Waterleiding in huis: materiaal, maten, koppelingen en lekkage

Hoe de waterleiding in een huis loopt

Bijna elke woning is op dezelfde manier opgebouwd. De huisaansluiting komt binnen in de meterkast, de kelder of een watermeterput, en daar zitten de hoofdkraan en de watermeter vlak achter elkaar. Vanaf dat punt loopt er één hoofdwaterleiding het huis in die zich onderweg opsplitst naar de keuken, de badkamer, het toilet en de wasmachine.

De warmwaterleiding begint pas bij de ketel, de boiler of de geiser en loopt vanaf daar naast de koude mee. Wil je weten hoe de waterleidingen in huis lopen zonder een muur open te maken, dan helpt terugredeneren: teken de tappunten op een plattegrond, verbind ze met de kortste route langs binnenmuren en je hebt in grote lijnen het schema van je installatie. Hoe dit onderdeel samenhangt met afvoer, kranen en toilet zie je in ons overzicht van sanitair en loodgieterswerk.

De watermeter zelf is eigendom van het waterbedrijf en verzegeld. Je mag hem niet openen en niet zelf verplaatsen: een watermeter verplaatsen vraag je aan bij Vitens, Brabant Water, PWN of wie er in jouw regio levert, en dat gebeurt tegen betaling. Alles wat achter de meter zit, mag je wel zelf aanpakken.

Ligt de meter in een watermeterput, kijk dan af en toe onder het deksel. Water in de watermeterput komt meestal via de kabel- en buisdoorvoeren binnen en kun je eruit scheppen of pompen; staat de watermeter steeds opnieuw onder water, meld dat dan bij je waterbedrijf. Bij een watermeterput binnen zit het luik vaak in de vloer van de hal, de bijkeuken of de kelder.

Onderdeel	Waar het zit	Waar je op let
Hoofdkraan	Vlak voor de watermeter, in meterkast, kelder of put	Eigendom van het waterbedrijf, draai hem twee keer per jaar los en weer dicht
Watermeter met keerklep	Direct achter de hoofdkraan	Verzegeld, de keerklep in de beugel voorkomt terugstroming naar de straat
Hoofdwaterleiding in huis	Van de meter tot de eerste vertakking	Meestal 15 mm koper of 20 x 2,5 meerlagenbuis, in vooroorlogse huizen 14 mm
Stopkraan per groep	Bij de meterkast, de badkamer of de keuken	Handig om één ruimte droog te leggen zonder het hele huis af te sluiten
Hoekstopkraan	Onder de wastafel, achter het toilet, bij de wasmachine	12 of 15 mm knel aan de buiszijde, 3/8 duim wartel naar de kraanslang
Muurplaat	Ingemetseld achter kraan, douche of wastafel	1/2 duim binnendraad, bij douche- en badkranen 150 mm hart op hart
Warmwaterleiding	Vanaf ketel, boiler of geiser naar de tappunten	Zit vanaf de gebruiker gezien links, koud water rechts
Aftapkraan	Op het laagste punt van de installatie	Nodig om leeg te laten lopen voor werk, verbouwing of vorst
Inbouwstopkraan	Achter een rozet in de wand van badkamer of toilet	Bovendeel is vervangbaar zonder de muur open te breken

Koper, kunststof of meerlagenbuis: waar je voor kiest

Koper is nog steeds de standaard voor leidingen die in het zicht blijven of die je in wilt metselen. Harde buis koop je in stangen van vijf meter in 12, 15, 22 en 28 mm, zachte koperen buis zit op rol in 10 en 12 mm en laat zich buigen met een buigveer of buigtang. Koper kun je solderen, persen of met een knelkoppeling verbinden, en dat maakt koper het meest vergevingsgezinde materiaal als je later iets wilt aftakken.

Meerlagenbuis is de kunststof waterleiding die je tegenwoordig in vrijwel elke nieuwbouw ziet: twee lagen kunststof met een dunne aluminiumlaag ertussen. Die aluminiumlaag zorgt dat de buis in de bocht blijft staan waar je hem legt, terwijl kale pex-waterleiding terugveert en dus overal gebeugeld moet worden. Je hebt er geen vuur voor nodig, wat het aantrekkelijk maakt in een houten vloer of achter een verlaagd plafond.

De nadelen van kunststof waterleiding zitten vooral in de systeemgebondenheid. Buis, fitting en gereedschap van Uponor, Henco, Rehau, Comap, Wavin, VSH en Anbo lijken op elkaar, maar de wanddiktes en de profielen verschillen zodra je boven 16 mm komt. Een VSH-hoekstopkraan of een systeem als VSH Polaris werkt met zijn eigen fittingen, en dat geldt net zo goed voor Rehau Stabil, een Uponor-buis en een flexibele multifit-leiding. Een overgangskoppeling van Uponor naar koper is een apart onderdeel dat je erbij koopt. Eén naamsverwarring: het afstellen van Rehau-kozijnen gaat over kunststof raamkozijnen en niet over leidingwerk.

Buiten en onder de grond werk je met tyleen of pe-buis, en in oude huizen kom je nog gegalvaniseerd staal en soms lood tegen. Een stalen waterleiding slibt van binnenuit dicht met roest en kalk, wat je merkt aan een straal die per jaar magerder wordt. Een koperen leiding in het zicht mag je gewoon meeschilderen: een waterleiding verven is ontvetten, hechtprimer en dan lak, want het gaat alleen om de buitenkant.

Materiaal	Gangbare maten	Verbinden met	Waar je op let
Hard koper	12, 15, 22 en 28 mm	Solderen, persen, knel	Mag ingemetseld, maar dan met mantelbuis en zonder knelkoppeling
Zacht koper op rol	10 en 12 mm	Knel en solderen	Buigen met een buigveer, anders knikt de buis dicht
Meerlagenbuis	16 x 2, 20 x 2,5, 26 x 3 en 32 x 3	Knel of pers	Knippen, ontbramen en kalibreren, blijf binnen één merk
Pex zonder aluminium	16 en 20 mm	Pers of steek	Veert terug, dus vaker beugelen en niet los in een sleuf leggen
Tyleen of pe	25 en 32 mm	Klemkoppeling of elektrolas	Voor buiten en in de grond, niet binnen in het zicht
Gegalvaniseerd staal	1/2 en 3/4 duim	Schroefdraad	Slibt dicht en roest van binnenuit, bij verbouwing vervangen
Lood	Oude huisaansluitingen	Niet zelf repareren	Hoort vervangen te worden, lood komt in het drinkwater terecht
Flexibele aansluitslang	3/8 en 1/2 duim wartel	Wartelmoer	Alleen in het zicht en nooit strak gespannen of geknikt

Welke diameter waterleiding je waar nodig hebt

De diameter van een waterleiding bepaalt hoeveel liter per minuut er aan het eind uit komt, maar veel minder sterk dan de meeste mensen denken. Over een traject van zeven tot tien meter verlies je in een 15 mm leiding nauwelijks druk; pas bij lange routes met veel bochten en aftakkingen gaat het drukverlies per meter meetellen. Een dikkere buis levert dus alleen winst op als je écht meer water tegelijk wilt afnemen.

De diameter van je waterleiding bepalen begint daarom niet bij de buis maar bij het debiet dat je nodig hebt, en dat kun je vrij nauwkeurig berekenen. Een keukenkraan en een gewone douchekop vragen elk zo'n acht tot twaalf liter per minuut, een regendouche vijftien tot twintig, en een toilet en wastafel zitten daar ruim onder. Voor een regendouche met zijjets die je tegelijk gebruikt, kom je al snel boven de twintig liter per minuut uit, en dan is niet de leiding maar het warmwatertoestel de begrenzing.

Een halve duim is 12,7 millimeter, en dat slaat op de doorlaat en niet op de buitenkant. De schroefdraad van een halve duim meet buitenom bijna 21 millimeter, en daarom past een 1/2 duims muurplaat bij een 15 mm koperen buis. De wartel van een kraanslang is 3/8 duim: binnenin ongeveer 14 millimeter, buitenom 17 millimeter. Meet je met een schuifmaat, meet dan de doorlaat en niet de buitenkant.

De gangbare maten, montagehoogtes en schroefdraadmaten hebben we bij elkaar gezet in de tabel met standaardmaten voor sanitair en leidingwerk. Loop je juist tegen een magere straal aan, dan is de diameter zelden de eerste verdachte; de oorzaken op volgorde staan bij een waterdruk die te laag is.

Buis	Doorlaat ongeveer	Waar je hem voor gebruikt	Debiet als richtlijn
10 mm koper	8 mm	Korte aftakking naar één klein tappunt	Tot 4 liter per minuut
12 mm koper	10 mm	Wastafel, toilet, warmwaterleiding naar één kraan	6 tot 9 liter per minuut
15 mm koper	13 mm	Standaard leiding door het huis, douche, keuken	12 tot 16 liter per minuut
22 mm koper	20 mm	Hoofdleiding bij veel tappunten of een lang traject	25 tot 35 liter per minuut
Koperen buis van 28 mm	26 mm	Huisaansluiting van grotere panden	Ruim boven 40 liter per minuut
Meerlagenbuis 16 x 2	12 mm	Tappunt en warmwaterleiding	6 tot 9 liter per minuut
Meerlagenbuis 20 x 2,5	15 mm	Koudwaterleiding naar de badkamer	14 tot 18 liter per minuut
Meerlagenbuis 26 x 3	20 mm	Hoofdleiding of lange route	25 tot 35 liter per minuut
Oude maten 11, 14, 17 en 27 mm	Wisselend	Vooroorlogse en Belgische installaties	Er zijn knelkoppelingen in 14 mm en overgangen van 17 mm naar 15 mm

Knel, pers, soldeer of schroefdraad: welke verbinding waar hoort

Onze vuistregel: alles wat je later nog los wilt kunnen maken, verbind je met knel of met schroefdraad; alles wat achter tegels, stucwerk of beton verdwijnt, maak je onlosmakelijk met soldeer of pers. Een knelkoppeling in de muur of in het cement is de klassieke fout waar jaren later een vochtplek uit ontstaat, want juist die verbinding wil af en toe een kwartslag nagedraaid worden.

Een knelkoppeling aandraaien doe je met twee sleutels: één om het lichaam tegen te houden, één om de moer aan te draaien. Handvast plus ongeveer een hele slag is genoeg voor koper van 15 mm, en daarna nog een klein stukje als hij bij het opdrukken zweet. Voor een knelmoer van 15 mm heb je meestal een steeksleutel van 22 nodig, voor 12 mm een van 19 en voor 22 mm een van 30, al wijkt dat per merk een millimeter af.

Op een dikwandige stalen buis werkt een gewone knelring niet, en dat merk je zodra je een knelkoppeling voor dikwandig staal of voor een persluchtleiding van staal zoekt: daar horen koppelingen met een geharde ring bij, of gewoon schroefdraad in 1/2 inch. Een knelkoppeling van 27 mm hoort bij oude buitenlandse maten en niet bij het Nederlandse rijtje.

Persen gaat sneller en is minder gevoelig voor de handigheid van degene die het doet, mits je het juiste profiel gebruikt. Comap-perskoppelingen, Wavin-perskoppelingen en de systemen van VSH hebben elk hun eigen persprofiel: TH, U of M, en de bek van je tang moet daarbij passen. Welke tang bij welk systeem hoort en waar je er een huurt, staat bij de keuze van een perstang voor waterleiding.

Een waterleiding splitsen doe je met een T-stuk, een splitter of een verdeelblok. Een verdeelstuk met kogelkranen in de meterkast is aantrekkelijk als je later per ruimte wilt kunnen afsluiten; een gewone t-splitsing in de waterleiding is goedkoper en korter. Welke variant waar handig is en hoe je het aansluit, lees je bij het plaatsen van een t-stuk in de waterleiding.

Verbinding	Gereedschap	Sterke kant	Waar je hem niet gebruikt
Knelkoppeling	Twee steeksleutels of waterpomptang	Demontabel, geen vuur, foutje is te herstellen	Nooit ingestort of achter tegels
Perskoppeling	Perstang met profiel TH, U of M	Snel, betrouwbaar, mag weggewerkt worden	Verkeerd profiel of niet geperst betekent lek
Soldeerverbinding koper	Brander, loodvrij soldeer, vloeimiddel, staalborstel	Goedkoop, klein en mag de muur in	Niet met water in de leiding, niet naast brandbaar hout
Steekkoppeling	Geen, alleen een ontkoppelclip	Binnen tien seconden gemaakt	Prijzig en niet bedoeld om weg te werken
Schroefdraad met puntstuk	Hennep en fitterskit of teflontape	De overgang naar kranen en muurplaten	Niet terugdraaien nadat je hem hebt aangezet
Klemkoppeling voor tyleen	Waterpomptang	Werkt onder de grond en bij pe-buis	Niet voor koper of meerlagenbuis
Flexibele aansluitslang	Steeksleutel	Overbrugt maatverschil en trillingen	Niet spannen, niet knikken, niet wegwerken

Knelkoppelingen: maten, sleutelmaten en oude buismaten

De maat op een knelkoppeling is de buitenmaat van de buis, niet de doorlaat. Een 15mm knelkoppeling past dus op koper dat buitenom 15 millimeter meet, ook al gaat er maar 13 millimeter water doorheen. Meet met een schuifmaat over de buitenkant voordat je koppelingen haalt, want 12 en 15 liggen in het schap naast elkaar en verschillen met het oog nauwelijks.

Welke steeksleutel je bij een knelkoppeling van 15mm nodig hebt, is de tweede vraag die in de winkel opkomt. Op de knelmoer past meestal een 22, op 12mm een 19 en op 22mm een 30, maar per merk scheelt dat een millimeter. Neem daarom een verstelbare sleutel of een waterpomptang met een lap eromheen mee, en houd het lichaam van de koppeling altijd met een tweede sleutel tegen.

In vooroorlogse en Belgische installaties ligt koper in maten die de bouwmarkt niet meer verkoopt. Een knelkoppeling van 14mm, 17mm of 27mm vind je bij een sanitairgroothandel of online, terwijl Gamma, Praxis en Hornbach alleen het moderne rijtje 12, 15, 22 en 28 voeren. Voor de overgang naar nieuw werk bestaat een verloopkoppeling van 17mm naar 15mm, en die is de nette manier om oud en nieuw te verbinden. Een 15 mm klemring op een buis van 17 millimeter forceren werkt niet: de ring grijpt dan nergens rond en blijft lekken, hoe hard je ook aandraait.

Loopt de oude leiding toch al open, weeg dan af of je hem laat zitten. Koper van 14mm uit de jaren dertig heeft soldeerverbindingen die aan het eind van hun leven zijn en gaan zweten zodra je er aan trekt. Vaak is het traject vervangen tot een punt waar je bij kunt goedkoper dan drie verlopen achter elkaar, en een aftakking die je niet meer gebruikt dop je af met een eindstop in plaats van hem af te knijpen.

Bij hoekstopkranen speelt hetzelfde. Komt er kaal koper uit de muur, dan neem je een hoekstopkraan 15mm knel bij 15 mm buis en een stopkraan 12mm knel met 3/8 buitendraad bij 12 mm buis, zodat de wartel van de kraanslang er zonder verloopnippel op past. Zit er wel een muurplaat, dan hoort daar binnendraad in en draai je er een kraan met buitendraad in, niet een knelkoppeling.

Maat op de koppeling	Past op buis van	Sleutel op de knelmoer	Waar je hem tegenkomt
12mm knel	12 mm koper, hard of op rol	19 mm	Wastafel, toilet, warmwater naar één kraan
15mm knel	15 mm koper	22 mm	De standaardmaat door vrijwel elk Nederlands huis
22mm knel	22 mm koper	30 mm	Hoofdleiding en lange trajecten met veel aftakkingen
28mm knel	28 mm koper	Meten, meestal waterpomptang	Huisaansluiting van een groter pand
14mm knel	14 mm koper	Meten, verstelbare sleutel	Vooroorlogse installaties, niet in de bouwmarkt
17mm knel	17 mm koper	Meten, verstelbare sleutel	Oude en Belgische leidingen, ook als verloop 17mm naar 15mm
27mm knel	27 mm koper	Meten, meestal waterpomptang	Oude hoofdleiding, alleen nog bij de groothandel
Verloopknel 15 x 12	15 mm aan de ene, 12 mm aan de andere kant	22 en 19 mm	Overgang van hoofdleiding naar een tappunt

Schroefdraad dicht krijgen met hennep, fitterskit of teflontape

Van alle waterleidingklussen levert schroefdraad afdichten de meeste frustratie op. Het patroon is bekend: bij de warmwaterkant zit de stopkraan in één keer waterdicht, en bij de koudwaterkant draait de teflontape na een paar slagen niet meer mee en draai je de kraan door de tape heen. Dat gaat mis om twee redenen, en beide zijn op te lossen zonder een ander product te kopen.

De eerste is de wikkelrichting. Kijk op de kop van de schroefdraad en wikkel de tape dezelfde kant op als waarop je hem straks indraait, dus zoals je een moer aandraait. Wikkel je tegen de richting in, dan schuift de tape bij het indraaien meteen van de draad af of scheurt hij stuk.

De tweede is een te gladde draad. Een fabrieksnieuw, glad gedraaid puntstuk geeft de tape niets om aan te pakken. Ruw de draad daarom op met een paar zaagsneetjes dwars over de gangen, met wat grof schuurpapier of met een paar kneepjes van de waterpomptang, en wikkel de afdichttape daarna met wat rek strak in de gangen. Hoeveel slagen je nodig hebt en hoe je hem netjes aanzet, staat bij het aanbrengen van teflon tape op schroefdraad.

Hennep werkt anders dan tape en is voor water het betrouwbaarst. Je legt dunne slierten met de draadrichting mee in de gangen en strijkt er fitterskit overheen, waarna de hennep in contact met water opzwelt en de laatste ruimte dichtdrukt. Het grote praktische voordeel: een verbinding met hennep mag je nog een tikje terugdraaien om een kraan recht te zetten, en bij teflontape betekent terugdraaien opnieuw beginnen.

Meerlagenbuis knippen, kalibreren en buigen

Meerlagenbuis verwerken is makkelijk zodra je begrijpt wat er in een knelfitting gebeurt. Het zwarte rubberen ringetje is de afdichting en hoort ín de buis, tegen de binnenwand aan. Het witte kunststof ringetje dat je in de koppeling ziet zitten, dicht niets af: dat is de galvanische scheiding tussen de aluminiumlaag in de buis en het messing van de fitting.

Daarom werkt een knelkoppeling voor meerlagenbuis alleen als de buis vooraf goed is voorbereid. Kort de buis in met een scherpe buizenschaar en niet met een zaag of een slijptol, want een zaagsnede duwt de lagen uit elkaar en laat spanen achter. Kalibreer daarna met de tool in de juiste maat: die maakt de buis weer rond, ontbraamt de binnenkant en snijdt een lichte afschuining waardoor de rubberen ring soepel naar binnen glijdt.

Boven 16 millimeter houden wij buis, fitting en gereedschap liever binnen één merk. Bij 16 x 2 zijn de wanddiktes van Uponor, Henco, Rehau en de bouwmarktbuizen praktisch gelijk en werkt een geleende kalibreertool van een ander merk meestal gewoon, maar bij 20 en 26 millimeter lopen de wanddiktes uiteen en past de knelkoppeling van de buurman net niet. Wat een fabrikant zelf toestaat, staat in het systeemblad bij de buis. Een overgangskoppeling van meerlagenbuis naar koper bestaat als apart onderdeel en is de nette manier om oud en nieuw te combineren.

Aandraaien doe je handvast plus ongeveer één hele slag met de sleutel; het aanhaalmoment per maat en per merk staat in datzelfde systeemblad. Verder doordraaien voelt veiliger, maar je perst de klemring dan door de kunststof binnenlaag heen en dat lek komt pas maanden later opdagen. Wie veel verbindingen maakt, is sneller uit met een handperstang van Henco, Rehau of een vergelijkbaar systeem; wat die kost en welke bekken je nodig hebt, staat bij de perstang en de bijbehorende persbekken.

Leidingen in muur, vloer en plafond wegwerken

Om een koperen waterleiding in de muur hoort een mantelbuis. Vers cement en gips zijn alkalisch en vreten op den duur aan het koper, en een leiding die tegen de mortel aan ligt kan bij temperatuurwisselingen niet uitzetten. Ook de koppelingen zelf wikkel je in met een stuk mantelbuis.

Bij meerlagenbuis is een mantelbuis om een andere reden verstandig: de buis kan er vrij in bewegen en je kunt hem later in theorie vervangen zonder te hakken. Meerlagenbuis in beton of in een dekvloer leg je daarom in een mantelbuis en met zo min mogelijk koppelingen; het ideaal is helemaal geen koppeling in het weggewerkte deel. Waar dat niet lukt, wordt het pers of soldeer en nooit knel.

Voor het infrezen van een sleuf gebruik je een muurfrees met stofafzuiging. Houd horizontale sleuven kort en ondiep, want die verzwakken metselwerk veel sterker dan verticale, en blijf bij twijfel van dragende wanden af. In een gipsblokkenwand of gasbeton is een sleuf van drie centimeter diep al genoeg voor 15 mm koper met mantelbuis.

Het vastzetten van de leiding doe je voordat de wand dichtgaat. Wij zetten koper met muurbeugels om de meter tot anderhalve meter en meerlagenbuis om de halve meter; de maximale beugelafstand die de fabrikant toestaat, staat in het systeemblad van de buis. Een leiding die los ligt gaat later klapperen tegen het houtwerk, en dat geluid is achteraf bijna niet meer te vinden. Voor het verleggen van de waterleiding in de keuken of het complete traject naar een nieuwe badkamer werken we de volgorde uit bij het aanleggen van een nieuwe waterleiding.

Aansluiting	Hoogte boven de vloer	Onderlinge afstand	Opmerking
Wastafel	50 tot 55 cm	15 cm hart op hart	Stopkraantjes net buiten de sifon houden
Keukenkraan	50 tot 60 cm	15 cm hart op hart	Achter de kast, buiten de lade-uitsparing
Wasmachine of vaatwasser	90 tot 110 cm	Naast de afvoer	Kraan bereikbaar houden zonder de machine te verplaatsen
Douchekraan opbouw	100 tot 110 cm	150 mm hart op hart	Muurplaten waterpas stellen, anders staat de kraan scheef
Regendouche-uitloop	210 tot 220 cm	Boven het midden van de doucheplaats	Vraagt meer debiet dan een gewone douchekop
Badkraan	65 tot 75 cm	150 mm hart op hart	Meten vanaf de afgewerkte vloer, niet vanaf de ruwe vloer
Toilet met duoblok	20 tot 30 cm	15 cm naast de hartlijn	Hoekstopkraan bereikbaar naast de pot
Buitenkraan	60 tot 80 cm boven maaiveld	Niet van toepassing	Aftapkraan binnen op het laagste punt

Waterleiding buiten en onder de grond

Voor een vorstbestendige waterleiding buiten geldt in Nederland een vorstgrens van ongeveer 60 centimeter, en dat is meteen de vorstvrije diepte waarop je een waterleiding kunt ingraven. Leg je een leiding naar een schuur, een tuinhuis of een vrijstaande garage, dan houden wij 80 centimeter aan, zodat een strenge winter met een lange vorstperiode geen risico geeft. Onder een oprit of een pad ga je dieper of leg je de leiding in een stevige mantelbuis, want daar zit geen isolerende laag lucht en aarde boven die de warmte vasthoudt. Hoe je de sleuf uitzet en waar je de leiding het huis uit brengt, staat bij het aanleggen van een waterleiding naar buiten.

Het materiaal voor een waterleiding buiten en ondergronds is tyleen of pe-buis. Die rekt mee als het water in de buis bevriest, en daarom werken tuinders en boeren er al decennia mee. Let op het misverstand dat daaruit ontstaat: water zet uit op het moment dat het bevriest en niet als het ontdooit, en een bevroren leiding zit nog steeds dicht, ook al is hij niet gescheurd. De koppelingen, kranen en apparaten aan het eind rekken niet mee.

Leg een geel of blauw markeringslint ongeveer 30 centimeter boven de buis in de sleuf. Je spit dan eerst het lint stuk en niet meteen de leiding. Voor een sproeileiding in een moestuin die je in het najaar leeg laat lopen, is 30 centimeter diep langs de rand van het perceel genoeg, mits je hem echt aftapt.

Waar de leiding uit de grond komt en langs de gevel omhoog loopt, zit het zwakke punt. Bouw daar een koof omheen die je volstopt met isolatiemateriaal, of leg er een verwarmingslint met thermostaat omheen. Een onverwarmde garage koelt na een paar dagen vorst gewoon af tot buitentemperatuur, dus zet er een kacheltje met vorstbeveiliging bij als er een wasmachine staat.

Situatie	Diepte of maatregel	Waar je op let
Leiding naar schuur of tuinhuis	80 cm diep in tyleen	Markeringslint erboven, aftapkraan binnen
Sproeileiding in de moestuin	30 cm langs de rand	In het najaar leeg laten lopen, spitdiepte vermijden
Leiding onder oprit of terras	Minstens 80 cm, in mantelbuis	Bij verzakking blijft de buis beschermd
Stuk leiding langs de gevel	Isolatiekoof plus verwarmingslint	De waterleiding beschermen tegen vorst begint bovengronds
Buitenkraan	Aftapkraan binnen op het laagste punt	Kraan buiten open laten staan in de winter
Tuinslang of beregeningsinstallatie op de waterleiding	Keerklep met beluchter op het tappunt	Voorkomt dat vervuild water terugstroomt
Regenwater of bronwater	Volledig gescheiden installatie	Nooit doorkoppelen met de drinkwaterleiding

Waterleiding isoleren, condens en legionella

Een koudwaterleiding isoleren doe je om twee redenen: het water moet koud blijven en er mag geen condens op de buis slaan. In een kruipruimte, een kelder of achter een verlaagd plafond condenseert warme, vochtige lucht op de koude buis, en dat druppelwater zie je makkelijk voor een lek aan. Gebruik gesloten celschuim en plak de naden en de kopse kanten dicht, want isolatie die niet dampdicht is, laat de condens gewoon eronder ontstaan.

Een warmwaterleiding isoleren scheelt energie en wachttijd bij de kraan. Het verhaal dat je een warmwaterleiding juist onbeschermd moet laten om legionella te voorkomen, klopt niet voor een gewone woning. Legionella vermeerdert zich tussen ongeveer 25 en 50 graden en heeft daarnaast stilstand nodig; in een woninginstallatie zonder circulatieleiding zit het risico in tappunten die je nooit gebruikt en in een boiler die te laag staat ingesteld.

Houd de boiler daarom op minstens 60 graden en spoel een douche die weken niet gebruikt is even goed door met heet water, met de douchekop laag gehouden zodat je geen nevel inademt. Bij een close-in boiler onder het aanrecht is er nog een misverstand: die sluit je aan op de koudwaterleiding en levert zelf het warme water aan de kraan, dus hij komt niet ná de warmwaterleiding te hangen. Een inlaatcombinatie met overdrukventiel is daarbij verplicht, en dat die af en toe wat expansiewater laat lopen, is normaal.

Leg warm en koud niet tegen elkaar aan. Liggen ze noodgedwongen naast elkaar in dezelfde sleuf, houd dan minstens tien tot vijftien centimeter afstand of isoleer allebei de leidingen, anders warmt het koude water op tot ver boven de 25 graden. Merkgebonden onderdelen als doucheputten, kranen en close-in boilers behandelen we apart bij de maten en onderdelen van Saniclear.

Leiding	Isoleren?	Waarom
Koudwaterleiding binnen	Ja	Tegen condens en tegen opwarmen boven 25 graden
Koudwaterleiding in een koude kruipruimte	Ja, met dampdichte schaal	Ook tegen bevriezing bij langdurige vorst
Warmwaterleiding naar keuken en douche	Ja	Minder warmteverlies en korter wachten op warm water
Cv-leidingen in een verlaagd plafond	Ja	Anders warmt de plafondruimte en de koudwaterleiding mee op
Meerlagenbuis in een dekvloer	In mantelbuis	Bewegingsruimte en scheiding van de vloerconstructie
Leiding langs een buitenmuur of gevel	Ja, plus verwarmingslint	Het bovengrondse deel bevriest als eerste

Waterdruk meten, te laag en te hoog

Aan de watermeter meet je in Nederland meestal tussen de 2 en 4 bar. Elke tien meter hoogte kost ongeveer 1 bar, dus op de derde verdieping van een flat merk je dat direct. Diezelfde vuistregel geldt onder water: 1 bar per tien meter waterkolom, en op 3800 meter diepte dus zo'n 380 bar. Boven de 6 bar in huis raden wij een drukreduceer aan, want anders krijg je waterslag en gaan kraanbinnenwerken sneller stuk.

De waterdruk meten in huis gaat het eenvoudigst met een manometer met 3/4 duims wartel op de wasmachinekraan. Dat geeft de statische druk, dus de druk zonder dat er water stroomt. Interessanter is wat er daadwerkelijk uit komt, en dat meet je met een emmer: houd een emmer van tien liter onder de volledig geopende kraan, klok de tijd en deel 600 door het aantal seconden. Vol in veertig seconden is vijftien liter per minuut.

Valt de waterdruk weg tijdens het douchen, dan is er meestal gelijktijdig gebruik in het spel, of een warmwatertoestel dat op zijn maximum zit. Is alleen het warme water zwak, kijk dan naar de warmtewisselaar, de inlaatcombinatie en de flexibele slangen; is alleen het koude water zwak, dan staat een hoekstopkraan half dicht of zit de perlator vol kalk. Een lage warmwaterdruk is dus zelden hetzelfde probleem als een lage druk in het hele huis. Alle oorzaken op volgorde van waarschijnlijkheid staan bij een lage waterdruk in huis, en wat je eraan kunt doen bij het verhogen van de waterdruk met een drukverhogingspomp.

Verwar de waterdruk uit de kraan niet met de druk op je verwarming. De waterdruk van een verwarmingsketel hoort tussen 1,5 en 2 bar te staan als de installatie koud is, en die staat volledig los van de drinkwaterleiding. Bij stadsverwarming zit er een afleverset tussen en geldt hetzelfde: de cv-zijde in huis staat op één tot twee bar.

Klacht	Waarschijnlijke oorzaak	Eerste controle
Overal in huis weinig druk	Hoofdkraan niet helemaal open of drukreduceer verkeerd afgesteld	Hoofdkraan volledig openen, daarna de manometer aflezen
Alleen warm water zwak	Verkalkte wisselaar, dichtgeslibde slang of inlaatcombinatie	Debiet meten met een emmer, koud en warm apart
Alleen koud water zwak	Hoekstopkraan half dicht, perlator verkalkt	Perlator eraf schroeven en opnieuw meten
Druk valt weg bij een dubbele douche	Gelijktijdig gebruik of een toestel op zijn maximum	Testen terwijl niets anders loopt
Schommelende waterdruk	Drukvat of hydrofoor die niet meer op voordruk staat	Voordruk op het ventiel meten met de installatie drukloos
Druk te hoog, kranen lekken	Netdruk boven 6 bar	Drukreduceer plaatsen achter de watermeter
Regendouche voelt slap	Te weinig debiet, niet te weinig druk	Liters per minuut meten, niet de bar

Geluid in de leidingen: klapperen, tikken en fluiten

Een waterleiding die lawaai of herrie maakt, vertelt vrij precies wat er aan de hand is. Een harde klap op het moment dat de wasmachine of de vaatwasser zijn ventiel dichtgooit, is waterslag: de waterkolom staat abrupt stil en de drukgolf plant zich door de leiding voort. Een klappende of bonkende waterleiding die na die klap blijft nadreunen, betekent daarbovenop dat de leiding ergens los ligt en tegen de constructie aan slaat.

Een waterslagdemper plaatsen helpt alleen als je hem dicht bij de veroorzaker zet, het liefst binnen een halve meter van het snel sluitende ventiel. Zo'n demper voor het hele huis bij de watermeter klinkt logisch maar doet weinig, want de drukgolf ontstaat verderop. Voor een wasmachine of vaatwasser draai je een demper met 3/4 duims wartel gewoon tussen de kraan en de machineslang, en die waterslagdemper installeren kost vijf minuten.

Neem een gesloten demper met een membraan: die houdt zijn werking vast en kost bij Hornbach, Karwei of de sanitairgroothandel niet veel. Zelf een waterslagdemper maken van een dood stuk leiding van dertig centimeter dempt in het begin ook, maar de luchtkolom in dat stuk buis lost langzaam op in het water en dan is de demping weg. Ligt de leiding los, beugel hem dan alsnog om de meter, want zonder dat blijft er geluid.

Bonkt of borrelt het juist vlak nadat je de hoofdkraan weer hebt opengezet, dan zit er lucht in de leiding. Knallende waterleidingen vlak na het openzetten horen daar ook bij. Dat lost zichzelf meestal op door alle kranen van laag naar hoog een minuut open te zetten, of via een ontluchtingskraan als je die op het hoogste punt hebt zitten; de complete werkwijze staat bij het ontluchten van de waterleiding.

Geluid	Wanneer je het hoort	Oorzaak	Wat helpt
Harde klap of knal	Bij het sluiten van wasmachine, vaatwasser of magneetventiel	Waterslag	Waterslagdemper vlak bij het ventiel
Bonkende, kloppende of klapperende waterleiding	Bij het dichtdraaien van een kraan	Waterslag plus een losliggende leiding	Beugelen om de meter, daarna demper
Tikken	Tijdens en vlak na het douchen	Warmwaterleiding zet uit en schuurt langs een beugel of doorvoer	Vilt of mantelbuis, beugel iets ruimer
Fluitende of piepende waterleiding	Bij een half opengedraaide kraan	Vernauwing in kraanbinnenwerk of hoekstopkraan	Kraan volledig openen, binnenwerk vervangen
Brommende of zoemende waterleiding	Continu, ook zonder tappen	Vlotterkraan van het toilet of een drukreduceer	Vlotterkraan afstellen of vervangen
Stromend of ruisend geluid	Terwijl alle kranen dicht zijn	Er loopt water: lek of doorlopend toilet	Watermeter controleren
Trillende of zingende waterleiding	Bij een bepaalde kraanstand	Resonantie in een lange, losliggende leiding	Extra beugel op de helft van de overspanning

Afsluiten, afdoppen, afpersen en lekkage verhelpen

Elke klus begint met de waterleiding afsluiten. Draai de hoofdkraan rustig dicht en forceer niet als hij vastzit, want de hoofdkraan vóór de watermeter is eigendom van het waterbedrijf en een afgebroken spindel is meteen een spoedgeval. Zet daarna het hoogste tappunt open om lucht toe te laten en het laagste tappunt of het aftapkraantje om leeg te laten lopen.

Een leiding die je niet meer gebruikt, dop je netjes af in plaats van hem af te knijpen. Snijd de buis schoon door, ontbraam hem en zet er een eindstop, eindkap of blinddop op, in knel, pers of soldeer. Een waterleiding inkorten of omleggen begint met dezelfde handeling. Bedenk dat een afgedopte waterleiding onder druk blijft staan zolang er geen stopkraan voor zit; hoe je dat oplost en welke doppen er zijn, lees je bij het afdoppen van een waterleiding.

Nieuw leidingwerk pers je af voordat de wand dichtgaat, en die druktest is de enige manier om zeker te weten dat je klaar bent. Moet je tijdens een verbouwing tussendoor water houden, leg dan een bypass met flexibele slang aan in plaats van de installatie half af te maken. Gangbaar is afpersen met water op ongeveer 10 bar, oftewel anderhalf keer de werkdruk, met een handpomp met manometer, en dan minstens een half uur kijken of de naald stilstaat. Afpersen met lucht kan als snelle test op 1 bar, maar lucht is samendrukbaar en reageert sterk op temperatuurwisselingen, dus een dalende naald is dan niet meteen een lek.

Vermoed je een lek zonder zichtbaar water, dan is de watermeter je beste meetinstrument. Draai alle kranen dicht, zet apparaten uit en kijk naar het kleine radertje of sterretje op de meter: dat hoort volledig stil te staan. De rode cijfers zijn liters, de zwarte kubieke meters, dus schrijf de stand op en lees na een uur opnieuw af als je twijfelt.

Terugslagklep	Waar hij zit	Wat hij doet	Wat er misgaat
Keerklep in de watermeterbeugel	Direct achter de meter	Voorkomt terugstroming naar het net	Gaat lekken door vuil, geeft een tikkende meter
Terugslagklep compressor	Tussen pompkop en ketel	Houdt de perslucht in de tank	Rubber plaatje schoonmaken en omdraaien, veer op roest controleren
Terugslagklep grondwaterpomp	Onderin de zuigleiding	Houdt de zuigleiding gevuld	Pomp zuigt lucht en slaat steeds aan
Terugslagklep bij boiler	In de inlaatcombinatie	Voorkomt dat warm water terugloopt	Blijft open staan door kalk, warm water in de koude leiding
Overdrukrooster of buitenrooster met terugslagklep	In gevel of dakdoorvoer	Laat lucht één kant op	Klappert bij wind, laat tocht en soms ratten door
Terugslagklep in afzuiging of afvoer	Bij een kookplaatafzuiging van Bora, een sanibroyeur of pompunit	Voorkomt terugstroom van vuilwater	Verstopt door vet, geeft stank en terugloop

Maatvoering

De gangbare hoogtes en maten voor sanitair, elektra, keuken en trap, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Ruimte of vakgebied Alle Sanitair Elektra Keuken Trap Deuren Ventilatie

Ruimte of vakgebied	Onderdeel	Gangbare maat	Marge die in de praktijk werkt	Waar je op moet letten
Sanitair	Wastafel, bovenkant	85 cm boven de vloer	80 tot 90 cm	Meet vanaf de afgewerkte vloer. Bij een opzetkom reken je vanaf de bovenkant van de kom, dus zakt het meubel naar ongeveer 70 cm.
Sanitair	Wastafelkraan, uitloop	25 tot 30 cm boven de wastafelrand	wat past bij de kom	Te hoog geeft spatten, te laag krijg je je handen er niet onder.
Sanitair	Fonteintje in het toilet	80 tot 85 cm	75 tot 90 cm	Vaak iets lager dan een wastafel omdat de ruimte krap is.
Sanitair	Toiletpot, bovenkant zitting	40 tot 43 cm	38 tot 48 cm	Een verhoogd toilet zit op 46 tot 48 cm en zit voor veel mensen prettiger.
Sanitair	Hangend toilet, onderkant pot	40 cm boven de vloer	38 tot 45 cm	De hoogte bepaal je bij het stellen van het inbouwreservoir, daarna ligt hij vast.
Sanitair	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 80 cm	Te ver naar achteren betekent draaien terwijl je zit.
Sanitair	Douchekraan, thermostaat	100 tot 110 cm	95 tot 120 cm	Je wilt hem kunnen bedienen zonder in de straal te staan.
Sanitair	Doucheglijstang, bovenkant	180 tot 200 cm	afhankelijk van de lengste gebruiker	Reken op minstens 20 cm boven de kruin.
Sanitair	Regendouche, onderkant kop	205 tot 215 cm	200 tot 220 cm	Onder de 200 cm stoot een lange gebruiker zijn hoofd.
Sanitair	Handdoekradiator, onderkant	20 tot 30 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Laag genoeg voor luchtcirculatie, hoog genoeg om onder te dweilen.
Sanitair	Afvoer wastafel, muurdoorvoer	50 tot 55 cm	45 tot 60 cm	Onder de sifon door, en houd rekening met de kastindeling.
Elektra	Stopcontact in een woonruimte	30 cm hart boven de vloer	25 tot 40 cm	Bij nieuwbouw vaak 30 cm, bij renovatie kom je van alles tegen.
Elektra	Stopcontact boven een aanrechtblad	115 tot 125 cm	10 tot 20 cm boven het blad	Uit de spatzone van de kraan blijven.
Elektra	Lichtschakelaar	105 cm hart boven de vloer	90 tot 120 cm	Gelijk houden met de deurklink geeft een rustig beeld.
Elektra	Deurklink	100 cm hart boven de vloer	95 tot 105 cm	Ook de referentiehoogte waar schakelaars zich naar voegen.
Elektra	Meterkast, groepenkast	150 tot 180 cm	bereikbaar zonder trapje	De hoofdschakelaar moet zonder klimmen te bedienen zijn.
Elektra	Wandcontactdoos buiten	minimaal 30 cm boven maaiveld	hoger bij kans op opspattend water	Spatwaterdicht uitvoeren en op een aardlekschakelaar aansluiten.
Elektra	Bedrade deurbel, drukknop	110 tot 130 cm	100 tot 140 cm	Ook bereikbaar voor kinderen en vanuit een rolstoel.
Elektra	Wandlamp naast een spiegel	160 tot 170 cm	op ooghoogte van de gebruiker	Licht van opzij geeft minder schaduw dan licht van boven.
Elektra	Televisieaansluiting	40 cm of op de hoogte van het scherm	afhankelijk van de opstelling	Bij een hangend scherm wil je de doos achter het scherm.
Keuken	Werkblad, bovenkant	90 tot 95 cm	85 tot 100 cm	Vuistregel: elleboog min 10 tot 15 cm. Lange mensen willen echt hoger.
Keuken	Bovenkasten, onderkant	50 tot 60 cm boven het blad	45 tot 65 cm	Te laag en je kunt niet met een pan onder de kast werken.
Keuken	Afzuigkap boven een elektrische kookplaat	60 cm	55 tot 70 cm	Onder de 55 cm wordt de kap te warm en vet hij snel dicht.
Keuken	Afzuigkap boven een gaspit	65 cm	65 tot 75 cm	Bij gas altijd hoger dan bij inductie in verband met de vlam.
Keuken	Plint onder de keukenkasten	10 tot 15 cm	standaard 15 cm	Terugliggend zodat je met je tenen bij het blad kunt staan.
Keuken	Inbouwoven op ooghoogte	onderkant op 85 tot 90 cm	naar de gebruiker	Scheelt bukken met een hete plaat in je handen.
Trap	Trapleuning	90 cm boven de voorkant van de trede	85 tot 100 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede, niet vanaf de vloer.
Trap	Leuning langs een bordes	100 cm	90 tot 110 cm	Bij een bordes gelden strengere eisen dan langs de schuine trap.
Trap	Optrede, hoogte per trede	18 tot 20 cm	maximaal 21 cm binnen een woning	Alle treden even hoog, ook de eerste en de laatste.
Trap	Aantrede, diepte van de trede	22 tot 24 cm	minimaal 22 cm	Vuistregel: 2 keer de optrede plus de aantrede is 60 tot 64 cm.
Trap	Vrije doorloophoogte boven de trap	230 cm	minimaal 210 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede naar het plafond.
Trap	Spijlafstand van een balustrade	maximaal 10 cm	kleiner bij kinderen	Zo kan een kinderhoofdje er niet tussen.
Deuren	Binnendeur, standaardmaat	83 bij 201,5 cm	78 tot 93 cm breed	De dagmaat van het kozijn is groter dan het deurblad.
Deuren	Voordeur, standaardmaat	88 bij 201,5 cm	83 tot 100 cm breed	Breder is prettig bij verhuizen en bij een rollator.
Deuren	Speling onder een binnendeur	1 tot 1,5 cm	2 cm bij mechanische ventilatie	De kier is de luchttoevoer naar de afzuiging, dus dicht hem niet.
Deuren	Speling rondom in het kozijn	3 mm	2 tot 4 mm	Te weinig speling en de deur klemt zodra het hout werkt.
Deuren	Scharnieren, afstand tot de hoek	20 cm van boven en onder	15 tot 25 cm	Bij een zware deur een derde scharnier in het midden.
Ventilatie	Ventilatierooster in een raam	boven in het kozijn	op de bovenregel	Warme lucht komt boven binnen en zakt langs het glas, dat tocht minder.
Ventilatie	Afzuigpunt in een badkamer	hoog in de ruimte	20 tot 30 cm onder het plafond	Vocht stijgt, dus laag afzuigen werkt niet.
Ventilatie	Muurrooster kruipruimte	net boven het maaiveld	minimaal 15 cm	Anders slaat regenwater naar binnen en loopt het rooster dicht.
Ventilatie	Dakdoorvoer, afstand tot de nok	minimaal 50 cm	afhankelijk van het type	Te dicht bij de nok geeft terugslag bij wind.

Veelgestelde vragen