Lamp aansluiten op schakelaar: het schema en de draden

Welke draad wat doet bij een lamp met schakelaar

Een lamp met schakelaar aansluiten is in de kern niets anders dan een fasedraad met een onderbreking erin. De nul en de aarde lopen ongestoord door naar het armatuur, alleen de fase maakt een omweg langs de schakelaar. Houd dat beeld vast en vrijwel elk schema met schakelaars in huis valt daarna op zijn plek.

Bij een Nederlandse installatie horen vaste kleuren. Bruin is de fase die uit de groepenkast komt, blauw is de nul en geel/groen is de aarde. Zwart is de schakeldraad: dezelfde fase, maar dan nadat hij door de schakelaar heen is geweest.

Bij het armatuur zelf gaat de zwarte draad naar het middencontact van de fitting en de blauwe naar de schroefdraad aan de buitenkant. De geel/groene hoort op het aardpunt van de behuizing. Draai je de eerste twee om, dan brandt de lamp gewoon, maar staat de buitenrand van de fitting onder spanning zodra je een lampje indraait.

In oudere huizen ligt er nogal eens installatiedraad dat overal zwart is, en dan zeggen kleuren je helemaal niets meer. Uitbellen met een multimeter is dan de enige betrouwbare weg, en dat geldt voor meer klussen aan de elektra in huis. Ga in zo'n geval nooit af op wat logisch lijkt of op hoe het bij de buren ligt.

Kleur	Functie	Waar hij naartoe loopt	Mag hij door de schakelaar?
Bruin	Fase uit de groepenkast	Van de centraaldoos of lasdoos naar de klem L van de schakelaar	Ja, dit is precies de draad die je onderbreekt
Zwart	Schakeldraad, de geschakelde fase	Van de schakelaar terug naar het lichtpunt	Hij komt er al uit
Blauw	Nul	Rechtstreeks van de centraaldoos naar het armatuur	Nee, de nul schakelen is niet toegestaan
Geel/groen	Aarde	Rechtstreeks naar het aardpunt op het armatuur	Nooit, en ook nooit onderbreken
Grijs	Tweede schakeldraad	Tussen twee wisselschakelaars, of naar een tweede lampgroep	Hij is al geschakeld
Alles zwart, oud werk	De kleur zegt niets meer	Onbekend tot je gemeten hebt	Eerst uitbellen, dan pas aansluiten

Het schema van lamp en schakelaar in een Nederlandse woning

Er lopen twee schema's door de Nederlandse woningvoorraad en het scheelt veel tijd als je weet welke van de twee je hebt. In het gangbare schema komt de voeding binnen in de centraaldoos in het plafond, dus bij de lamp. Vanuit die doos loopt de bruine fasedraad naar beneden naar de schakelaar en komt er een zwarte schakeldraad weer terug omhoog.

De blauwe nul en de geel/groene aarde gaan in dat schema rechtstreeks van de centraaldoos naar het armatuur en komen niet eens in de buurt van de schakelaar. In de schakelaardoos zitten dan precies twee draden: bruin erin, zwart eruit. Dat verklaart meteen waarom een dimmer of een schakelaar met signaleringslampje daar vaak niet past, want die hebben allebei een nul nodig.

Het tweede schema loopt andersom. De voeding komt eerst bij de schakelaar binnen en gaat daarna pas door naar de lamp, waardoor je in de schakelaardoos bruin, blauw en geel/groen aantreft en er zwart, blauw en geel/groen naar het lichtpunt vertrekken. Dat kom je vooral tegen op zolders, in schuren en bij buitenlampen, en in huizen die van voor het centraaldozensysteem stammen.

Bij buitenverlichting is dat tweede schema zelfs logisch, omdat een buitenlamp vaak dubbelpolig geschakeld wordt en dan moeten fase en nul allebei langs de schakelaar. Welk schema van lamp en schakelaar je ook aantreft, het afmonteren van het schakelmateriaal zelf gaat hetzelfde en staat stap voor stap bij het aansluiten van een lichtschakelaar. Wat je in de inbouwdoos vindt, vertelt je vrijwel altijd welk van de twee schema's er ligt.

Wat je in de inbouwdoos aantreft	Welk schema dit is	Wat je hier kunt aansluiten
Eén bruine en één zwarte	Standaard centraaldoossysteem, de voeding zit bij de lamp	Enkelpolige wipschakelaar, eventueel met oriëntatielampje
Bruin, blauw, geel/groen en een zwarte	De voeding komt binnen bij de schakelaar	Vrijwel alles, ook een dimmer of een schakelaar met signaleringslampje
Eén bruine en twee zwarte	Eerste schakelpunt van een wisselschakeling	Wisselschakelaar, met de bruine op het P-contact
Drie zwarte draden	Tweede schakelpunt van een wisselschakeling	Wisselschakelaar, met de draad naar de lamp op het P-contact
Vier draden, meestal zwart en grijs	Kruisschakelaar tussen twee wisselschakelaars	Kruisschakelaar, twee draden per zijde
Twee bruine en drie of meer zwarte	Twee schakelaars in één doos, bijvoorbeeld met een buitenlamp erbij	Zoek eerst uit welke bruine bij welke schakelaar hoort

Twee, drie of vier lampen op één schakelaar

Meerdere lampen op 1 schakelaar zet je altijd parallel en nooit achter elkaar. Parallel betekent dat elke lamp zijn eigen zwarte schakeldraad en zijn eigen blauwe nul krijgt, allemaal aftakkend vanaf hetzelfde punt. Zet je ze achter elkaar, dan branden ze allemaal halfzacht of helemaal niet, en valt bij één kapotte lamp de hele reeks uit.

Dat parallel schakelen kan op twee nette manieren. Je gaat vanuit één doos met aparte buizen naar elke lamp, of je lust door van armatuur naar armatuur: bij de eerste lamp komen zwart, blauw en geel/groen binnen en gaan dezelfde drie draden er weer uit naar de tweede. Doorlussen scheelt buis en draad en is bij 3 lampen op 1 schakelaar bijna altijd de kortste weg.

Waar je wel op moet letten: je trekt niet twee fasedraden of twee nuldraden van dezelfde groep door één buis. Elke buis hoort de heen- en terugweg van hetzelfde stukje installatie te bevatten en niet een verzameling losse aders die toevallig dezelfde kant op gaan. Daarom heeft de stervormige opzet alleen zin als er ook echt drie of 4 aparte buizen naar de lampen lopen.

Een extra lamp aansluiten op een schakelaar die er al zit, werkt precies zo. Je zoekt de centraaldoos van de bestaande lamp op, tapt daar zwart, blauw en geel/groen af en gaat daarmee naar het nieuwe lichtpunt. De schakelaar zelf hoef je niet aan te raken, want die weet niet hoeveel armaturen er achter hem hangen.

Ga je in één keer een hele verdieping van verlichting voorzien, reken dan na wat er nog bij kan met onze rekenhulp voor het aantal watt per groep. Hangt aan diezelfde groep ook een zware verbruiker, bijvoorbeeld omdat iemand daar ooit een vaatwasser op heeft aangesloten, dan zet je de verlichting liever op een eigen groep.

Twee lampen los van elkaar schakelen

Wil je 2 lampen met 2 schakelaars juist apart bedienen in plaats van tegelijk, dan heb je geen twee losse inbouwdozen nodig maar één serieschakelaar: een dubbele wip in één doos. Tussen de twee fasecontacten zit intern al een brug, dus je sluit één bruine draad aan en er vertrekken twee zwarte schakeldraden. Dat interne bruggetje staat op vrijwel elk stuk schakelmateriaal achterop geprint, en het is de reden dat mensen tevergeefs zoeken naar een tweede klem voor de fase.

Hoe je zo'n dubbele wip precies afmonteert staat bij het aansluiten van een serieschakelaar voor twee lichtpunten. Moet je met één knop achtereenvolgens de ene lampgroep, de andere en dan allebei kunnen doorlopen, dan kom je uit bij een draaischakelaar met drie standen. In beide gevallen blijft gelden dat je de fase schakelt en de nul met rust laat.

Wat je schakelt	Vermogen per stuk	Praktische grens per wipschakelaar	Waar het in de praktijk op stukloopt
Ledlamp in een gewone fitting	5 tot 10 watt	Tien tot twintig lampen	Zelden het vermogen, meestal de inschakelstroom van alle drivers samen
Ledspots met losse drivers	4 tot 7 watt	Acht tot twaalf spots	Alle drivers laden tegelijk op en lassen het schakelcontact vast
Ledstrip met eigen voeding	20 tot 60 watt	Enkele voedingen	Dezelfde stroompiek, kies dan een schakelaar van 16 ampère
Gloeilamp of halogeen	40 tot 60 watt	Rond de twintig lampen	Het vermogen zelf, want 10 ampère houdt bij 230 volt op rond 2300 watt
Tl-armatuur met klassiek voorschakelapparaat	36 tot 58 watt	Zes tot acht armaturen	De startstroom en de blindstroom van het voorschakelapparaat
Alles bij elkaar op één lichtgroep	Optellen	Maximaal 16 ampère per groep	De groep loopt eerder vol dan de schakelaar

Eén lamp op twee, drie of vier schakelaars

Zodra dezelfde lamp vanaf meer dan één plek aan en uit moet, verandert het schakelmateriaal. Voor 1 lamp met 2 schakelaars gebruik je twee wisselschakelaars en tussen die twee lopen twee schakeldraden. De fase komt binnen op het P-contact van de eerste wisselschakelaar en de draad naar de lamp vertrekt vanaf het P-contact van de tweede.

Dat P-contact is waar het bijna altijd op misgaat. Zit de fase per ongeluk op een van de wisselcontacten in plaats van op P, dan krijg je een lamp met twee schakelaars die soms wel en soms niet reageert: de ene schakelaar werkt alleen als de andere in een bepaalde stand staat. Dat is precies het gedrag waarbij mensen besluiten dat het schakelmateriaal stuk is, terwijl er alleen één draad verkeerd zit.

Bij drie schakelaars 1 lamp komt er een kruisschakelaar bij. Die hoort altijd tussen de twee wisselschakelaars in en nooit aan een uiteinde, want alleen daar kan hij de twee schakeldraden onderling omwisselen. Op zo'n kruisschakelaar sluit je vier draden aan: twee die van de ene wisselschakelaar komen en twee die naar de andere gaan.

Voor 4 schakelaars 1 lamp verandert er niets aan het principe, je zet er simpelweg een tweede kruisschakelaar tussen. De volgorde blijft wisselschakelaar, kruisschakelaar, kruisschakelaar, wisselschakelaar. Het complete bedradingsverhaal, met alle contacten, staat bij de hotelschakeling met wissel- en kruisschakelaars, en het afmonteren van het materiaal zelf bij het aansluiten van een wisselschakelaar.

Moet je vanaf vijf of meer plekken kunnen schakelen, of ligt er simpelweg te weinig draad in de buis voor een lamp met 3 schakelaars, dan is een impulsrelais de nettere weg. Je hangt een relais in de meterkast of in een aparte doos en alle schakelplekken worden gewone drukknoppen die je parallel aan elkaar zet. Een extra schakelplek bijmaken is dan een kwestie van twee stuurdraadjes aftakken in plaats van de hele schakeling omgooien.

De spaarschakeling die je in oudere huizen tegenkomt

Soms tref je twee wisselschakelaars aan die allebei een bruine draad met spanning hebben en waar maar één draad tussen loopt. Dat is een spaarschakeling: er is bewust een ader uitgespaard door bij beide schakelaars de fase en de nul te gebruiken, met de lamp tussen de twee P-contacten in. Hij werkt, maar in bepaalde standen staat de lamp onder spanning terwijl hij uit is.

Dat laatste is de reden om zo'n schakeling niet opnieuw aan te leggen en hem bij een verbouwing om te bouwen naar een gewone wisselschakeling. Een lamp die uit staat maar toch spanning voert, kun je niet veilig vervangen zonder eerst de groep uit te zetten. Kom je er een tegen, meet dan eerst met een tweepolige spanningstester wat er precies gebeurt voordat je draden losneemt.

Aantal schakelplekken	Schakelmateriaal	Draden tussen de schakelaars	De fout die je het vaakst ziet
1	Enkelpolige wipschakelaar	Geen	De nul geschakeld in plaats van de fase
2	Twee wisselschakelaars	Twee schakeldraden	De fase op een wisselcontact in plaats van op P
3	Twee wisselschakelaars met één kruisschakelaar ertussen	Twee schakeldraden per tussenstuk	De kruisschakelaar aan een uiteinde gezet
4	Twee wisselschakelaars met twee kruisschakelaars ertussen	Twee schakeldraden per tussenstuk	Te weinig aders in de bestaande buis
5 of meer	Drukknoppen met een impulsrelais	Twee stuurdraden per drukknop, parallel aangesloten	Het relais zelf vergeten van fase en nul te voorzien

Een schakelaar met lampje aansluiten

Een schakelaar met lampje bestaat in twee smaken, en dat verschil bepaalt volledig hoe je hem aansluit. De ene laat het lampje branden als de lamp aan is, handig bij een schakelaar op de overloop voor een licht in een hok dat je niet ziet. De andere laat het lampje juist branden als de lamp uit is, zodat je de schakelaar in het donker terugvindt.

Voor de eerste variant, de signalering, hangt het lampje parallel aan de lamp. Het heeft dus een echte nuldraad nodig in de schakelaardoos, naast de fase en de schakeldraad. Zitten er alleen een bruine en een zwarte draad in de doos, dan is die variant niet te maken zonder muren open te hakken.

Voor de tweede variant, de oriëntatieverlichting, hoef je geen nul te hebben. Het lampje komt dan over het schakelcontact heen te staan, met een kort brugdraadje tussen de nulklem van het lampje en de klem waar de schakeldraad naar de lamp op zit. Staat de schakelaar uit, dan loopt er een minieme stroom door het lampje en door de lamp heen, net genoeg om het glimlampje te laten gloeien.

Precies dat maakt de oriëntatievariant lastig in combinatie met led. Die kleine reststroom laadt de condensator in een ledlamp langzaam op, waardoor de lamp gaat gloeien of om de paar seconden even knippert terwijl de schakelaar uit staat. Met een gloeilamp merk je er niets van, dus bij het vervangen van een lamp door led komt dit probleem vaak ineens tevoorschijn.

De klemmen zijn per merk anders gemarkeerd, maar op vrijwel elk stuk schakelmateriaal staat achterop een schemaatje van de interne bedrading. Kijk daar altijd even naar in plaats van te gokken welke klem waarvoor is. Een schakelaar met lampje die als 220v wordt aangeboden is trouwens hetzelfde materiaal als een van 230 volt, want de netspanning heet al jaren 230 volt terwijl de oude aanduiding blijft hangen.

Variant	Wanneer brandt het lampje	Wat er in de doos moet liggen	Waar je op moet letten
Signalering, ook wel controlelampje	Als de lamp brandt	Fase, schakeldraad en een nul van dezelfde groep	Zonder blauwe draad is deze variant niet te maken
Oriëntatie, ook wel zoeklampje	Als de lamp uit is	Alleen fase en schakeldraad plus een kort brugdraadje	Ledlampen kunnen gaan gloeien of knipperen
Inbouw schakelaar met lampje in een badkamer	Hangt af van de gekozen variant	Materiaal dat past bij de zone waarin hij hangt	Spatwaterdicht materiaal is hier geen luxe
Wipschakelaar met lampje op een buitenlamp	Meestal de signalering	Vaak dubbelpolig, dus fase én nul bij de schakelaar	Buiten hoort het materiaal minimaal IP44 te zijn

Trekschakelaar, voetschakelaar, drukknop en deurschakelaar

Niet elke lamp wordt met een wip aan de muur bediend, en de meeste bijzondere schakelaars sluit je aan volgens hetzelfde principe: onderbreek de fase en laat nul en aarde met rust. Een trekschakelaar aan het plafond is daar het duidelijkste voorbeeld van. Bruin erin, zwart eruit naar de lamp, en de nul en aarde lopen er via de centraaldoos langs.

Bij een trekschakelaar aansluiten voor een lamp zit het gedoe zelden in het schakelaartje en bijna altijd in wat er in de muur ligt. Kom je bij zo'n punt drie zwarte draden tegen, dan lopen er meestal twee naar een andere schakelaar en is er helemaal geen nul beschikbaar. Wil je op die plek ook een lichtpunt maken, dan moet er hoe dan ook een blauwe draad bij, want zonder nul brandt geen enkele lamp.

Een voetschakelaar voor een lamp zit niet in de vaste installatie maar in het snoer van een staande lamp. Je knipt daarvoor één ader van het snoer door en zet de twee uiteinden op de twee contacten van de schakelaar, terwijl de andere ader ongemoeid doorloopt. Werkt de lamp wel rechtstreeks in het stopcontact maar doet de voetschakelaar niets, dan zitten de draden vrijwel altijd op twee contacten die intern al met elkaar verbonden zijn.

Een drukknop veert vanzelf terug en onthoudt dus niets. In combinatie met een impulsrelais wordt dat alsnog een gewone lichtschakeling, met als voordeel dat je zoveel drukknoppen mag bijhangen als je wilt. Een kastschakelaar met lamp erachter werkt juist omgekeerd: dat is een verbreekcontact dat het lampje aanzet zodra de deur opengaat.

Een lamp met ingebouwde schemerschakelaar permanent onder spanning zetten

Een lamp met ingebouwde schemerschakelaar of bewegingssensor zit in de weg zodra je er een slimme lamp in wilt draaien. Die slimme lamp heeft permanent spanning nodig en de sensor haalt die er juist steeds af. Dat los je op in de aansluitdoos van de sensor: verbind daar de bruine en de zwarte draad met een lasklem aan elkaar, zodat de geschakelde uitgang rechtstreeks aan de fase komt te hangen.

De blauwe draad die naar de sensor liep dop je daarna netjes af, want die heeft geen functie meer. De lamp staat dan permanent onder spanning en wordt verder door het armatuur zelf of door de app geschakeld. Denk er wel aan dat je zo'n lichtpunt voortaan alleen nog spanningsloos maakt door de hele groep uit te zetten.

Type	Waar je hem gebruikt	Zo sluit je hem aan	Waar je op let
Trekschakelaar aan het plafond	Badkamer, slaapkamer, zolder	Bruin erin, zwart naar de lamp	Zonder blauwe draad bij dat punt kun je daar geen lamp maken
Voetschakelaar in het snoer	Staande lamp of vloerlamp	Eén ader doorknippen en op de twee contacten zetten	Zitten er twee lampen in het armatuur, dan schakel je beide draden mee
Kastschakelaar met verbreekcontact	Kledingkast, inloopkast, meterkast	In de fasedraad naar het kastlampje	Hij schakelt omgekeerd: deur open is licht aan
Deurschakelaar met magneetcontact	Kast of berging waar geen drukknop past	Als verbreekcontact in de fasedraad	Let op de maximale belasting, vaak een paar honderd watt
Drukknop met impulsrelais	Gang, trappenhuis, veel schakelplekken	Alle drukknoppen parallel op de spoel van het relais	Het relais heeft zelf een fase en een nul nodig
Schemerschakelaar	Buitenlamp, tuinverlichting	Fase en nul erin, geschakelde fase eruit	De sensor gebruikt ook stroom als de lamp uit is

Een lamp met snoer aansluiten in een kast of meubel

Soms wil je geen lichtpunt in een muur maar een lampje in een bedstee, een kast of een ander meubel, met een keurige wandschakelaar ernaast. Dat mag, maar de regels zijn anders dan bij vaste installatie en dat verschil is niet vrijblijvend. In een wand of plafond gebruik je stug installatiedraad in buis, en dat draad sluit je nooit aan op een stekker.

Stug draad kan namelijk niet tegen trekken en buigen, en een stekker is precies het punt waar dat wel gebeurt. Een vaste installatie voed je daarom vanuit een bestaande lasdoos of vanaf de klemmen van een stopcontact. Zit er een dubbel stopcontact met doorverbindklemmen, dan kun je daar aftakken zonder dat stopcontact op te offeren, en hoe die klemmen werken staat bij het aansluiten van een stopcontact.

Gaat het echt om een meubel, dus iets wat je in principe kunt verplaatsen, dan mag je wel een verplaatsbare aansluitleiding gebruiken: soepel snoer met een randaardestekker. Neem daarvoor drieaderig snoer en geen tweeaderig, want aansluitpunten voor verlichting horen geaard te zijn. Zorg daarnaast voor een goede trekontlasting, zodat iemand die over het snoer struikelt niet aan de aansluiting zelf trekt.

Een lamp met snoer aansluiten op een schakelaar loopt vaak stuk op het schakelmateriaal, want de steekklemmen daarin zijn bedoeld voor stug draad. Je kunt kiezen voor een schakelaar met schroefklemmen en het snoer afwerken met adereindhulzen, waarvoor je wel een speciale tang nodig hebt. Makkelijker is een doos aan de buitenkant van het meubel waarin je met lasklemmen met hendel van soepel snoer overgaat op stug installatiedraad, want die klemmen pakken beide soorten draad zonder morren.

Voor het armatuur is er nog een praktisch punt. Een hollewand inbouwdoos hangt alleen aan de gipsplaat en is niet bedoeld om er een lamp aan te hangen, dus gebruik een centraaldoos die je aan het regelwerk erachter vastschroeft. Voor de hoogte van de schakelaar en de andere gangbare maten kun je onze tabel met standaardmaten voor stopcontacten en schakelaars gebruiken.

Tl-verlichting en dimbare lampen op een gewone schakelaar

Een tl lamp aansluiten op een schakelaar gaat precies zoals bij elk ander armatuur: de zwarte schakeldraad op L, de blauwe nul op N en de geel/groene op het aardpunt in de behuizing. Het armatuur regelt met een voorschakelapparaat en een starter zelf wat er daarna gebeurt. Boor nooit een extra gat in de behuizing van een tl-armatuur of van je schakelmateriaal om de bedrading erdoor te krijgen, want daarmee vervalt de beschermingsgraad en is het onderdeel afgekeurd.

Ligt er bij het armatuur geen zwarte schakeldraad, dan moet die alsnog worden aangelegd tussen de schakelaar en de lamp. Alleen een fase aftakken van een stopcontact in de buurt is niet genoeg, want een tl lamp met schakelaar heeft ook een nul en een aarde nodig en die haal je uit datzelfde aftakpunt. Aftakkingen maak je in een lasdoos of op de klemmen van het stopcontact, nooit los in de buis.

Vervang je de tl-buis door een ledbuis, kijk dan goed welk type je koopt. Bij een buis die aan één zijde wordt aangesloten moet het armatuur worden omgebouwd en gaat het voorschakelapparaat eruit. Bij een buis die aan beide zijden wordt aangesloten vervang je alleen de starter door de meegeleverde dummy en blijft de rest zoals hij is.

De vraag of een dimbare lamp op een gewone schakelaar kan, heeft een kort antwoord: dat kan gewoon. Een dimbare lamp op een gewone schakelaar brandt op vol vermogen en gedraagt zich verder als elke andere lamp, je betaalt alleen iets meer voor een eigenschap die je niet gebruikt. Andersom gaat het wel mis: een niet-dimbare ledlamp op een dimmer gaat brommen, flikkeren en gaat er eerder van stuk.

Bij dimmers moet je ook op de minimale belasting letten. Veel dimmers hebben onderin een grens van een watt of drie tot tien, en één ledlamp van vijf watt komt daar soms niet overheen. Het gevolg is een lamp die niet ver terugdimt of die zachtjes knippert, en welke dimmer bij welk type lamp past staat bij het aansluiten van een dimmer.

De lamp doet het niet: zo zoek je de fout

Als een nieuw aangesloten lamp niet reageert op de schakelaar, is de verleiding groot om alles los te halen en opnieuw te beginnen. Sneller is het om de schakeling in twee stukken te knippen. Zet de groep uit, haal de schakelaar uit de doos en verbind de bruine en de zwarte draad met een lasklem aan elkaar, zodat de schakelaar overbrugd is.

Brandt de lamp daarna permanent, dan is de bedrading naar het lichtpunt in orde en zit de fout in de schakelaar of in de manier waarop je hem hebt aangesloten. Blijft de lamp uit, dan hoef je bij de schakelaar niet verder te zoeken en ligt het aan het armatuur, de fitting, het lampje zelf of aan een van de lasverbindingen daartussen. Haal de spanning eraf voordat je die lasklem er weer uit haalt.

Slechte lasverbindingen zijn vaker de oorzaak dan mensen denken. Een draad die net niet ver genoeg in een lasklem is gestoken maakt een tijdje contact en laat het daarna afweten, zeker als er nog beweging in de doos zit. Haal bij twijfel alle draden eruit, strip ze op de lengte die op de klem staat aangegeven en duw ze erin tot er geen blank koper meer te zien is.

Een lamp die juist blijft branden terwijl de schakelaar niets doet, lijkt spookachtig maar heeft maar een paar oorzaken. Er hangt een sensor of schemerschakelaar parallel aan de schakeling, er zit ergens een brug tussen fase en schakeldraad die er niet hoort, of het schakelcontact is vastgelast door de inschakelstroom van te veel ledspots. Bij een wisselschakeling met de fase op het verkeerde contact krijg je ook zulk onlogisch gedrag.

Een lamp aansluiten zonder schakelaar

Voor een slimme lamp of een armatuur met eigen bediening wil je juist permanent spanning op het lichtpunt. Dat regel je in de centraaldoos door de bruine fasedraad en de zwarte schakeldraad met een lasklem door te verbinden, waarmee de schakelaar buitenspel staat. De schakelaar zelf kun je laten zitten, maar dop de draden in die doos dan netjes af zodat er niets los blijft hangen.

Andersom komt ook voor: een lichtpunt dat altijd brandt en waar je alsnog een schakelaar tussen wilt zetten. Daarvoor moet er een schakeldraad naar de nieuwe positie worden getrokken, want die extra ader ligt er zelden al. Ligt er echt maar één buis met twee draden, dan is een lamp aansluiten met twee draden het verhaal dat je nodig hebt.

Wat je ziet	Meest waarschijnlijke oorzaak	Wat je als eerste doet
De lamp reageert niet op de schakelaar	Geen schakeldraad aangesloten of een slechte lasverbinding	De schakelaar overbruggen met een lasklem en opnieuw testen
De lamp blijft branden, de schakelaar werkt niet	Sensor of schemerschakelaar parallel, of een brug die er niet hoort	De aansluitdoos van de sensor opzoeken
De ene schakelaar werkt alleen bij een bepaalde stand van de andere	De fase zit niet op het P-contact van de wisselschakelaar	Fase en lampdraad allebei op een P-contact zetten
Ledlamp gloeit na of knippert terwijl de schakelaar uit staat	Oriëntatielampje in de schakelaar of inductie in een lange buis	Ontstoorcondensator op de lamp zetten of het lampje afkoppelen
De aardlekschakelaar slaat af zodra het licht aangaat	Nul en fase van verschillende groepen door elkaar gebruikt	Elke nul terugbrengen naar de eigen groep
Van de twee lampen brandt er maar één	Onderbroken nul of een schakeldraad die niet is doorgelast	De lampen omwisselen om een kapot exemplaar uit te sluiten

Zo sluit je een lamp aan op een schakelaar

Deze volgorde geldt voor een nieuw lichtpunt met één schakelaar in het gangbare centraaldoossysteem.

1. Zet de groep uit en controleer dat er geen spanning meer staat

   Schakel de juiste groep uit in de meterkast en leg er iets bij zodat niemand hem terugzet. Controleer daarna op de draden zelf met een tweepolige spanningstester of het echt spanningsloos is, want een spanningszoeker met alleen een lampje in het handvat is daarvoor niet betrouwbaar. Weet je niet zeker welke groep het is, dan geeft de hoofdschakelaar in de meterkast je die zekerheid wel.

2. Teken uit wat er nu ligt

   Fotografeer de bestaande aansluiting en zet op papier welke kleur waarvandaan komt. Label losgenomen draden met schilderstape en een letter. Bij oud werk waarin alles zwart is, bel je de draden eerst door met een multimeter, want zodra ze los zijn weet je niet meer wat wat is.

3. Leg de buis en trek de draden erdoorheen

   Van de centraaldoos naar de inbouwdoos van de schakelaar gaat één buis met daarin de bruine fasedraad en de zwarte schakeldraad. Van de centraaldoos naar het armatuur lopen zwart, blauw en geel/groen. Installatiedraad hoort in buis of flexbuis te liggen, ook achter een voorzetwand van gipsplaat, zodat je later nog kunt vervangen zonder te slopen.

4. Sluit de schakelaar aan

   De bruine draad komt op de klem die met L of met een pijl naar binnen is gemarkeerd, de zwarte op de uitgaande klem. Strip niet meer isolatie dan de striplengte die achterop de schakelaar staat, anders blijft er blank koper zichtbaar in de doos. Werk de draden netjes weg in de inbouwdoos voordat je de schakelaar erin drukt, want draad dat strak gespannen staat breekt bij de klem af.

5. Sluit het armatuur aan

   De zwarte schakeldraad gaat naar het middencontact van de fitting, de blauwe naar de buitenkant en de geel/groene naar het aardpunt op de behuizing. Is het armatuur dubbel geïsoleerd en heeft het geen aardklem, laat de aarde dan wel gewoon in de centraaldoos zitten in plaats van hem weg te knippen. Hoe je een armatuur verder ophangt en afmonteert staat bij een lamp aan het plafond aansluiten.

6. Maak de centraaldoos af

   In de centraaldoos komen alle nullen samen in één lasklem en alle aardes in één lasklem. De inkomende bruine gaat samen met de bruine naar de schakelaar, en de zwarte die terugkomt van de schakelaar gaat samen met de zwarte draad of draden naar de lampen. Trek aan elke ader even voordat je het deksel erop doet, want een draad die meegeeft zit niet vast.

7. Zet de spanning erop en test alle standen

   Schakel de groep weer in en test niet alleen aan en uit, maar bij meerdere schakelplekken ook alle combinaties. Bij een wisselschakeling moet elke schakelaar de lamp kunnen omzetten, ongeacht de stand van de andere. Lukt dat niet, dan zit de fase op een verkeerd contact en is er niets mis met de lamp.

Maatvoering

De gangbare hoogtes en maten voor sanitair, elektra, keuken en trap, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Ruimte of vakgebied Alle Sanitair Elektra Keuken Trap Deuren Ventilatie

Ruimte of vakgebied	Onderdeel	Gangbare maat	Marge die in de praktijk werkt	Waar je op moet letten
Sanitair	Wastafel, bovenkant	85 cm boven de vloer	80 tot 90 cm	Meet vanaf de afgewerkte vloer. Bij een opzetkom reken je vanaf de bovenkant van de kom, dus zakt het meubel naar ongeveer 70 cm.
Sanitair	Wastafelkraan, uitloop	25 tot 30 cm boven de wastafelrand	wat past bij de kom	Te hoog geeft spatten, te laag krijg je je handen er niet onder.
Sanitair	Fonteintje in het toilet	80 tot 85 cm	75 tot 90 cm	Vaak iets lager dan een wastafel omdat de ruimte krap is.
Sanitair	Toiletpot, bovenkant zitting	40 tot 43 cm	38 tot 48 cm	Een verhoogd toilet zit op 46 tot 48 cm en zit voor veel mensen prettiger.
Sanitair	Hangend toilet, onderkant pot	40 cm boven de vloer	38 tot 45 cm	De hoogte bepaal je bij het stellen van het inbouwreservoir, daarna ligt hij vast.
Sanitair	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 80 cm	Te ver naar achteren betekent draaien terwijl je zit.
Sanitair	Douchekraan, thermostaat	100 tot 110 cm	95 tot 120 cm	Je wilt hem kunnen bedienen zonder in de straal te staan.
Sanitair	Doucheglijstang, bovenkant	180 tot 200 cm	afhankelijk van de lengste gebruiker	Reken op minstens 20 cm boven de kruin.
Sanitair	Regendouche, onderkant kop	205 tot 215 cm	200 tot 220 cm	Onder de 200 cm stoot een lange gebruiker zijn hoofd.
Sanitair	Handdoekradiator, onderkant	20 tot 30 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Laag genoeg voor luchtcirculatie, hoog genoeg om onder te dweilen.
Sanitair	Afvoer wastafel, muurdoorvoer	50 tot 55 cm	45 tot 60 cm	Onder de sifon door, en houd rekening met de kastindeling.
Elektra	Stopcontact in een woonruimte	30 cm hart boven de vloer	25 tot 40 cm	Bij nieuwbouw vaak 30 cm, bij renovatie kom je van alles tegen.
Elektra	Stopcontact boven een aanrechtblad	115 tot 125 cm	10 tot 20 cm boven het blad	Uit de spatzone van de kraan blijven.
Elektra	Lichtschakelaar	105 cm hart boven de vloer	90 tot 120 cm	Gelijk houden met de deurklink geeft een rustig beeld.
Elektra	Deurklink	100 cm hart boven de vloer	95 tot 105 cm	Ook de referentiehoogte waar schakelaars zich naar voegen.
Elektra	Meterkast, groepenkast	150 tot 180 cm	bereikbaar zonder trapje	De hoofdschakelaar moet zonder klimmen te bedienen zijn.
Elektra	Wandcontactdoos buiten	minimaal 30 cm boven maaiveld	hoger bij kans op opspattend water	Spatwaterdicht uitvoeren en op een aardlekschakelaar aansluiten.
Elektra	Bedrade deurbel, drukknop	110 tot 130 cm	100 tot 140 cm	Ook bereikbaar voor kinderen en vanuit een rolstoel.
Elektra	Wandlamp naast een spiegel	160 tot 170 cm	op ooghoogte van de gebruiker	Licht van opzij geeft minder schaduw dan licht van boven.
Elektra	Televisieaansluiting	40 cm of op de hoogte van het scherm	afhankelijk van de opstelling	Bij een hangend scherm wil je de doos achter het scherm.
Keuken	Werkblad, bovenkant	90 tot 95 cm	85 tot 100 cm	Vuistregel: elleboog min 10 tot 15 cm. Lange mensen willen echt hoger.
Keuken	Bovenkasten, onderkant	50 tot 60 cm boven het blad	45 tot 65 cm	Te laag en je kunt niet met een pan onder de kast werken.
Keuken	Afzuigkap boven een elektrische kookplaat	60 cm	55 tot 70 cm	Onder de 55 cm wordt de kap te warm en vet hij snel dicht.
Keuken	Afzuigkap boven een gaspit	65 cm	65 tot 75 cm	Bij gas altijd hoger dan bij inductie in verband met de vlam.
Keuken	Plint onder de keukenkasten	10 tot 15 cm	standaard 15 cm	Terugliggend zodat je met je tenen bij het blad kunt staan.
Keuken	Inbouwoven op ooghoogte	onderkant op 85 tot 90 cm	naar de gebruiker	Scheelt bukken met een hete plaat in je handen.
Trap	Trapleuning	90 cm boven de voorkant van de trede	85 tot 100 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede, niet vanaf de vloer.
Trap	Leuning langs een bordes	100 cm	90 tot 110 cm	Bij een bordes gelden strengere eisen dan langs de schuine trap.
Trap	Optrede, hoogte per trede	18 tot 20 cm	maximaal 21 cm binnen een woning	Alle treden even hoog, ook de eerste en de laatste.
Trap	Aantrede, diepte van de trede	22 tot 24 cm	minimaal 22 cm	Vuistregel: 2 keer de optrede plus de aantrede is 60 tot 64 cm.
Trap	Vrije doorloophoogte boven de trap	230 cm	minimaal 210 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede naar het plafond.
Trap	Spijlafstand van een balustrade	maximaal 10 cm	kleiner bij kinderen	Zo kan een kinderhoofdje er niet tussen.
Deuren	Binnendeur, standaardmaat	83 bij 201,5 cm	78 tot 93 cm breed	De dagmaat van het kozijn is groter dan het deurblad.
Deuren	Voordeur, standaardmaat	88 bij 201,5 cm	83 tot 100 cm breed	Breder is prettig bij verhuizen en bij een rollator.
Deuren	Speling onder een binnendeur	1 tot 1,5 cm	2 cm bij mechanische ventilatie	De kier is de luchttoevoer naar de afzuiging, dus dicht hem niet.
Deuren	Speling rondom in het kozijn	3 mm	2 tot 4 mm	Te weinig speling en de deur klemt zodra het hout werkt.
Deuren	Scharnieren, afstand tot de hoek	20 cm van boven en onder	15 tot 25 cm	Bij een zware deur een derde scharnier in het midden.
Ventilatie	Ventilatierooster in een raam	boven in het kozijn	op de bovenregel	Warme lucht komt boven binnen en zakt langs het glas, dat tocht minder.
Ventilatie	Afzuigpunt in een badkamer	hoog in de ruimte	20 tot 30 cm onder het plafond	Vocht stijgt, dus laag afzuigen werkt niet.
Ventilatie	Muurrooster kruipruimte	net boven het maaiveld	minimaal 15 cm	Anders slaat regenwater naar binnen en loopt het rooster dicht.
Ventilatie	Dakdoorvoer, afstand tot de nok	minimaal 50 cm	afhankelijk van het type	Te dicht bij de nok geeft terugslag bij wind.

Voordat je de spanning erop zet

• De groep staat uit en je hebt op de draden zelf gecontroleerd dat er geen spanning meer op staat
• Al het installatiedraad in wand en plafond ligt in buis, en er zit nergens soepel snoer in de vaste installatie
• De schakelaar onderbreekt de bruine fasedraad en niet de blauwe nul
• De aarde loopt door tot aan het lichtpunt, ook als dit armatuur zelf geen aardaansluiting heeft
• Elke ader zit tot achter het venstertje in de lasklem en er is nergens blank koper zichtbaar
• Het armatuur hangt aan een centraaldoos of aan de constructie, niet aan een hollewanddoos
• Bij meerdere lampen zijn ze parallel aangesloten en niet achter elkaar
• Je weet van elke draad in de doos bij welke groep hij hoort

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

De nul schakelen in plaats van de fase

Op papier lijkt het niet uit te maken welke van de twee draden je onderbreekt, want de lamp gaat allebei de keren uit. In werkelijkheid staat bij een geschakelde nul het hele armatuur nog onder spanning terwijl het licht uit is. Dat is niet toegestaan en het is precies de situatie waarin iemand een lampje verwisselt en een tik krijgt.

Blauw of geel/groen als schakeldraad gebruiken

Liggen er te weinig aders in de buis, dan is de verleiding groot om de blauwe of zelfs de geel/groene draad maar als tweede schakeldraad te gebruiken. Dat mag niet, en niet alleen omdat het slordig is: wie na jou de doos openmaakt gaat ervan uit dat blauw de nul is en geel/groen de aarde. Kom je aders tekort, trek dan nieuw draad in of gebruik een buis met drie zwarte aders of een kabel met bruin, zwart en grijs.

De nul voor een controlelampje uit een andere groep halen

Er zit geen blauwe draad in de schakelaardoos, maar in het stopcontact ernaast wel. Neem je die, dan loopt de stroom heen via de ene groep en terug via de andere, waardoor de aardlekschakelaar afslaat zodra je het licht aandoet. Bovendien staat er nog spanning op je bedrading als je de eigen groep hebt uitgezet, want de andere groep voedt gewoon door.

Vaste installatie voeden met een stekker in een stopcontact

Vanuit een stopcontact een snoertje naar een schakelaar en een lamp trekken lijkt de snelste route naar een extra lichtpunt. Maar stug installatiedraad kan niet tegen de mechanische belasting die bij een stekker hoort, en soepel snoer hoort niet weggewerkt te zitten in een wand of plafond. Wat wel mag is aftakken op de klemmen van datzelfde stopcontact, met installatiedraad in buis.

Meerdere lampen achter elkaar hangen in plaats van parallel

Twee lampen 1 schakelaar wordt soms opgelost door de tweede lamp achter de eerste te hangen. Bij gloeilampen krijg je dan twee half brandende lampen, bij ledlampen vaak knipperen of helemaal niets. Elke lamp hoort zijn eigen zwarte schakeldraad en zijn eigen blauwe nul te krijgen, aftakkend vanaf hetzelfde punt.

Een extra gat boren in schakelmateriaal of in een opbouwdoos

Past de bedrading niet door de bestaande doorvoer, dan wordt er nogal eens een gat bij geboord. Daarmee vervalt de beschermingsgraad van het materiaal en is het formeel afgekeurd, wat vooral telt in een badkamer, schuur of buiten. Gebruik de aanwezige doorvoeropeningen, of maak de aftakking in een aparte lasdoos boven het schakelmateriaal.

Het armatuur ophangen aan een hollewand inbouwdoos

Een hollewanddoos zit met kleine klemmetjes aan de gipsplaat en houdt hooguit zijn eigen gewicht. Hang je daar een lamp aan, dan komt vroeg of laat de doos, de bedrading en een stuk plafond mee naar beneden. Schroef een centraaldoos vast aan het regelwerk of de rachels erachter en hang het armatuur daaraan.

De aarde weglaten omdat het armatuur er toch geen aansluiting voor heeft

Veel lampen zijn dubbel geïsoleerd en hebben geen aardklem, dus wordt de geel/groene draad in de centraaldoos afgeknipt of niet meegetrokken. Aansluitpunten voor verlichting horen tegenwoordig geaard te zijn, en het volgende armatuur dat er komt te hangen heeft die aansluiting misschien wel. Laat de aarde doorlopen tot het lichtpunt en dop hem netjes af als hij nu niet gebruikt wordt.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Een lichtpunt aansluiten op een schakelaar is werk dat je met een beetje handigheid en een rustige voorbereiding zelf kunt doen. De grenzen liggen niet bij het schakelmateriaal maar in de meterkast en in de constructie van het huis.

Alles achter de hoofdzekering is geen doe-het-zelfwerk. Een groep bijplaatsen, een aardlekschakelaar vervangen of iets aansluiten op de voeding richting de hoofdschakelaar in de meterkast hoort bij een erkend installateur. Dat deel kun je niet spanningsloos maken en een fout daar is meteen gevaarlijk.

Twijfel je of je installatie überhaupt geaard is, bijvoorbeeld in een huis waar de lichtpunten geen geel/groene draad hebben, laat dat dan meten voordat je nieuwe lichtpunten bijmaakt. Datzelfde geldt als je in een doos draden van twee verschillende groepen of twee fasen aantreft en niet zeker weet welke bij welke hoort. Tussen twee fasen staat 400 volt en dat vergeeft geen gokwerk.

Werk op hoogte is de derde grens. Een lichtpunt in een hoge hal, een trapgat of een vide vraagt om een rolsteiger en niet om een ladder met iemand die hem vasthoudt. Wie op een ladder met beide handen boven zijn hoofd werkt, houdt geen hand over om zich vast te grijpen, en daar gaat het bij dit soort klussen het vaakst mis.

Zit er bedrading weggewerkt achter beplating die asbesthoudend kan zijn, bijvoorbeeld oude plafondplaten in een schuur of garage, boor er dan niet zomaar in. Laat eerst vaststellen wat het materiaal is. Dat kost een inventarisatie, maar boren in asbestplaat verspreidt vezels door de hele ruimte en dat maak je niet meer ongedaan.