Schimmel op het plafond van de badkamer weghalen en weghouden

Waarom de schimmel juist op het plafond zit

Warme lucht kan meer waterdamp vasthouden dan koude lucht. Onder de douche stijgt die warme, natte lucht op en komt hij als eerste tegen het plafond. Dat plafond is meestal het koudste vlak in de ruimte, zeker als er een onverwarmde zolder, een plat dak of een koude betonvloer boven zit.

Zodra het oppervlak kouder is dan het dauwpunt van de lucht, slaat de damp erop neer. Bij 20 graden en 60 procent luchtvochtigheid ligt dat dauwpunt op 12 graden. Een plafond van 11 graden wordt dan nat, ook al druppelt er niets zichtbaar naar beneden. Schimmelsporen zitten altijd al in huis, en ze gaan groeien zodra de vochtigheid vlak boven het oppervlak dagenlang boven ongeveer 80 procent blijft.

Dat is ook waarom poetsen alleen niet werkt. Je haalt de zwarte verkleuring weg, maar de plek blijft na elke douchebeurt weer nat en binnen een paar maanden staat het er opnieuw. Het vochtprobleem hoort bij het grotere geheel van een badkamer verbouwen en aanpakken, waar ventilatie, isolatie en afwerking bij elkaar horen. Achtergrond over hoe vocht zich door een woning beweegt staat bij vocht en schimmel in huis.

Temperatuur in de ruimte	Bij 40% vocht	Bij 50% vocht	Bij 60% vocht	Bij 70% vocht	Bij 80% vocht
16 graden	2,4 graden	5,6 graden	8,2 graden	10,5 graden	12,5 graden
18 graden	4,2 graden	7,4 graden	10,1 graden	12,4 graden	14,5 graden
20 graden	6,0 graden	9,3 graden	12,0 graden	14,4 graden	16,4 graden
22 graden	7,8 graden	11,1 graden	13,9 graden	16,3 graden	18,4 graden
24 graden	9,6 graden	12,9 graden	15,8 graden	18,2 graden	20,3 graden

Wat het patroon van de vlekken je vertelt

De vorm en de plek van de schimmel wijzen vrij nauwkeurig naar de oorzaak. Een plafond dat overal even koud is, beslaat overal; een plafond met koudebruggen laat een tekening zien van de constructie erachter. Loop daarom eerst met een lamp langs het hele plafond en kijk waar de vlekken wel en juist niet zitten.

Regelmatige strepen op onderlinge afstand van dertig tot zestig centimeter zijn het duidelijkste signaal. Daar zitten balken of regels die de warmte sneller afvoeren dan de vulling ertussen, waardoor die stroken een paar graden kouder blijven. Vlekken die uitsluitend in de hoeken en langs de wandaansluiting zitten wijzen op hetzelfde mechanisme, want in een hoek komen twee koude vlakken samen en beweegt de lucht nauwelijks.

Wat je ziet	Wat er meestal achter zit	Waar je aan moet werken
Fijne zwarte stippen gelijkmatig over het hele plafond	Te veel damp en te weinig afvoer, het hele vlak wordt nat	Afzuiging en nadraaitijd
Strepen op vaste afstand van 30 tot 60 cm	Koudebrug ter plaatse van de balken of het regelwerk	Isolatie boven het plafond
Alleen in de hoeken en langs de randen	Twee koude vlakken bij elkaar en stilstaande lucht	Isolatie en luchtcirculatie
Kring rond een inbouwspot of het lichtpunt	Warme natte lucht lekt door de opening de constructie in	Doorvoer luchtdicht afwerken
Grijze aanslag rond het ventilatierooster	Rooster of kanaal vervuild, de afzuiging haalt te weinig lucht	Rooster en kanaal reinigen
Vlekken alleen boven de douche of het bad	Lokale dampwolk die niet snel genoeg wordt afgevoerd	Afzuiging dichter bij de bron of langer laten draaien
Scherp begrensde bruine vlek met een donkere rand	Geen condens maar water van boven, dus een lekkage	Eerst de bron zoeken, niet schilderen
Schimmel boven de panelen van een verlaagd plafond	Damp trekt door de naden en condenseert op de koude kant erboven	Naden sluiten en de spouw laten ventileren

Condens of toch een lekkage van boven

Voordat je gaat schoonmaken wil je zeker weten dat het condens is. Condensschimmel is diffuus: veel kleine zwarte of grijsgroene puntjes die geleidelijk in elkaar overlopen, zonder harde begrenzing en meestal in meerdere hoeken tegelijk.

Water van boven ziet er anders uit. Dat geeft een vlek met een duidelijke rand, vaak bruin of geel doordat er stoffen uit de constructie mee naar beneden zijn gespoeld. Zo'n vlek is in het midden lichter dan aan de rand en verandert van vorm na een regenbui of na een douchebeurt op de verdieping erboven.

Twijfel je, plak dan een stuk doorzichtige folie strak over de plek en laat het twee dagen zitten. Komt het vocht aan de kamerzijde van de folie te staan, dan is het condens uit de ruimte. Zit het vocht aan de plafondzijde, dan komt het water uit de constructie en heeft schilderen geen zin. Gaat het om lekkage vanuit een aangrenzende doucheruimte, dan begint de oplossing bij de badkamer waterdicht maken voordat er iets aan het plafond gebeurt.

Lees de uitleg uit de afbeelding

Warme lucht kan vocht bevatten dat op een voldoende koud oppervlak condenseert. De temperatuur bij dat oppervlak telt dus mee.

Bij de tekening: Vochtige lucht koelt af bij het koude vlak. Als het oppervlak koud genoeg is, kan daar condens ontstaan.

De lucht bevat waterdamp

Douchen, koken en drogende was voegen vocht toe. De relatieve luchtvochtigheid geeft aan hoe dicht de lucht bij verzadiging is bij de gemeten temperatuur.

Bij een kouder vlak koelt de lucht af

In een koude hoek of bij een raam kan de lucht plaatselijk veel dichter bij verzadiging komen. De meter midden in de kamer laat die lokale situatie niet volledig zien.

Onderzoek vochtproductie én afvoer én kou

Beperk onnodige vochtproductie, controleer de ventilatie en onderzoek het koude detail. Een lekkage of andere vochtbron moet afzonderlijk worden uitgesloten.

Een vochtplek bewijst niet op zichzelf dat er condens is. De plaats, het moment en de bouwkundige situatie helpen de oorzaak vast te stellen.

Bekijk de afbeelding op volledige grootte

Schimmel van het plafond halen zonder sporen door het huis te verspreiden

De grootste fout bij het weghalen is droog beginnen. Droog borstelen of schuren maakt van een plaatselijke vlek een wolk sporen die door de hele woning trekt en zich elders vastzet. Nevel het plafond daarom eerst nat met een plantenspuit voordat je het aanraakt.

Werk met adembescherming van minimaal FFP2, nitrilhandschoenen en een gesloten bril. Boven je hoofd werken betekent dat alles wat loskomt naar beneden valt, ook in je ogen. Dek de vloer en het sanitair af en zet de afzuiging aan, maar houd de deur naar de rest van het huis dicht.

Spuit het middel op, laat het minstens een kwartier inwerken en neem het dan af met een doek die je daarna weggooit. Herhaal dat liever twee keer met korte inwerktijd dan één keer met veel middel. Op een poreuze ondergrond komt bleekmiddel nauwelijks in de diepte: het maakt de zwarte kleur onzichtbaar terwijl het weefsel in het materiaal blijft zitten.

Middel	Werkt goed op	Waar je op moet letten
Schimmelverwijderaar met natriumhypochloriet	Gladde geverfde plafonds, tegels, kunststof panelen	Bleekt kleur weg, dringt slecht in poreus materiaal, nooit mengen met een zuur middel
Quat-reiniger, ook wel schimmeldoder op ammoniumbasis	Stucwerk en geverfd gips, blijft langer actief	Werkt trager, laat de zwarte verkleuring staan tot je hem afneemt
Spiritus of ethanol	Kleine plekken op glad werk, kitranden, kozijnhout	Verdampt snel, dus meerdere keren aanbrengen, licht ontvlambaar
Warm water met allesreiniger	Losse aanslag en zeepresten die eruitzien als schimmel	Doodt de schimmel niet, alleen geschikt als voorreiniging
Azijn of schoonmaakazijn	Kalkaanslag, niet als schimmeldoder	Zuur, dus nooit combineren met chloor en niet op natuursteen of stucwerk
Waterstofperoxide 3 procent	Lichte plekken waar bleekmiddel niet mag komen	Kan gekleurde verf lichter maken, eerst op een hoekje proberen

De ondergrond bepaalt of schoonmaken genoeg is

Op een dichte, geverfde ondergrond zit de schimmel op de verf en poets je hem er echt af. Op een poreuze ondergrond zit hij erin, en dan is schoonmaken alleen een cosmetische ingreep. Het verschil zie je door met een vochtige vinger over de plek te gaan: kleurt de doek zwart en is de vlek daarna lichter, dan zat het bovenop.

Gipskartonplaat is het lastigste geval. Het karton is een voedingsbodem, dus zodra de schimmel door de verf heen in het karton is gegroeid, krijg je hem er niet meer uit. Een plaat die zacht aanvoelt of doorbuigt als je erop drukt, is verzadigd geweest en hoort eruit. Vervang die door vochtwerende gipsplaat, herkenbaar aan de groene of blauwe kartonlaag.

Bij een plafond van stucwerk of pleister zit de schimmel meestal in de bovenste tienden van een millimeter. Behandelen en overschilderen is dan genoeg, tenzij het stuc los zit of poederig aanvoelt. Moet het toch overnieuw, kijk dan bij het stucen van een badkamer welke pleister in een natte ruimte thuishoort. Algemene achtergrond over de opbouw van plafonds staat bij plafondwerk en plafondafwerking.

Plafond	Zit de schimmel erin of erop	Wat er nodig is
Gesausd stucwerk in goede staat	Op de verflaag, ondiep	Schimmeldoder, laten drogen, vlekkendoder en twee lagen schimmelwerende verf
Standaard gipskartonplaat, wit karton	In het karton, zodra de schimmel door de verf heen is	Aangetast deel uitzagen en vervangen door vochtwerende plaat
Vochtwerende gipsplaat	Meestal op de afwerking	Reinigen en opnieuw sausen, plaat kan blijven zitten
Zachtboard of oude plaatplafonds	Diep in het materiaal, zuigt vocht op	Vervangen, en bij bouwjaar voor 1994 eerst laten onderzoeken op asbest
Kunststof of aluminium schroten	Op het oppervlak en vooral in de naden	Afnemen met schimmeldoder, panelen losnemen en de ruimte erboven controleren
Beton of kalkzandsteen, gestuct	Op de afwerklaag	Reinigen, dampopen afwerken, verwarming en isolatie beoordelen
Houten schroten of een houten plafond	In het hout, langs de messing en groef	Ontsmetten, laten drogen en behandelen met een middel dat in het hout trekt

Ventilatie die de damp er echt uit haalt

De damp van één douchebeurt is een halve tot een hele liter water. Dat moet binnen een uur de ruimte uit, anders slaat het neer op het koudste vlak. Voor een badkamer wordt in nieuwbouw gerekend met ongeveer 14 liter per seconde, wat neerkomt op zo'n 50 kubieke meter per uur. Een oudere woning haalt dat vaak niet meer, ook al draait de ventilator nog gewoon.

De simpelste controle is een vel papier tegen het rooster houden terwijl de afzuiging op de hoogste stand staat. Blijft het vel vanzelf hangen, dan is de afzuiging redelijk. Valt het meteen naar beneden, dan zit er ergens vervuiling, is het kanaal geknikt of ontbreekt de toevoerlucht. Haal het rooster eraf en zuig het schoon, want een vilten laag stof op de lamellen halveert de opbrengst zonder dat je iets hoort veranderen.

Afzuigen lukt alleen als er lucht bij kan. Een badkamerdeur die kierdicht sluit, legt de hele afvoer stil. Onder de deur hoort een spleet van ongeveer anderhalf tot twee centimeter, en bij het kiezen of afkorten van een deur voor de badkamer is dat het maatvoeringsdetail dat mensen het vaakst overslaan. Laat de ventilator na het douchen nog een kwartier tot een half uur doordraaien, want juist in die periode verdampt het water uit de handdoeken en van de wanden.

Het plafond warmer maken zodat condens wegblijft

Ventileren haalt vocht weg, verwarmen en isoleren verhogen de temperatuur van het oppervlak. Je hebt allebei nodig, en welke kant het zwaarst weegt lees je af aan het patroon uit de diagnosetabel. Strepen en hoeken vragen om isolatie, een gelijkmatig beslagen plafond vraagt om afvoer.

Zit er een koude zolder of een plat dak boven, dan levert het isoleren van het plafond de grootste winst. Let daarbij op luchtdichtheid aan de warme kant: isolatie waar natte lucht langs kan stromen, verplaatst het condensvlak alleen maar naar boven en dan zie je het niet meer tot het hout aangetast is. Een badkamer die in de winter niet echt op temperatuur komt, houdt alle vlakken koud. Met vloerverwarming in de badkamer of een radiator die groot genoeg is, til je de hele ruimte een paar graden op, en dat scheelt direct in de dauwpuntmarge.

Openingen in het plafond zijn de plek waar het het vaakst misgaat. Rond een inbouwspot of het lichtpunt stroomt natte lucht de constructie in, koelt daar af en slaat neer. Werk zo'n doorvoer daarom luchtdicht af. Hoe je het lichtpunt zelf netjes wegwerkt staat bij de centraaldoos in het plafond, en voor het sluitend afwerken van de opening is een afdekplaat voor het plafond vaak de eenvoudigste oplossing.

Opnieuw afwerken met verf die tegen een natte ruimte kan

Pas als het plafond droog en schoon is, ga je verven. Een enkele lichte vlek verdwijnt onder twee lagen muurverf, maar een oude schimmelvlek slaat vaak door de nieuwe verf heen. Zet die eerst weg met een vlekkendoder of een isolerende primer, en behandel dan het hele vlak in plaats van alleen de plek, anders zie je in strijklicht precies waar je hebt gewerkt.

Kies muurverf die geschikt is voor vochtige ruimtes met een schimmelwerend middel erin. Dat middel doodt geen bestaande schimmel, het vertraagt nieuwe aangroei op de verffilm. Zonder de oorzaak op te lossen koop je er hooguit een jaar mee. Anticondensverf met isolerende bolletjes bestaat, maar het effect op de oppervlaktetemperatuur is klein en het vervangt geen isolatie.

Houd de droogtijden aan die op de verpakking staan en tel er in een badkamer wat bij op, want in een ruimte die zelf al vochtig is droogt alles trager. Verf die te vroeg zijn tweede laag krijgt, sluit vocht in en laat later los. De richttijden die wij aanhouden staan hieronder.

Materiaal	Stofdroog	Verder werken	Volledig uitgehard
Voorstrijkmiddel	1 tot 2 uur	na 2 tot 4 uur verder	12 uur
Muurverf op waterbasis	30 tot 60 minuten	na 4 tot 6 uur de tweede laag	2 tot 4 weken echt schrobvast
Stucpasta of finishpasta	2 tot 4 uur	na 12 tot 24 uur schuren	24 tot 48 uur
Acrylaatkit in de plafondnaad	20 tot 40 minuten	na 6 tot 12 uur overschilderbaar	24 tot 48 uur

Zo pak je een beschimmeld badkamerplafond aan

Deze volgorde werkt voor een gesausd of gestuct plafond met condensschimmel over een oppervlak van hooguit enkele vierkante meters.

1. Stel eerst vast dat het condens is

   Bekijk het patroon en vergelijk het met de diagnosetabel. Plak bij twijfel twee dagen een stuk folie op de plek en kijk aan welke kant het vocht komt te staan. Blijkt er water van boven te komen, dan zoek je eerst die bron. Schoonmaken en schilderen boven een lekkage is weggegooid werk.

2. Meet de ruimte door

   Noteer de luchtvochtigheid met een hygrometer en de temperatuur van het plafond met een infraroodthermometer. Ligt de plafondtemperatuur onder het dauwpunt uit de tabel, dan weet je dat het oppervlak nat wordt en hoeveel graden je tekortkomt. Dat getal bepaalt of je vooral aan de afzuiging of aan de isolatie moet werken.

3. Scherm de ruimte af en bescherm jezelf

   Dek de vloer, de wastafel en de douchebak af, zet de afzuiging aan en houd de deur naar de rest van het huis dicht. Doe een FFP2-masker, handschoenen en een gesloten bril op. Zet de trap stabiel neer op een droge vloer, en niet op de rand van het bad.

4. Maak de schimmel nat voordat je hem aanraakt

   Nevel het hele aangetaste vlak met de plantenspuit. Natte sporen blijven aan het oppervlak plakken in plaats van door de ruimte te dwarrelen. Droog borstelen of schuren is precies wat je hier niet doet, want dan verspreid je de schimmel naar plekken waar hij nog niet zat.

5. Behandel met een schimmeldodend middel

   Breng het middel aan met een spuitfles of een spons en laat het minstens een kwartier staan. Neem het daarna af met een doek die je weggooit en herhaal de behandeling. Gebruik nooit een chloorhoudend en een zuur middel na elkaar zonder ruim naspoelen en luchten ertussen.

6. Laat het plafond volledig drogen

   Zet de verwarming aan en de ventilatie op de hoogste stand, en geef het minimaal een etmaal. Verf op een plafond dat nog vocht in de laag heeft, hecht slecht en laat na een paar maanden los. Voelt het na een dag nog koel en klam aan, wacht dan langer.

7. Werk af met vlekkendoder en schimmelwerende verf

   Zet oude vlekken eerst weg met een isolerende primer, anders slaan ze door je nieuwe laag heen. Rol daarna het hele plafond in twee lagen schimmelwerende muurverf, met de vier tot zes uur wachttijd ertussen. Werk vanaf de raamzijde naar binnen, dan zie je de aanzetten niet.

8. Los de oorzaak op voordat je tevreden bent

   Maak het ventilatierooster schoon, zorg voor een kier onder de deur en stel in dat de ventilator na het douchen doordraait. Zit de oorzaak in een koud plafond, plan dan het isoleren of het luchtdicht afwerken van de doorvoeren in. Zonder deze stap staat de schimmel binnen een jaar terug.

Voordat je het plafond opnieuw saust

• Vastgesteld dat het condens is en geen water dat van boven komt
• Luchtvochtigheid en plafondtemperatuur gemeten en met elkaar vergeleken
• Het aangetaste vlak nat gemaakt voordat er iets is afgenomen
• Schimmeldodend middel minstens een kwartier laten inwerken en daarna afgenomen
• Geen chloorhoudend en zuur middel door elkaar gebruikt
• Het plafond minimaal een etmaal gedroogd en het voelt nergens meer koel of klam
• Ventilatierooster schoongemaakt en de papiertest gedaan
• Kier onder de badkamerdeur van anderhalf tot twee centimeter aanwezig

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Alleen schoonmaken en de oorzaak laten zitten

Schimmel is het gevolg van een oppervlak dat te lang nat blijft. Poets je alleen de vlek weg, dan is het plafond na de volgende douchebeurt weer even nat als daarvoor. Reken erop dat het binnen een half jaar terug is, meestal op precies dezelfde plek.

Droog schuren of borstelen

Een droge schuurspons maakt van een plaatselijke aantasting een wolk sporen die zich door het huis verspreidt en op andere koude plekken neerslaat. Nevel het vlak eerst nat, dan blijven de sporen aan het oppervlak plakken en gaan ze met de doek mee de vuilnisbak in.

Chloor en een zure reiniger door elkaar gebruiken

Kalkverwijderaar, azijn en veel sanitairreinigers zijn zuur. Komt zo'n middel samen met bleekmiddel, dan komt er chloorgas vrij, en in een badkamer met de deur dicht is dat binnen enkele ademhalingen gevaarlijk. Spoel altijd ruim na en laat de ruimte luchten voordat je met een ander middel begint.

Verven op een plafond dat nog vocht bevat

Een plafond dat er droog uitziet maar koel en klam aanvoelt, heeft nog vocht in de laag. Verf sluit dat in, hecht slecht en laat er na een paar maanden in schilfers vanaf. Geef het minstens een etmaal met verwarming aan en ventilatie op de hoogste stand.

Standaard gipsplaat gebruiken bij het herstellen

Het karton van een gewone gipsplaat is voedsel voor schimmel en zuigt vocht op. In een badkamer hoort vochtwerende gipsplaat, herkenbaar aan de groene of blauwe kartonlaag. Een plaat die zacht aanvoelt of doorbuigt onder lichte druk, is verzadigd geweest en herstelt niet meer.

De deur kierdicht maken

Een tochtstrip of een dikke vloer die de kier onder de badkamerdeur wegneemt, lijkt netjes maar legt de afzuiging stil. Zonder toevoerlucht kan de ventilator geen lucht verplaatsen, hoe hard hij ook draait. Anderhalf tot twee centimeter ruimte onder de deur is de eenvoudigste ingreep die er is.

Vertrouwen op anticondensverf als vervanging voor isolatie

Isolerende coatings verhogen de oppervlaktetemperatuur met een fractie van een graad. Dat is te weinig om een plafond dat vier graden onder het dauwpunt zit boven die grens te tillen. Op een plafond dat verder in orde is, is het een aanvulling; als oplossing voor een koudebrug niet.

Een raam openzetten in plaats van afzuigen bij warm, vochtig weer

In de winter is buitenlucht koud en dus droog, en dan lucht een open raam de damp snel weg. Bij vijfentwintig graden buiten met hoge luchtvochtigheid breng je nauwelijks drogere lucht binnen. Mechanische afzuiging naar buiten werkt dan wel, een openstaand raam nauwelijks.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Het weghalen van een schimmelplek en het opnieuw sausen van een plafond kun je zelf doen. Er zijn wel situaties waarin je beter stopt en iemand laat kijken.

De eerste is een oppervlak van meer dan een paar vierkante meter, of schimmel die telkens op nieuwe plekken opduikt. Dan is er meestal iets mis met de constructie of met de dampstroom door de woning, en een vochtspecialist meet dat door in plaats van erop te gokken.

De tweede is een vermoeden van asbest. Plafondplaten en zachtboard in woningen van voor 1994 kunnen asbesthoudend zijn. Boor er niet in, schuur er niet aan en zaag er niets uit, maar laat het eerst onderzoeken door een gecertificeerd bureau.

De derde is water dat aantoonbaar van boven komt. Een lekkende doucheruimte, een plat dak of een leiding in de vloer boven je hoofd vraagt om een loodgieter of dakdekker, en het plafond werk je pas af als die lekkage aantoonbaar is verholpen.

De vierde is het aanpassen van de mechanische ventilatie zelf, zoals het vervangen van een ventilatiebox of het wijzigen van kanalen op zolder. Dat werk zit vaak op hoogte, raakt aan de elektrische installatie en luistert nauw wat betreft luchthoeveelheden per ruimte. Een installateur meet dat in, en dan weet je zeker dat de badkamer het aandeel krijgt dat hij nodig heeft.