Groenonderhoud: snoeien, gazon, bomen en je machines

Wat er onder groenonderhoud valt en waar je begint

Onder groenonderhoud valt alles wat groeit en alles wat je nodig hebt om dat bij te houden. Dat is het snoeien van struiken en bomen, het gazon repareren of vervangen, woekeraars als bamboe de tuin uit werken, een vijver aanleggen of juist dempen, en het gereedschap dat daarbij hoort. Deze pagina hoort bij ons overzicht van alle klussen in en om de tuin.

Begin altijd bij het seizoen. Snoeiwerk en het verplanten of rechtzetten van bomen doe je in de rustperiode van de plant, gazonwerk juist in het groeiseizoen, en machineonderhoud in de winter als de maaier toch stilstaat. Wie in maart een conifeer hard terugknipt of in juli graszoden legt, maakt het zichzelf onnodig moeilijk.

Twijfel je waar je klacht onder valt: een kale plek in de haag is een plantenprobleem, een maaier die niet start een machineprobleem, en water dat op het gras blijft staan een bodemprobleem. Die drie vragen om een totaal verschillende aanpak.

Wanneer je welke struik of boom snoeit

De ene vaste regel bij snoeien: dood hout mag er altijd uit, de rest is een kwestie van timing. De vuistregel die wij aanhouden is dat voorjaarsbloeiers direct na de bloei aan de beurt zijn en zomerbloeiers in het vroege voorjaar, omdat die op eenjarig hout bloeien. Snoei nooit bij vorst of als er vorst wordt verwacht, want een verse snoeiwond bevriest en sterft dan verder in.

Een chinese roos is in de praktijk meestal een Hibiscus syriacus, en die knip je in maart of april terug. De plant loopt dan met het toenemende licht vlot weer uit. Staat er een niet-winterharde hibiscus in een pot, zet hem dan ongesnoeid binnen en snoei pas als hij in het voorjaar weer naar buiten gaat, anders krijgt hij twee klappen tegelijk.

Leibomen en vormbomen hebben hun eigen ritme. De bovenkant van een leilinde zet je tussen november en februari terug tot op de knoesten. Voor een plataan geldt hetzelfde. Hoe je zo'n vlak bladerdak opbouwt en jaarlijks bijhoudt, staat in onze gids over het snoeien van een dakplataan. Een trapboom met zijn horizontale etages krijgt diezelfde winterbeurt. De meeste andere tuinstruiken vergeven een keer snoeien op een minder gunstig moment, zolang de plant gezond is en het niet vriest.

Plant	Beste snoeimoment	Waar je op let
Chinese roos (Hibiscus syriacus)	Maart tot april	Bloeit op eenjarig hout, dus vroeg snoeien kost geen bloei
Leilinde en dakplataan	November tot februari, vorstvrij	Alle eenjarige scheuten terug tot op de knoest
Klimop (hedera)	Mei, eventueel nog een keer in september	Niet in het broedseizoen knippen als er vogels in nestelen
Coniferenhaag	Juni en begin september	Alleen in het groene deel knippen, bruin hout loopt meestal niet uit
Bolconifeer (conifeer bol)	Juni	Licht bijknippen in de groene buitenlaag houdt de vorm strak
Voorjaarsbloeiende struiken	Direct na de bloei	Later snoeien knipt de bloemknoppen voor volgend jaar weg
Zomerbloeiende struiken	Februari tot maart	Fors terugzetten geeft juist meer bloei

Een conifeer die bruin wordt: redden of vervangen

Of een bruine conifeer weer groen wordt, hangt volledig af van de soort en van de oorzaak. Taxus en thuja kunnen op kale, bruine delen opnieuw uitlopen als de omstandigheden verbeteren. Chamaecyparis, cipressen en de meeste blauwe coniferen doen dat niet: wat daar bruin is, blijft bruin.

De oorzaak lees je vaak af aan het patroon. Een scherp afgetekende bruine plek op de hoogte waar jarenlang een struik voor stond, is lichtgebrek: de tak liet zijn naalden vallen omdat er zonder licht niets te fotosyntheseren viel. Wordt de haag over meters langzaam en gemengd bruin, met steeds minder groen ertussen, dan wijst dat op taksterfte door een schimmel, en die zit dan aan beide kanten van de haag. Knip een takje af: is het vanbinnen kurkdroog, dan is die tak verloren.

Bij een thuja met lichtgebrek helpt het om de bruine topjes weg te knippen en de haag in droge periodes water te geven, dan kan hij in een of twee seizoenen weer dichtgroeien. Bij een dode plek in een soort die niet uitloopt, is tussenplanten van een paar nieuwe exemplaren de nette oplossing. Conifeer wortels zitten ondiep en breed, dus een dood exemplaar is met rondsteken en wrikken goed zelf te verwijderen. Inkorten in de breedte kan alleen zolang je in het groen blijft: wie een uitgegroeide haag twintig centimeter de diepte in knipt, kijkt daarna jaren tegen bruin hout aan.

Scheve bomen rechtzetten, verwijderen of hergebruiken

Een boom die scheef groeit, zet je niet recht door er met blote handen aan te duwen. De methode die werkt: steek aan de lage kant, de kant waar hij naartoe hangt, de wortels op dertig tot veertig centimeter van de stam diep door met een schep. Zet aan de andere kant een paar meter verderop een paal schuin en diep de grond in. Span een band tussen paal en stam, met bescherming om de bast, en trek de boom in stappen rechter door de band om de paar dagen verder aan te draaien. Doe dit in de winter of het vroege voorjaar, en snoei de kroon terug zodat wortelgestel en kroon in evenwicht blijven.

Een scheve boom stutten kan ook zonder rechttrekken: een boompaal met boomband op zo'n dertig centimeter boven de grond houdt hem stabiel terwijl de wortels aansterken. Jonge bomen laat je recht groeien met twee palen en een brede band, nooit met een dun touw dat de bast insnoert. Een boom vastzetten aan de muur, zoals bij een leivorm, doe je met roestvaste spandraden op afstandhouders, zodat er lucht achter de takken blijft.

Moet er een boom weg, dan is een kleine boom uit de grond halen goed zelf te doen: rondsteken, wortels doorsteken, wrikken met een lange balk. Van een gekapte boom hoef je niet alles af te voeren: rechte stammen zijn na ontschorsen en een jaar drogen bruikbaar voor een pergola van boomstammen of als speelstam. Hoog de grond rond bomen niet op, want meer dan een decimeter grond tegen de stam verstikt de wortels en laat de bast rotten; houd de stamvoet altijd vrij.

Het gazon vernieuwen, doorzaaien of helemaal vervangen

Bij een kaal of hard geworden gazon is de reflex vaak om alles om te spitten, maar gazon vernieuwen zonder spitten werkt in de meeste tuinen beter. De aanpak: kort maaien, stevig verticuteren tot je vooral grond ziet, een dun laagje zwarte grond of tuinaarde over het gazon uitharken, doorzaaien en de boel wekenlang vochtig houden. Het bestaande goede gras blijft staan en de kale plekken groeien dicht.

De grondsoort bepaalt de rest. Gras op kleigrond wortelt prima maar verzuipt snel. Een gazon op kleigrond verbeteren doe je met jaarlijks verticuteren, compost en prikken of beluchten, en gras zaaien op kleigrond lukt het best in september op een vochtige, niet dichtgeslagen bodem. Gras op zandgrond heeft het omgekeerde probleem en droogt uit, dus daar werk je compost in en sproei je in droge periodes ruim. Frezen of het gazon omploegen klinkt grondig, maar een lichte tuinfrees komt op klei amper op diepte, dus daar is gras omspitten en opnieuw inzaaien eerlijker werk.

Maai nieuw gras pas als het zeven tot acht centimeter hoog staat, op de hoogste stand en met een geslepen mes, want een bot mes trekt de jonge plantjes uit de grond. Maai sowieso liever niet op een kletsnatte mat; wat maaien over nat gras met de zode en met je machine doet, lees je apart. En zie je in de nazomer wespen uit een gaatje in het gazon vliegen, pak dan eerst de grondwespen in het gazon aan voordat je gaat verticuteren.

Aanpak	Wanneer logisch	Wachttijd	Waar het misgaat
Verticuteren en doorzaaien	Mat is dun of mossig, bodem is verder in orde	3 tot 5 weken, gazon blijft bruikbaar	Zaad laten uitdrogen in de eerste twee weken
Gras omspitten en opnieuw inzaaien	Meer onkruid dan gras, of een hobbelig oppervlak	6 tot 8 weken niet belopen	Mest tegelijk met het zaad strooien verbrandt de kiemplantjes
Frezen of omploegen	Grote oppervlakken met losse grond	6 tot 8 weken	Op klei komt een lichte frees niet op diepte
Graszoden leggen	Snel resultaat nodig, bijvoorbeeld met spelende kinderen	Ook 6 tot 8 weken niet belopen	Zoden op een droge ondergrond slaan niet aan
Iets anders in plaats van gras	Diepe schaduw, kleine voortuin of geen zin in maaien	Afhankelijk van de keuze	Kunstgras wordt heet en helpt bodemleven niet

Bamboe, haagwinde en onkruid dat steeds terugkomt

Bamboe en wortel uitroeien is graafwerk, geen spuitwerk. De dikke wortelstokken, de rizomen, zitten meestal maar twintig centimeter diep; daaronder vind je alleen dunne worteltjes die zonder de rizomen vanzelf afsterven. Graven en zeven dus, en grondig. Elke knoop in een achtergebleven stuk wortelstok kan opnieuw een plant worden, dus reken erop dat je twee jaar lang opkomende scheuten naloopt. Glyfosaat helpt tegen bamboe wortels niet afdoende, ook niet in meerdere rondes.

Blijft de bron bij de buren staan, graaf dan langs de erfgrens een wortelbegrenzer van hdpe in: zestig centimeter diep, twee millimeter dik, in één stuk zonder naden, en met een randje van vijf centimeter boven de grond. Een wortelstok die over de rand kruipt, sterft boven de grond vanzelf af en is meteen zichtbaar. Worteldoek, tegels of een betonrandje houden bamboe niet tegen; de wortels vinden elke naad en elke zwakke plek. Polvormende soorten als fargesia woekeren overigens niet en hebben geen begrenzer nodig.

Haagwinde bestrijden doe je in een border door de witte wortelstokken consequent uit te graven; in het gazon is een gazonherbicide met mcpa effectief, omdat gras daar tegen kan en de winde niet. Kijk wel op de verpakking of het middel een toelatingsnummer voor particulier gebruik heeft, want die toelatingen wisselen. Gras dood sproeien voor een nieuw gazon is zelden nodig: verticuteren en doorzaaien komt zonder middelen tot hetzelfde resultaat.

Het mes van de grasmaaier slijpen of vervangen

Een grasmaaier mes slijpen begint met het losmaken van de bout, en die zit vrijwel altijd muurvast door de zuren uit grassap. De kop is meestal 14 en soms 13 millimeter, bij elektrische maaiers zit er soms een platte kop van 40 millimeter op. Blokkeer het mes met een houten balk door de uitwerpopening, tik een goed passende dop stevig op de bout aan en draai los met een dopsleutel of ratel. Vrijwel altijd is het gewone rechtse draad: kijk je tegen de onderkant aan met het mes horizontaal, dan zit de snijkant rechtsboven en linksonder.

Lukt het echt niet, dan draait een garage hem met een slagmoersleutel in vijf seconden los, vaak voor een fooi. Slijpen doe je daarna met een zoetvijl of met een lamellenschijf met fijne korrel op de haakse slijper, in de lengterichting van het blad. Het mes hoeft niet scheermesscherp: een te dunne snede slaat bij het eerste steentje al om. Hang het mes na het slijpen aan een spijker door het middengat; hangt een uiteinde lager, slijp dan aan die kant iets meer weg.

Bij lichte elektrische maaiers zoals de Bosch ARM 32 is het mes vervangen vaak logischer dan slijpen, want een nieuw mesje kost een paar tientjes. Een handgrasmaaier slijpen is een ander verhaal: de kooimessen slijp je met slijppasta terwijl je de kooi tegen de ondermes-richting in draait, of je brengt hem naar een slijpdienst. Zet de bout bij het terugplaatsen in het vet, dan gaat hij er volgend jaar zonder geweld weer af. Een scherp mes snijdt in plaats van slaat, al blijft nat gras maaien ook met een vers geslepen mes zwaar werk voor de machine.

Grasmaaier of bosmaaier start niet: zo zoek je de oorzaak

Een benzinemotor heeft drie dingen nodig: brandstof, vonk en lucht. Zoek in die volgorde en je vindt vrijwel elke oorzaak. Draai de bougie eruit, leg hem met de dop erop tegen het motorblok en trek rustig aan het koord: zie je een vonk, dan zit het probleem in de brandstofkant. Geen vonk, dan is het de bougie zelf, een vochtige stopschakelaar of de uitgerekte kabel van de dodemansbeugel, want die schakelaar zet de ontsteking uit.

Voor de brandstofkant is er een simpele test: druppel wat benzine direct in het luchtfilter en start. Loopt de motor dan een paar seconden en valt hij weer stil, dan komt er via de normale weg geen brandstof aan en is de carburateur of het benzinefilter verstopt. Een carburateur maak je schoon met remmenreiniger en perslucht, en blijf met je vingers van de stelschroeven L en H af, want een verkeerde afstelling kan de motor beschadigen.

De grootste boosdoener is de brandstof zelf. E10 tast de rubbers en het membraan in moderne membraancarburateurs aan, zeker als het spul de winter over blijft staan. Dat een benzine grasmaaier niet start na de winter, of een bosmaaier van Stihl of Powerplus plots uitvalt en niet meer aanslaat, komt in onze ervaring vaker door oude of verkeerde benzine dan door een defect. Zoek bij problemen met merken als Honda en Viking de onderdelentekening op via het typenummer, dan bestel je meteen het juiste membraan of filter. En zet je in het najaar de machines weg, dan is dat ook een logisch moment om binnenshuis het jaarlijkse onderhoud van de cv-ketel af te vinken.

Klacht	Meest waarschijnlijke oorzaak	Wat je doet
Benzine grasmaaier start niet na de winter	Verschaalde benzine, vervuilde carburateur	Verse benzine, druppeltest in het luchtfilter, carburateur reinigen
Geen vonk op de bougie	Bougie stuk, dodemanskabel uitgerekt, schakelaar vochtig	Bougie op het blok testen, kabel opspannen, contacten drogen
Natte bougie, sterke benzinegeur	Motor verzopen door choke of veel trekken	Bougie eruit, laten drogen, zonder choke opnieuw starten
Bosmaaier valt uit en start niet meer	Membraan in de carburateur aangetast door E10 of oud mengsel	Carburateur reinigen of vervangen, overstappen op alkylaatbenzine
Grasmaaier valt stil als hij warm is	Ontstekingsspoel valt weg bij warmte	Spoel vervangen, koud meten en warm nameten
Motor ploft terug bij het starten	Verschoven ontsteking, vaak een afgebroken vliegwielspie na een mesblokkade	Spie vervangen, mes en krukas laten controleren
Maaier met hydrostatische aandrijving rijdt niet	Aandrijfriem versleten of lucht in de aandrijving	Riem controleren, ontluchten volgens het instructieboekje
Heggenschaar messen bewegen niet	Hars en plantsap tussen de bladen, of een versleten koppeling	Bladen reinigen met harsoplosser en smeren, daarna koppeling nakijken

Een vijver aanleggen, dempen of een tweede leven geven

Wie een strakke vijver wil metselen, kan een vijver maken van stapelblokken: een fundering van volgestorte holle betonstenen onder de vorstgrens, daarop de stapelblokken verlijmd, en binnenin eerst beschermdoek en dan vijverfolie. Opvriezen voorkom je door te zorgen dat er geen water achter de folie of in de holle stenen kan blijven staan, en door de folie tot over de bovenste rand door te zetten. Laat in de winter een bal of een stuk piepschuim drijven, dan kan het ijs zijn druk kwijt zonder de wanden te belasten.

Een vijver dempen doe je in deze volgorde: leegpompen, de folie er helemaal uit halen omdat regenwater er anders eeuwig op blijft staan, en vullen met dezelfde grondsoort als de rest van de tuin. Vul laagje voor laagje en trap elke laag licht aan, geef tien centimeter overhoogte voor het inklinken, en werk door de bovenste laag compost. Een gat in een kleituin dichtgooien met zand gaat mis: het zand wordt een verzopen badkuip in de klei en het gras erop verdroogt in de zomer, omdat zand geen vocht van onderaf nalevert. Potgrond is als vulling ook ongeschikt, want die bestaat grotendeels uit turf en verteert, waardoor je jarenlang blijft bijvullen.

Voor het vullen en bijvullen van een vijver die blijft, is regenwater de beste keuze; leidingwater vult je in kleine beetjes bij om de watertemperatuur en de balans niet te verstoren. Wil je de vijver weghalen omdat er iets anders moet komen, dan zijn de vrijgekomen stapelblokken of betonblokken prima te hergebruiken. Bijvoorbeeld als bak wanneer je voor weinig geld een verhoogde bak in de border metselt of stapelt.

Borders, randen en de overgang tussen gras en beplanting

Een borderbak met zitje is een van de dankbaarste metsel- of stapelklussen in de tuin. Maak de rand veertig tot vijfenveertig centimeter hoog en minstens dertig centimeter breed, en leg er een plank van hardhout of een betonnen afdekker op. Zo heb je border en bank in één. Hoe je zo'n bak met stapelblokken, schanskorven of restmateriaal opzet zonder veel geld uit te geven, staat in onze gids over het goedkoop maken van een verhoogde border. Een ronde border in de tuin zet je uit met een piket in het midden en een touw als passer, dan wordt de boog overal even strak.

Een border om een boom vraagt terughoudendheid: houd de stamvoet vrij en breng binnen de kroonprojectie hooguit een dun laagje grond aan, want ophogen tegen de stam kost je op termijn de boom. Om diezelfde reden zet je een bestaande boom niet zomaar in een verhoogde border; dat kan alleen met een open bodem en een ruime, vrije boomspiegel.

Voor de overgang naar het gazon zijn er twee beproefde oplossingen. Flagstones in gras leg je precies op maaiveldhoogte, zodat het maaidek er zonder haperen overheen loopt. Het gazon afboorden voor een robotmaaier doe je met een strak gelegde rand klinkers op grashoogte langs de draad, dan maait de robot tot de laatste centimeter en vervalt het kantjes steken. Worteldoek heeft in dit rijtje maar één goede plek: onder een zandbak, zodat zand en grond gescheiden blijven en het water wegloopt. Worteldoek onder gras leggen is een slecht idee, want graswortels moeten juist de diepte in.

Veelgestelde vragen