Verlichting aansluiten, ophangen en repareren

Wat er allemaal onder verlichting valt

Verlichting is een van de weinige delen van de installatie waar je als bewoner vrijwel alles zelf aan mag doen, zolang je van de meterkast achter de hoofdzekering afblijft. Hoe de rest in elkaar zit, van groepen tot bedrading, staat bij alles over elektra in huis. Hier gaat het over wat er aan het lichtpunt hangt en over wat er misgaat zodra je eraan begint.

De vragen vallen bijna altijd in drie soorten. Er moet een lichtbron vervangen worden, er moet iets nieuws opgehangen en aangesloten worden, of er brandt iets niet meer zoals het hoort.

Bij vervangen zit het werk in de fitting, niet in de aansluiting. Welke lamp erin past en hoe je hem eruit krijgt zonder glas te breken, lees je bij een lamp verwisselen die vastzit of niet meer te koop is.

Bij ophangen zit het werk in het plafond. Twee draden in een lasklem is zo gebeurd, maar een hanglamp van vier kilo aan een gestuct gipsplafond vraagt dat je weet wat er boven die plaat zit. Hoe je de draden daarna netjes op de klemmen krijgt, staat bij een lamp aansluiten op bruin, blauw en aarde.

Doet het licht het niet, dan is de vraag steeds dezelfde: ligt het aan de lichtbron, aan het armatuur, aan de driver of trafo, of aan de schakeling ervoor. Die volgorde van uitsluiten scheelt je een avond gokken en staat verderop bij de symptomen uitgewerkt.

Welke fitting zit er in je lamp en wat past erop

Bijna elke miskoop komt door de fitting. Twee pennetjes zien er van een meter afstand hetzelfde uit, terwijl de een op 230 volt werkt en de ander op 12 volt en dus een trafo nodig heeft.

De snelste test is meten en tellen. Twee dikke pennen met een verdikking aan het eind, ongeveer 10 mm uit elkaar, die je indrukt en een kwartslag draait: dat is een GU10 en die zit rechtstreeks op het net. Twee dunne rechte pennen op 5,3 mm die je recht insteekt: dat is een GU5.3 en daar hoort een trafo bij. Alles over maten, dimbaarheid en het indraaien van zo'n lamp staat bij de GU10-fitting en zijn valkuilen.

Nog kleiner wordt het bij de insteeklampjes. Een G4 heeft twee dunne draadpennen op 4 mm en werkt op 12 volt, een G9 heeft twee lusjes van dik draad op 9 mm en werkt gewoon op 230 volt. Zit er een G4 in een hanglamp en vind je nergens een trafo, dan klopt er iets niet en is het meestal toch een G9. Bij insteek halogeen lampjes en hun ledvervangers staat welke welke is.

Een losse fitting vervangen mag en is goed te doen. Een nieuwe fitting in een oude lamp zetten betekent het armatuur opnieuw bedraden met de bekabeling die erbij hoort, en dat is bij een staande lamp, een tafellamp of een schemerlamp vrijwel altijd tweeaderig snoer met een trekontlasting. Merken als Calex verkopen losse fittingen, ook als verhuisfitting met snoer eraan om tijdelijk een peertje op te hangen.

Niet elke lichtbron zit in een fitting. Ingebouwde bedlampjes, zoals de bedlamp aan een Auping-bed, en de vaste ledmodules in moderne plafondlampen zijn onderdelen: daar meet je wat er op de voeding staat en bestel je het onderdeel na, of je vervangt de hele module. Een losse led printplaat is soms per maat te koop, maar dan moet de spanning en de stroom van de driver wel kloppen.

Zit een lamp vast in de fitting, forceer dan niet aan het glas. Groep uit, handschoen aan, en pak de metalen schroefrand beet met een tang. Een klikfitting van kunststof, zoals je die bij Ikea-armaturen tegenkomt, krijg je open door de twee lipjes tegelijk in te drukken; losmaken lukt zelden door alleen te trekken.

Fitting	Spanning	Hoe je hem herkent	Waar je hem tegenkomt	Waar je op let
E27	230 V	Schroefdraad van 27 mm	Plafonniere, staande lamp, buitenlamp, verhuisfitting	Maximaal wattage van het armatuur is een warmtegrens
E14	230 V	Schroefdraad van 14 mm	Kroonluchter, schemerlamp, afzuigkap	Meet de lengte, een led is vaak langer dan het peertje
GU10	230 V	Twee dikke pennen met knopje, 10 mm, kwartslag	Inbouwspots binnen	Geen trafo nodig, dimbaar alleen als dat op de lamp staat
GU5.3 (MR16)	12V	Twee rechte pennen, 5,3 mm, recht insteken	Oudere inbouwspots met trafo	Vraagt een trafo of driver met het juiste minimumvermogen
G4	12V	Twee dunne draadpennen, 4 mm	Kleine spotjes in glazen armaturen, meubelverlichting	Geen trafo in het armatuur betekent bijna altijd G9
G9	230 V	Twee lusjes van dik draad, 9 mm	Moderne hanglampen met capsules	Wordt heet, pak hem met een doekje beet
R7S	230 V	Staaflamp met een veerkontakt aan beide kanten	Staande lamp, bouwlamp, schijnwerper	Meet 78 of 118 mm voordat je een ledstaaf koopt
G23 (PL-S, 2P)	230 V via ballast	Twee platte pennen in een blokje	Wandarmatuur, buitenlamp, kleine plafonnière	Starter zit in de voet, een led-versie vraagt meestal ombouw
G13 (tl-buis)	230 V via ballast	Twee pennen aan elk uiteinde, 60 tot 150 cm	Garage, schuur, berging, werkkast	Eerst uitzoeken of er een spoel of een HF-ballast in zit
B22 (bajonet)	230 V of 42 volt	Twee nokjes, indrukken en draaien	Oudere armaturen en zwakstroomlampen in flats	Komt in Nederland weinig meer voor, meten wat erop staat

Van halogeen naar led: watt, lumen en lichtkleur

Watt zegt hoeveel stroom een lamp gebruikt, lumen zegt hoeveel licht eruit komt. Bij gloeilampen liepen die twee gelijk op, bij led niet meer. Wie een lamp koopt op watt, koopt sinds tien jaar de verkeerde felheid.

Het maximale wattage dat op een armatuur staat, is een warmtegrens uit de tijd van de gloeilamp. Een led van 10 watt in een armatuur waar maximaal 40 watt op staat, is dus geen probleem. Wel telt of de warmte weg kan: in een dicht gesloten kapje of een inbouwspot zonder lucht eromheen wordt de driver het eerst moe.

Lichtkleur bepaalt de sfeer meer dan het vermogen. Goedkope ledverlichting is vaak koud wit en maakt een kleine ruimte kil. Kies 2700 kelvin voor licht dat in de buurt komt van de oude gloeilamp, 3000 kelvin in een badkamer en 4000 kelvin of hoger in een werkplaats of garage. Kies je voor dimbaar, kies dan lampen die warmer worden bij het dimmen, anders blijft het licht bleek.

Een ledlamp minder fel maken kan op vier manieren. Een dimbare lamp met een geschikte dimmer, een lamp met minder lumen, een matte kap in plaats van helder glas, of een reepje dimfolie. Zo'n folie is er ook in warm licht, waarmee je een te blauwe lamp een graad gezelliger maakt. Voor een fel controlelampje volstaat een stukje tape: een ledlamp afplakken is lelijk, maar het werkt.

Wie het nog over peertjes heeft, bedoelt de gloeilamp, en die is er alleen nog als sfeerlamp met een zichtbare gloeidraad. De ledversie daarvan geeft hetzelfde beeld bij een fractie van het verbruik, maar let bij die filamentlampen op de dimbaarheid: niet elke uitvoering kan dat.

Wat vaak wordt vergeten: een smerige kap kost licht. Een stoffige plafonnière of een vergeeld kapje slikt zo een kwart van de opbrengst, en dan koop je een fellere lamp terwijl een sopje genoeg was. Welke lamp waar hoort en hoe je hem eruit haalt, staat bij het vervangen van een lamp per fitting.

Oude lamp	Lichtopbrengst	Led die daarbij hoort	Waar je op let
20W halogeen (12 volt, G4 of GU5.3)	ongeveer 200 lumen	2 tot 3 watt	Oude trafo haalt zijn minimale belasting niet meer
25 watt gloeilamp	ongeveer 220 lumen	2 tot 3 watt	Vaak in een kroonluchter, let op de lengte
35 watt halogeenspot	ongeveer 400 lumen	4 tot 5 watt	Straalhoek van 36 graden geeft een rustiger beeld dan 60
40 watt gloeilamp	ongeveer 470 lumen	4 tot 5 watt	Voor een sfeerlamp naast de bank ruim genoeg
50W halogeen GU10	ongeveer 600 lumen	6 tot 7 watt	De klassieke inbouwspot, een-op-een te vervangen
60 watt gloeilamp	ongeveer 800 lumen	8 tot 9 watt	Standaard voor een hanglamp boven de tafel
75 watt gloeilamp	ongeveer 1050 lumen	10 tot 12 watt	Wordt in een kleine kap snel te warm
100 watt gloeilamp	ongeveer 1500 lumen	13 tot 16 watt	Kijk of de lamp in het kapje past, hij is fors
36 watt tl-buis van 120 cm	ongeveer 3000 lumen	16 tot 20 watt ledbuis	Ombouwen van het armatuur is nodig, zie verderop
11 watt PL-S	ongeveer 900 lumen	5 tot 7 watt PL-S led	Lees op de doos of hij op de bestaande ballast mag

Trafo's, 12 volt en zwakstroom

Er lopen drie werelden door elkaar in een gemiddeld huis. Verlichting op 230 volt rechtstreeks, verlichting op 12 of 24 volt achter een trafo of driver, en in oudere flats zwakstroom van 42 volt in de gemeenschappelijke ruimten.

De meeste problemen ontstaan bij het tweede type. Een elektronische halogeentransformator heeft een minimale belasting, vaak 20 watt. Hang je daar drie ledspots van 4 watt aan, dan haalt hij die 20 watt niet en gaat hij pulseren, flikkeren of helemaal niet starten. De oplossing is de trafo vervangen door een led-driver, niet de spotjes een voor een terugbrengen naar de winkel.

Wil je weten of een trafo kapot is, meet dan de secundaire kant met een multimeter op wisselspanning. Een klassieke wikkeltrafo geeft onbelast zijn nominale spanning of iets meer, dus rond de 11 tot 13 volt. Een elektronische trafo geeft onbelast vaak niets of een onzinnige waarde, want die start pas onder belasting. Trafo doormeten zonder lamp erop levert daar dus geen uitsluitsel op: hang er een bekend goede halogeenlamp aan en meet opnieuw.

Een lichte bromtoon uit een wikkeltrafo is normaal en niet gevaarlijk. Wordt het geluid luider en voelt het blok heet aan, dan is er iets mis met de belasting of met de trafo zelf en gaat hij eruit. Een zoemende trafo die je nauwelijks kunt aanraken hoort niet weggewerkt te zitten boven een gipsplafond.

Hoeveel er in totaal aan een groep mag hangen, reken je uit met de rekenhulp voor het vermogen per groep. Voor verlichting kom je zelden in de buurt van de grens, maar in een werkplaats met veel armaturen en een paar machines is dat een reële vraag.

Soort voeding	Waar hij zit	Hoe je merkt dat hij niet deugt	Wat je ermee doet
Wikkeltrafo (magnetisch)	Oudere halogeenspots, 12V	Bromt hard, wordt heet, geeft geen spanning meer	Vervangen door een led-driver van 12V
Elektronische halogeentrafo	Spots vanaf de jaren negentig	Ledspots flikkeren of starten niet: minimale belasting niet gehaald	Vervangen door een led-driver
Led-driver met vaste spanning	Ledstrips van 12V of 24V	Strip brandt zwak aan het eind of knippert	Vermogen optellen en 20 procent marge nemen
Led-driver met vaste stroom	Inbouwspots met een vaste module	Spot valt uit of pulseert	Driver moet passen bij de mA en het voltbereik van de spot
Beltrafo 8 tot 24V	Op de rail in de meterkast	Bel doet het niet, of de accu van een videodeurbel loopt leeg	Kies op VA, niet alleen op volt
Zwakstroom 42 volt	Berging en gang van oudere flats	Bolletje geeft weinig licht en er past niets anders in	Installatie van het gebouw, dus overleg met de beheerder

Inbouwspots: hoeveel, waar en hoe je ze doorlust

Spots inbouwen in een plafond begint met tellen, niet met boren. Te veel spotjes in een raster midden op het plafond geeft een verhoorkamer, te weinig geeft schaduwen op precies de plek waar je werkt. De vuistregel die wij aanhouden: verlicht wat je gebruikt, dus het aanrecht, de spiegel en de looproute, en vul de rest aan met een lamp op ooghoogte. Een inbouwspot heet in webshops ook wel een downlight, maar dat is hetzelfde ding.

Voor een lichtplan in de badkamer werken vier tot zes spots in een gemiddelde ruimte prima, mits er ook licht bij de spiegel komt. Spots recht boven de spiegel zetten je gezicht in de schaduw, dus hang de spiegelverlichting ervoor of ernaast. Boven een aanrecht is de afstand tot de muur belangrijker dan het aantal: op 25 tot 35 cm uit de wand valt het licht op het blad en niet op de kastdeurtjes.

Het gat is bijna altijd 68 tot 72 mm, geboord met een gatenzaag. Is het gat te groot geworden of zat je 2 cm mis, dan zijn er correctieringen die tot ongeveer 110 mm afdekken. Een ring voor spotjes is verkrijgbaar per merk en per maat, dus neem de spot mee naar de winkel.

Trimless spots zijn een verhaal apart. Die worden ingestuukt en moeten dus in het plafond zitten voordat de stukadoor komt. In een bestaand gestuct plafond kun je ze niet zomaar nog stucen, daarvoor moet de plaat open.

Ruimte	Richtlijn aantal	Onderlinge afstand	Waar je ze zet
Badkamer van 2 bij 2 meter	4 spots van 350 tot 450 lumen	80 tot 100 cm	Niet recht boven de spiegel, maar er net voor
Badkamer van 3 bij 2 meter	5 of 6 spots	80 tot 100 cm	Een aparte spot boven de douche in de juiste IP-klasse
Toilet	1 spot of een plafonnière	n.v.t.	Boven de wastafel, niet achter je hoofd
Keukenblad	1 spot per 60 cm blad	60 cm	25 tot 35 cm uit de muur
Kookeiland van 2 meter	3 spots of 2 hanglampen	60 tot 70 cm	Hanglampen op 70 tot 80 cm boven het blad
Woonkamer	Spots als aanvulling, niet als enige licht	1 tot 1,5 meter	Langs de wanden en boven de kast, niet in een raster
Hal en overloop	1 spot per 1,5 tot 2 vierkante meter	1 meter	In de looprichting, zodat de trap uitgelicht wordt
Dakkapel	2 of 3 spots	60 tot 80 cm	Let op de isolatiedikte boven de plaat
Uitbouw of aanbouw	Langs de randen	1 meter	Rondom, anders wordt het midden een donker gat
Overstek of carport	1 spot per 1 tot 1,5 meter	1 tot 1,5 meter	Minimaal IP44, en van onderaf bereikbaar houden

Een lamp ophangen aan het plafond of aan de wand

In Nederlandse plafonds zit meestal een centraaldoos, ook wel plafonddoos genoemd: een vierkante doos van ongeveer 7 bij 7 cm met een afdekplaatje eroverheen. Dat deksel krijg je er zelden af door te trekken. Bij de gangbare types, zoals de bekende Attema-plaatjes, draai je het een kwartslag en dan valt het eruit.

In die doos zitten twee schroefpunten. Die zijn bedoeld voor het afdekplaatje en voor een licht armatuur, niet als ophangpunt voor een zware hanglamp. Past de beugel van je nieuwe lamp er niet op, dan is er ook geen universele beugel die dat oplost. De gatafstand verschilt per fabrikant, en veel lampen worden gemaakt voor een land waar een buisje uit het plafond komt in plaats van een doos. Voor centraaldozen zonder bruikbare schroefpunten bestaan wel losse klemmen.

Dus boor je twee gaten, en dat is minder eng dan het lijkt. In een gipsplafond boor je niet dieper dan de plaatdikte, meestal 12,5 mm. Zet desnoods een stukje tape op de boor als dieptemarkering. Dat een leidingzoeker rond de centraaldoos in alle richtingen aanslaat, is normaal: daar liggen de buizen naar de doos toe. Even een klein gaatje boren en met een telefoonlamp of een endoscoop kijken geeft meer zekerheid dan het apparaat.

Voor het gewicht geldt: twee goede hollewandpluggen houden een lamp van 2,5 kilo moeiteloos, en met vier pluggen kom je aan 5 kilo. Boven dat gewicht zoek je de houten of metalen regel achter de plaat en schroef je daarin. Alles over de verschillende plafonds staat bij een lamp ophangen aan een plafond, per ondergrond.

Zit er een gipsen ornament of een rozet rond het lichtpunt, boor daar dan niet doorheen. Zo'n ornament is bros en breekt uit; de schroeven horen erbuiten te vallen, in het plafond zelf. Een kapje of een ring van een plafondlamp bevestigen doe je pas als de beugel vastzit en de aansluiting getest is.

Een plafondlamp aan de wand hangen mag als het armatuur dat toestaat. Kijk naar de kabelinvoer, die hoort na het draaien niet naar boven te wijzen, en naar de warmte: een kap die op het plafond de hitte kwijt kon, doet dat aan een wand anders. Bij een wandlamp zonder boren geldt hetzelfde bezwaar als bij het plafond.

In een schuur of een tuinhuis hangt een wandlamp vaak aan een klampmuur: losse planken die op horizontale klampen zijn gespijkerd. Schroef daar in een klamp of in de stijl erachter en niet midden in een losse plank, want zo'n plank werkt met het weer en splijt langs de schroef. Waar de klampen lopen zie je aan de spijkerkoppen aan de buitenzijde, en anders teken je de lijn af aan de andere kant van de wand.

Ondergrond	Waarmee je bevestigt	Wat er veilig aan hangt	Waar het misgaat
Betonnen vloer	Nylon plug 6 mm met schroef 4,5 x 40 mm	Ruim boven 10 kilo	Boorstof niet weggezogen, dan grijpt de plug niet
Gipsplafond, in de regel geschroefd	Schroef rechtstreeks in de regel	10 kilo en meer	De regel ligt zelden precies waar je hem wilt
Gipsplafond tussen de regels	Hollewandplug of klapanker	2 tot 5 kilo per plug	Een gewone nylon plug draait zich los in gips
Systeemplafond	Ophangdraad aan de constructie erboven	Niets aan de tegel zelf	De tegel scheurt in en zakt door
Houten plafond of balklaag	Schroef in de balk, of een lat opklampen	Volgt de balk	Een schroef in zachtboard of riet houdt niets
Rieten plafond	Door het riet heen in de constructie erachter	Volgt de constructie	Warmte van het armatuur vlak tegen riet
Stucwerk op steen	Plug in de steen, niet in de stuclaag	Volgt de steen	Te kort boren, dan zit de plug in de stuc
Geklampte houten wand (klampmuur)	Schroef in een klamp of in de stijl erachter	2 tot 5 kilo, afhankelijk van de klamp	Een schroef midden in een losse plank splijt hem op termijn
Cellenbeton (gasbeton)	Speciale gasbetonplug	2 tot 5 kilo	Nylon plug scheurt het materiaal uit
Centraaldoos	De twee schroefpunten in de doos	Licht armatuur en het afdekplaatje	Zware hanglamp trekt de doos uit het plafond

Een hanglamp inkorten, verlengen of met meerdere aan één lichtpunt hangen

Een hanglamp inkorten hoeft bijna nooit met een schaar. In de baldakijn zit een snoerklem of een kabelstop; je trekt het snoer naar boven, klemt hem op de goede lengte vast en laat het extra snoer opgerold in de kap zitten. Een lamp aan een ketting kort je in door schakels te openen en de aardleiding mee in te korten.

Moet het echt korter, knip dan het snoer af en zet de aders opnieuw op de klemmen, met de trekontlasting weer in het armatuur. Zonder die trekontlasting hangt het gewicht aan de klemmen en dat is de reden dat oude lampen na jaren beginnen te knipperen. Een hanglamp tijdelijk hoger hangen tijdens het schilderen doe je met een haak ernaast, niet met een knoop in het snoer.

Verlengen kan met een nieuw stuk lampsnoer en een lasklem in de baldakijn, of met een kant-en-klaar pendelsnoer. Een lamp verlengen met een verlengsnoer over het plafond kom je in oudere huizen vaak tegen. Het werkt, maar het is lelijk, en die lasverbinding hoort in een doos en niet los boven het plafond.

Twee hanglampen op één lichtpunt is toegestaan en gebruikelijk: je sluit ze parallel aan, dus bruin bij bruin, blauw bij blauw, in een lasklem in de centraaldoos. Drie lampen op een lichtpunt gaat net zo, alleen wordt het dan krap in de doos en is een baldakijn voor meerdere snoeren netter. Lampen parallel schakelen betekent dat ze allemaal de volle spanning krijgen; in serie zetten mag niet, want dan brandt niets goed.

Wil je een verplaatsbare hanglamp boven een tafel die soms ergens anders staat, hang dan een decoratief snoer aan een haak met een trekontlasting en leid het snoer naar het lichtpunt. Een lamp met katrol, zoals de klassieke katrolhanglamp boven de eettafel, gebruikt datzelfde principe met een contragewicht. Op welke hoogte een lamp hoort, staat in onze tabel met standaardmaten in huis.

Situatie	Hoogte onderkant lamp	Opmerking
Boven een eettafel	75 tot 90 cm boven het tafelblad	Lager mag bij een gesloten kap, hoger bij open glas
Boven een kookeiland	70 tot 80 cm boven het blad	Zo kijk je er nog overheen naar de ander
Midden in een woonkamer	Minimaal 210 cm boven de vloer	Anders loop je met je hoofd tegen de kap
Hal, gang en overloop	Minimaal 210 cm boven de vloer	Meet bij een trap vanaf de bovenste trede
In de nok van een zolder	Minimaal 200 cm boven de vloer	Volg de nokrichting, anders hangt de lamp scheef
Boven een open trapgat	Gelijk met de bovenste verdieping	Kies een lamp die je met een katrol kunt laten zakken

Tl-armaturen en het ombouwen naar led

Een tl-buis vervangen door een ledbuis is niet altijd wisselen en klaar. Wat je moet doen, hangt af van wat er in het armatuur zit, en dat zie je pas als de kap eraf is. Een kap van een tl-armatuur zit meestal met klemmen aan de lange zijkanten: aan beide kanten tegelijk naar buiten duwen, dan komt hij los. Bij oudere Philips-armaturen draai je de losse kap juist een slag om de buis heen.

Zit er een spoel in met een starter ernaast, dan is het een conventioneel voorschakelapparaat. De snelste route is de starter vervangen door de dummystarter die bij de ledbuis zit. Netter is de ballast en de condensator eruit halen en 230 volt rechtstreeks naar de fitting brengen, want dan verlies je geen vermogen meer in de spoel. Die condensator van een tl-lamp is de compensatiecondensator en die heeft een ledbuis niet nodig.

Zie je geen starter, dan zit er een elektronische ballast in en dan moet die er hoe dan ook uit. Een ledbuis werkt daar zelden op. Voor het aansluitschema van een dubbele tl-armatuur geldt dan: beide fittingen krijgen 230 volt parallel, elk met hun eigen fase en nul volgens het schema dat de fabrikant van de buis meelevert.

Let bij het ombouwen op één ding dat mensen verrast. Na de ombouw staat er netspanning op de pennen van de fitting zodra de schakelaar aan is. Plak daarom een sticker op het armatuur dat het omgebouwd is, en schakel altijd de groep uit voordat je een buis wisselt. Het stap-voor-stap wisselen zelf staat bij een tl-buis vervangen en de starter beoordelen.

Wat erin zit	Hoe je het herkent	Wat je doet bij een ledbuis	Waar je op let
Conventionele ballast met starter	Zware spoel plus een draaistarter	Starter vervangen door de meegeleverde ledstarter	Ballast blijft verbruiken, dat kost een paar watt
Conventionele ballast, netjes omgebouwd	Zelfde armatuur	Ballast en condensator eruit, 230 volt naar de fitting	Volg het schema van de buisfabrikant
Elektronische ballast (HF)	Geen starterhouder te vinden	Ballast verwijderen, rechtstreeks bedraden	Zonder ombouw doet een ledbuis het meestal niet
Dubbel armatuur met twee buizen	Twee starters of een dubbele HF-ballast	Beide fittingen parallel op 230 volt	Bij een dubbele tl armatuur elke buis apart controleren
Eenzijdige aansluiting	Op de buis staat fase en nul aan één kant	Alleen die kant bedraden	Aan de andere kant staat dan geen spanning, dat is de bedoeling
Tweezijdige aansluiting	Fase aan de ene kant, nul aan de andere	Beide kanten bedraden	Verwissel je dat, dan brandt hij niet
PL-S met 2 pennen (2P)	Blokje met twee platte pennen, starter ingebouwd	PL-S led kiezen die op de ballast mag, of ombouwen	Bij een pl lamp ombouwen naar led de doos goed lezen

Een sensor, een schemerschakelaar en een tijdklok doen niet hetzelfde

Het woord sensor dekt drie heel verschillende dingen, en de meeste klachten komen doordat mensen het ene kopen en het andere verwachten. Een bewegingsmelder reageert op warmte die beweegt, een schemerschakelaar reageert alleen op omgevingslicht, en een tijdschakelaar telt de klok.

Een schemerschakelaar zoals de Steinel NightMatic 2000 of de NightMatic 3000 is geen bewegingsmelder. Die schakelt aan als het donker wordt en uit als het licht wordt, en dat is precies wat mensen die zo'n lamp instellen niet verwachten. Blijft hij continu branden, draai dan de lichtregelaar helemaal naar het maantje: op het zonnetje vindt hij het altijd donker genoeg. In de handleiding staat het als lux-instelling.

Voor een buitenlamp met sensor die blijft branden, of dat nu een Philips is of een goedkope schijnwerper, werkt deze volgorde. Zet de tijdknop helemaal naar links op de kortste tijd, zet de lux-knop op het maantje, haal de spanning eraf en zet hem er na een halve minuut weer op. Zulke lampen doen bij inschakelen een zelftest van een paar minuten waarin ze gewoon branden. Is hij daarna nog aan bij daglicht, dan is de sensor defect en niet verkeerd ingesteld.

Werkt een bewegingssensor niet met led, dan is het bijna altijd de minimale belasting. Op het typeplaatje staat dan iets als 40 tot 400 watt, en dat verraadt een halfgeleideruitgang. Zo'n melder heeft een minimale stroom nodig om zichzelf te voeden en drie ledlampen van 5 watt leveren die niet. Een melder met een echt relais heeft geen ondergrens en is de aankoop die dit oplost.

Twee bewegingsmelders op één lamp kan door de geschakelde uitgangen parallel te zetten, mits beide melders een eigen nulaansluiting hebben en de fabrikant het toestaat. Sommige melders raken van slag als er spanning van buitenaf op hun uitgang komt te staan. In serie zetten werkt sowieso niet, want dan moeten ze allebei tegelijk beweging zien.

De goedkope schijnwerpers met sensor die je bij Action vindt, verkocht als Baltimore led sensor light en in de floodlight- en lichtbalkuitvoering, hebben dezelfde drie regelaars als de duurdere merken: tijd, lux en gevoeligheid. De gebruiksaanwijzing is een vouwblaadje dat vaak in de doos achterblijft, en zonder dat blaadje is de betekenis van de drie knopjes vooral proberen. Sommige sensorlampen, zoals de Livarno-serie van Lidl, koppel je via een app aan elkaar. Kijk voor de aankoop of dat via een eigen hub loopt of via een open standaard, want anders staat de ene lamp los van de andere.

Twee dingen aan het plafond die op verlichting lijken maar het niet zijn: een armatuur met een ingebouwde rookmelder, en een flitslamp van een alarminstallatie aan de gevel. Bij de eerste controleer je of de melder los te testen is, bij de tweede dat hij op zijn eigen kring zit en niet meeschakelt met het buitenlicht. Een deurlamp met sensor naast de voordeur hoort er wel bij.

Type	Waar hij op reageert	Waar hij goed in is	Waar hij mis op gaat
PIR-bewegingsmelder	Warmte die beweegt	Trapkast, berging, gevel	Kijkt niet door glas, reageert op een kat of warme luchtstroom
HF- of radarmelder	Beweging door materiaal heen	Toilet of gang waar de melder onzichtbaar moet zijn	Schakelt door een dichte deur heen, dus niet in een kast
Schemerschakelaar (NightMatic 2000 en 3000)	Alleen op omgevingslicht	Gevellamp die van schemer tot ochtend brandt	Lux-knop op zon betekent altijd aan
Tijdschakelaar of astroklok	De klok en de datum	Anti-inbraakverlichting binnen tijdens vakantie	Lege gangreserve na een stroomonderbreking
Deurschakelaar	De deur die opengaat	Trapkast, meterkast, kledingkast	Vaak speelgoedkwaliteit en bedoeld voor soepel snoer van 0,75 mm2
Lichtbron met sensor erin	Beweging vlak voor de lamp	Kelderkast, berging, buitendeur	Moet vrij zicht hebben, dus niet achter een glazen kap
Buitenlamp met timer	Nalooptijd na beweging	Oprit en achterpad	Te lange nalooptijd laat de lamp de halve nacht branden

Buitenverlichting, tuin en schutting

Buiten draait alles om twee dingen: water eruit houden en de juiste kabel gebruiken. De IP-code op het armatuur zegt het eerste. Een lamp met IP20 hoort binnen, aan de gevel begint het bij IP44 en op een plek waar de regen er echt tegenaan slaat neem je IP65.

Een buitenlamp monteren op een muur doe je met de wartel naar beneden, met de meegeleverde rubberring tussen armatuur en gevel, en met het afwateringsgaatje aan de onderkant open. De meeste lampen die volgelopen zijn, hingen ondersteboven of misten die ring. Voor een hoek is er een aparte hoekbeugel of een hoekmodel; een vlakke lamp op een hoek scheef trekken geeft altijd een kier.

Kortsluiting door water in een buitenlamp merk je doordat de aardlekschakelaar eruit gaat bij de eerste flinke bui. Haal de lamp open, laat hem drogen, en kijk vooral naar de lasdoos erachter: negen van de tien keer staat daar het water in en niet in het armatuur zelf. Een aparte doos met gelvulling lost dat definitief op.

Voor de tuin geldt: een grondkabel die je ingraaft moet daar tegen kunnen. Gewoon soepel snoer hoort niet in de grond, en welke ader je nodig hebt bij welke lengte en belasting reken je na met de kiezer voor draad en kabel. Graaf diep genoeg dat een spade er niet bij kan, in de praktijk zo'n 60 cm, en leg de kabel in een zandbed.

Tuinverlichting doorlussen gebeurt bij een 12 volt-systeem met de klikconnectoren van dat merk. Bij 230 volt hoort elke aftakking in een waterdichte doos. Verlichting op een houten schutting werk je weg in een kabelgoot aan de achterkant of onder de afdeklat; nietjes door de kabelmantel zijn de oorzaak van de meeste kortsluiting in tuinverlichting. Ook in een tuinhuis geldt dat de bekabeling in buis of goot hoort en niet los langs de wand.

IP-code	Wat hij tegenhoudt	Waar dat past
IP20	Alleen aanraking, geen water	Binnen, buiten de badkamerzones
IP23	Vallende druppels onder een hoek	Diep overdekt, bijvoorbeeld onder een breed overstek
IP44	Spatwater van alle kanten	Gevel, carport, tuin, badkamer buiten de natte zone
IP54	Stof en spatwater	Schuur, berging, spots onder de dakgoot
IP65	Straalwater en stofdicht	Douche, gevel op het zuidwesten, dakoverstek waar regen inwaait
IP67	Tijdelijke onderdompeling	Grondspots en verlichting langs een vijverrand
IP68	Blijvend onder water	In de vijver zelf

Indirecte verlichting maken met ledstrips en een verlaagd plafond

Indirecte verlichting op het plafond zelf maken is populair en het gaat vaker mis dan goed, om één reden: strijklicht. Licht dat vlak langs een wand of een plafond scheert, laat elke oneffenheid zien. In een kleine ruimte met een niet perfect vlakke wand is dat merkbaar, en dan zie je de stucnaden waar je eerst overheen keek.

Werkt het wel, dan is een verlaagd plafond met led een van de mooiste dingen die je kunt bouwen. De kern is een plafondplaat die de wand niet raakt, met een spleet van 5 tot 7 cm ertussen waarin de ledstrip licht naar boven werpt. Een zwevend plafond met ledverlichting werkt precies zo, alleen loopt de spleet dan rondom.

Houd er bij het ontwerp rekening mee dat de strip ooit stukgaat. Wij zien plannen langskomen met een sponning van 14 mm hoog en 22 mm diep, en daar krijg je met normale vingers nooit meer een strip in of uit. Maak de opening royaal, of monteer de strip in een aluminium ledprofiel dat je later los kunt lichten.

De rand van de gipsplaat krijg je strak met een stucstopprofiel; dat is precies waarvoor het gemaakt is en het dekt de lichtspleet niet af als je het goed zet. Er bestaan ook instucbare ledprofielen, maar daar kijk je vaak recht in de led en dan is het effect van indirect licht juist weg.

Rond een lichtstraat werkt ledverlichting in de opstand hetzelfde als in een koof: de strip zit tegen de opstaande kant en schijnt naar het glas toe, zodat je de losse punten niet ziet. Kies daar een uitvoering die tegen warmte kan, want onder glas op het zuiden loopt de temperatuur in de zomer flink op.

Voor het wegwerken van de strip zelf geldt overal hetzelfde: een aluminium profiel met een matte afdekking. Zonder profiel zie je losse stippen in het keukenblad of in de tegels, en dat is bij een ledstrip onder een plank net zo storend als bij een sfeerstrip van een merk als Hue. De driver hoort op een plek te zitten waar je later bij kunt, dus niet ingebouwd achter een dichtgezette plaat.

Toepassing	Spanning	Vermogen per meter	Waar je op let
Sfeerlicht in een koof	12V of 24V	5 tot 10 watt	Bij lengtes boven 5 meter is 24V rustiger
Werklicht onder een keukenkast	24V	10 tot 14 watt	Profiel met matte kap, anders zie je stippen in het blad
Rondom een verlaagd plafond	24V	10 tot 14 watt	Boven de 10 meter vanaf twee kanten voeden
Ledstrip in een badkamernis	12V of 24V, waterdicht	5 tot 10 watt	IP65-strip, driver buiten de natte zone
Traptreden van een open trap	12V of 24V	ongeveer 5 watt	Per trede een stuk, of één strip in een groef in de muur
Onder een plank of in een nis	12V	5 watt	Voeding vanaf de achterkant, anders zie je het snoer
RGB of RGBW sfeerstrip	24V	14 tot 20 watt	Veel verbruik voor weinig licht, warmwit is zuiniger

Licht dat knippert, zoemt of uitvalt

Werkt er iets niet, houd dan de volgorde aan: lichtbron, armatuur, driver of trafo, schakelaar, groep. Draai eerst een lamp waarvan je zeker weet dat hij goed is in een ander armatuur. Doet hij het daar wel, dan ligt het niet aan de lamp maar aan de fitting, de contactveer of de bedrading.

Een lamp die het niet doet terwijl er wel stroom staat, is meestal een contactprobleem. De middencontactveer in een E27-fitting wordt na jaren plat gedrukt; met de groep uit kun je die voorzichtig een millimeter omhoog buigen. Doet een lamp het ineens niet meer nadat je aan de kap hebt gezeten, dan zit er een ader los onder een klem.

Knipperen de lampen in het hele huis, en gaan er ook apparaten kapot, dan ligt het niet aan een lamp. Dat patroon past bij een slechte nulverbinding in de aansluiting, waardoor de spanning op de ene fase te hoog wordt en op de andere te laag. Lampen die door piekspanning sneuvelen zijn daar het eerste teken van. Bel in dat geval de netbeheerder en wacht niet af.

Flikkerende lampen in één ruimte komen bijna altijd door de dimmer of door een slechte verbinding. Een faseaansnijdingsdimmer voor gloeilampen kan een ledlamp niet aan, en dan flikkeren de lampen en zoemt het armatuur. Twee dimmers achter elkaar zetten werkt sowieso niet: een armatuur met een eigen dimmer aan de kap hoort achter een gewone schakelaar en niet achter een wanddimmer.

Zoemende of brommende verlichting heeft drie klassieke oorzaken. Een niet-dimbare lamp op een dimmer, een magnetische trafo die overbelast is, en een tl-armatuur waar een bewegingsmelder met een halfgeleideruitgang voor zit. Dat laatste hoor je in de ballast en niet in de melder, wat het zoeken zo verwarrend maakt.

Een staande lamp met een aanraakdimmer in de stang is een geval apart. Zo'n touch-lamp, zoals de Costanza van Luceplan met zijn R7S-staaflamp, gaat soms vanzelf aan doordat de aanraakelektronica reageert op vocht of op storing op de leiding. Die elektronica is ook het onderdeel dat het eerst kapotgaat. Wie zo'n lamp wil ombouwen naar led, kan een R7S-ledstaaf van de juiste lengte proberen, maar reken erop dat het dimmen dan hapert of helemaal wegvalt.

Kortsluiting in een lamp oplossen begint bij de laatste plek waar je aan hebt gezeten. Een losgesprongen ader onder een klem, een draadje dat tussen kap en armatuur bekneld raakte, of vocht in een doos zijn samen de oorzaak van vrijwel elke groep die eruit klapt zodra je inschakelt. Een oplaadbare lamp die steeds uitvalt, zoals een kampeerlantaarn van Barebones, heeft daarentegen bijna altijd een versleten accu of een vies laadcontact.

Wat je ziet of hoort	Meest voorkomende oorzaak	Wat je eraan doet
Ledlamp knippert en valt daarna uit, komt later terug	Driver wordt te warm in een dicht armatuur	Lamp met minder vermogen of een armatuur dat lucht doorlaat
Ledlamp brandt zwak na terwijl de schakelaar uit staat	Controlelampje in de schakelaar of inductie op een lange leiding	Controlelampje eruit, of een ontstoringscondensator parallel aan de lamp
Ledlamp gaat vanzelf aan en uit	Restspanning of een dimmer die de lamp niet aankan	Dimbare uitvoering nemen of de dimmer vervangen
Ledlamp brandt minder fel dan eerst	Driver loopt terug door warmte, of stof op de kap	Kap reinigen en de ventilatie rond de lamp verbeteren
Alle lampen in huis flikkeren tegelijk	Grote schakelende belasting of een slechte nulverbinding	Bij herhaling de netbeheerder bellen
Lampen en apparaten gaan willekeurig kapot	Onderbroken nul, te hoge spanning op een fase	Direct de netbeheerder bellen, zelf niets proberen
Lamp zoemt of bromt hoorbaar	Niet-dimbare lamp op een dimmer, of een oude trafo	Dimbare lamp plaatsen of de trafo vervangen
Tl-armatuur bromt sinds er een melder voor zit	Melder met triac-uitgang op een inductieve last	Melder met relaisuitgang kopen
Ledspots vallen na een half uur uit	Thermische beveiliging van de driver	Isolatie weghalen of luchtdichte spots met ruimte erboven
Tl-buis gaat even aan en dan weer uit	Versleten buis of starter, of te koud in de ruimte	Starter vervangen, daarna de buis
Halogeenlamp knippert	Slecht contact in de fitting of een versleten trafo	Fitting nazien, dan de trafo doormeten
Buitenverlichting knippert na regen	Vocht in het armatuur of in de lasdoos erachter	Openen, drogen, ring vervangen en de doos waterdicht maken
Kortsluiting zodra je inschakelt	Ader onder een klem uit, of vocht in een doos	Groep uit, alle verbindingen langs, aders opnieuw klemmen

Maatvoering

De gangbare hoogtes en maten voor sanitair, elektra, keuken en trap, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Ruimte of vakgebied Alle Sanitair Elektra Keuken Trap Deuren Ventilatie

Ruimte of vakgebied	Onderdeel	Gangbare maat	Marge die in de praktijk werkt	Waar je op moet letten
Sanitair	Wastafel, bovenkant	85 cm boven de vloer	80 tot 90 cm	Meet vanaf de afgewerkte vloer. Bij een opzetkom reken je vanaf de bovenkant van de kom, dus zakt het meubel naar ongeveer 70 cm.
Sanitair	Wastafelkraan, uitloop	25 tot 30 cm boven de wastafelrand	wat past bij de kom	Te hoog geeft spatten, te laag krijg je je handen er niet onder.
Sanitair	Fonteintje in het toilet	80 tot 85 cm	75 tot 90 cm	Vaak iets lager dan een wastafel omdat de ruimte krap is.
Sanitair	Toiletpot, bovenkant zitting	40 tot 43 cm	38 tot 48 cm	Een verhoogd toilet zit op 46 tot 48 cm en zit voor veel mensen prettiger.
Sanitair	Hangend toilet, onderkant pot	40 cm boven de vloer	38 tot 45 cm	De hoogte bepaal je bij het stellen van het inbouwreservoir, daarna ligt hij vast.
Sanitair	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 80 cm	Te ver naar achteren betekent draaien terwijl je zit.
Sanitair	Douchekraan, thermostaat	100 tot 110 cm	95 tot 120 cm	Je wilt hem kunnen bedienen zonder in de straal te staan.
Sanitair	Doucheglijstang, bovenkant	180 tot 200 cm	afhankelijk van de lengste gebruiker	Reken op minstens 20 cm boven de kruin.
Sanitair	Regendouche, onderkant kop	205 tot 215 cm	200 tot 220 cm	Onder de 200 cm stoot een lange gebruiker zijn hoofd.
Sanitair	Handdoekradiator, onderkant	20 tot 30 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Laag genoeg voor luchtcirculatie, hoog genoeg om onder te dweilen.
Sanitair	Afvoer wastafel, muurdoorvoer	50 tot 55 cm	45 tot 60 cm	Onder de sifon door, en houd rekening met de kastindeling.
Elektra	Stopcontact in een woonruimte	30 cm hart boven de vloer	25 tot 40 cm	Bij nieuwbouw vaak 30 cm, bij renovatie kom je van alles tegen.
Elektra	Stopcontact boven een aanrechtblad	115 tot 125 cm	10 tot 20 cm boven het blad	Uit de spatzone van de kraan blijven.
Elektra	Lichtschakelaar	105 cm hart boven de vloer	90 tot 120 cm	Gelijk houden met de deurklink geeft een rustig beeld.
Elektra	Deurklink	100 cm hart boven de vloer	95 tot 105 cm	Ook de referentiehoogte waar schakelaars zich naar voegen.
Elektra	Meterkast, groepenkast	150 tot 180 cm	bereikbaar zonder trapje	De hoofdschakelaar moet zonder klimmen te bedienen zijn.
Elektra	Wandcontactdoos buiten	minimaal 30 cm boven maaiveld	hoger bij kans op opspattend water	Spatwaterdicht uitvoeren en op een aardlekschakelaar aansluiten.
Elektra	Bedrade deurbel, drukknop	110 tot 130 cm	100 tot 140 cm	Ook bereikbaar voor kinderen en vanuit een rolstoel.
Elektra	Wandlamp naast een spiegel	160 tot 170 cm	op ooghoogte van de gebruiker	Licht van opzij geeft minder schaduw dan licht van boven.
Elektra	Televisieaansluiting	40 cm of op de hoogte van het scherm	afhankelijk van de opstelling	Bij een hangend scherm wil je de doos achter het scherm.
Keuken	Werkblad, bovenkant	90 tot 95 cm	85 tot 100 cm	Vuistregel: elleboog min 10 tot 15 cm. Lange mensen willen echt hoger.
Keuken	Bovenkasten, onderkant	50 tot 60 cm boven het blad	45 tot 65 cm	Te laag en je kunt niet met een pan onder de kast werken.
Keuken	Afzuigkap boven een elektrische kookplaat	60 cm	55 tot 70 cm	Onder de 55 cm wordt de kap te warm en vet hij snel dicht.
Keuken	Afzuigkap boven een gaspit	65 cm	65 tot 75 cm	Bij gas altijd hoger dan bij inductie in verband met de vlam.
Keuken	Plint onder de keukenkasten	10 tot 15 cm	standaard 15 cm	Terugliggend zodat je met je tenen bij het blad kunt staan.
Keuken	Inbouwoven op ooghoogte	onderkant op 85 tot 90 cm	naar de gebruiker	Scheelt bukken met een hete plaat in je handen.
Trap	Trapleuning	90 cm boven de voorkant van de trede	85 tot 100 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede, niet vanaf de vloer.
Trap	Leuning langs een bordes	100 cm	90 tot 110 cm	Bij een bordes gelden strengere eisen dan langs de schuine trap.
Trap	Optrede, hoogte per trede	18 tot 20 cm	maximaal 21 cm binnen een woning	Alle treden even hoog, ook de eerste en de laatste.
Trap	Aantrede, diepte van de trede	22 tot 24 cm	minimaal 22 cm	Vuistregel: 2 keer de optrede plus de aantrede is 60 tot 64 cm.
Trap	Vrije doorloophoogte boven de trap	230 cm	minimaal 210 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede naar het plafond.
Trap	Spijlafstand van een balustrade	maximaal 10 cm	kleiner bij kinderen	Zo kan een kinderhoofdje er niet tussen.
Deuren	Binnendeur, standaardmaat	83 bij 201,5 cm	78 tot 93 cm breed	De dagmaat van het kozijn is groter dan het deurblad.
Deuren	Voordeur, standaardmaat	88 bij 201,5 cm	83 tot 100 cm breed	Breder is prettig bij verhuizen en bij een rollator.
Deuren	Speling onder een binnendeur	1 tot 1,5 cm	2 cm bij mechanische ventilatie	De kier is de luchttoevoer naar de afzuiging, dus dicht hem niet.
Deuren	Speling rondom in het kozijn	3 mm	2 tot 4 mm	Te weinig speling en de deur klemt zodra het hout werkt.
Deuren	Scharnieren, afstand tot de hoek	20 cm van boven en onder	15 tot 25 cm	Bij een zware deur een derde scharnier in het midden.
Ventilatie	Ventilatierooster in een raam	boven in het kozijn	op de bovenregel	Warme lucht komt boven binnen en zakt langs het glas, dat tocht minder.
Ventilatie	Afzuigpunt in een badkamer	hoog in de ruimte	20 tot 30 cm onder het plafond	Vocht stijgt, dus laag afzuigen werkt niet.
Ventilatie	Muurrooster kruipruimte	net boven het maaiveld	minimaal 15 cm	Anders slaat regenwater naar binnen en loopt het rooster dicht.
Ventilatie	Dakdoorvoer, afstand tot de nok	minimaal 50 cm	afhankelijk van het type	Te dicht bij de nok geeft terugslag bij wind.

Veelgestelde vragen