost tussen de 15 en 20 euro.

Fabrikanten stellen ook eisen aan de doorvoer, bijvoorbeeld een uitvoering met thermische onderbreking. Dat heeft een reden: koude buitenlucht tegen een warme kap geeft condens en op termijn roest.

Wijk je van het installatievoorschrift af, dan kan de fabrikant garantie weigeren, ook als de afzuiging technisch prima werkt. Vraag daarom altijd na waarom een voorschrift er staat voordat je een duur onderdeel afwijst of accepteert.

Voor een buitenkeuken geldt vooral dat je de dampen niet naar een gevel of naar een raam van de buren blaast. Een randafzuiging of een plenumafzuiging vlak achter de pannen werkt daar beter dan een kap hoog boven de kookplaat, omdat de wind een hoge kap zo leeg trekt.

Rc-calculator

Stapel de lagen van je vloer, muur of dak en zie welke Rc-waarde je haalt met welke diktes. Open de volledige rc-calculator

Veelgestelde vragen