Stampbeton maken en verdichten zonder grindnesten

Wat stampbeton is en waarom het aardvochtig moet zijn

Stampbeton is gewone betonspecie waar zo weinig water in zit dat hij niet uitvloeit. Je schept hem in de bekisting of de sleuf en verdicht hem laag voor laag met een stamper, terwijl je bij het gewone storten en verwerken van beton juist wilt dat de specie zichzelf vlak trekt. De specie blijft kruimelig en valt niet uit de schep, en dat is precies de bedoeling.

De reden om zo weinig water te gebruiken zit in de scheikunde van cement. Cement heeft maar ongeveer een kwart van zijn eigen gewicht aan water nodig om te verharden. Al het water dat je daarbovenop toevoegt maakt de specie verwerkbaar, maar verdampt later en laat holtes achter. Minder water betekent dus minder holtes en een dichter, sterker eindresultaat.

Die winst krijg je alleen als je het volume dat het water niet meer vult zelf wegdrukt. Bij vloeibaar beton doet de zwaartekracht dat werk, bij stampbeton doe jij het met de stamper. Verdicht je niet goed, dan houd je poreus beton over dat zwakker is dan de simpelste natte mengeling die je had kunnen maken.

Soort betonspecie	Hoe het eruitziet in de kuip	Hoe je het verdicht	Waar je het voor gebruikt
Aardvochtig, oftewel stampbeton	Kruimelig, valt niet uit de schep, laat geen water los	Laagsgewijs stampen met hand- of trilstamper	Poeren, paalgaten, strokenfundering, vloerplaat op zand
Half plastisch	Zakt langzaam in elkaar, houdt de vorm van de schep half vast	Stampen en langs de bekisting prikken met een staaf	Dikke ongewapende vloeren, opsluitbanden, poeren met licht net
Plastisch	Zakt uit tot een hoop maar blijft samenhangen	Trilnaald of trillat	Gewapende vloeren en wanden, alles wat bekist en bewapend is
Vloeibaar	Loopt vanzelf vlak, glimt van het water aan de bovenkant	Nauwelijks verdichten, hooguit kort natrillen	Dunne vloeren, dicht bewapend werk en beton dat verpompt wordt

Stampbeton maken: de mengverhouding en hoeveel water erin gaat

De basis is dezelfde als bij ander beton: cement, betonzand, grind en water. Een verhouding van één deel cement op twee delen zand en drie delen grind, gemeten in volume, is voor bijna al het tuinwerk een verstandige keuze. Gebruik betonzand en geen ophoogzand, want ophoogzand bevat leem en fijn materiaal dat de hechting tussen cement en korrel verstoort. Het verschil tussen beton, mortel en specie voor metsel- en stelwerk zit vooral in de grove korrel: zonder grind heb je geen beton.

Het water is het onderdeel waar het bij stampbeton anders gaat. Reken op ongeveer tien liter per zak cement van 25 kg, en begin met zeven liter. Betonzand dat buiten heeft gelegen bevat zelf al flink wat vocht, soms genoeg om het verschil te maken. Voeg de laatste liters per halve emmer toe en meng na elke toevoeging een minuut door.

Voor de hoeveelheid geldt: één kuub beton vraagt grofweg 300 kg cement, dus twaalf zakken van 25 kg, plus ongeveer een halve kuub zand en acht tienden kuub grind. Dat de losse grondstoffen samen meer dan een kuub zijn klopt, want het zand schuift tussen het grind. Wat je precies nodig hebt voor jouw maten reken je uit met de rekenhulp voor beton, zand en cement, en wat het gaat wegen lees je bij het soortelijk gewicht van beton.

Mengen in de molen of in de kuip

Een aardvochtig mengsel valt in de molen niet vanzelf om, dus de volgorde helpt. Doe eerst het grind erin met de helft van het water, laat dat een halve minuut draaien zodat de trommel schoon is en het grind nat, en voeg dan cement en zand toe. Het laatste water gaat er per scheut bij.

Een molen van 130 liter levert per vulling ongeveer 60 tot 70 liter beton, want de trommel moet ruimte houden om te kunnen mengen. Meng een aardvochtige lading minstens drie minuten door: droge specie heeft langer nodig om het cement echt over alle korrels te verdelen dan natte specie.

Toepassing	Volumedelen cement : zand : grind	Water per zak cement van 25 kg	Waar je op let
Poer of paalvoet onder schutting, vlaggenmast of carport	1 : 2 : 3	ongeveer 10 liter	Nat zand telt mee, begin met 7 liter en vul bij
Strokenfundering onder een tuinmuur of een schuurtje	1 : 2 : 3	ongeveer 10 liter	Grind van 4 tot 16 mm, grover grind laat zich niet aanstampen
Vloerplaat op een verdicht zandbed	1 : 2,5 : 3,5	ongeveer 11 liter	Iets natter mag hier, anders krijg je de bovenkant niet dicht
Aanvulling onder een drempel, opsluitband of putrand	1 : 3 : 3	ongeveer 11 liter	Hier telt vulling meer dan sterkte, houd het wel samenhangend
Alles wat later een constructie of een woning draagt	niet zelf mengen	niet van toepassing	Bestel betonmortel met een opgegeven sterkteklasse

Verdichten in lagen is waar de sterkte vandaan komt

Bij stampbeton is verdichten geen afwerking maar de kern van het werk. Een vuistregel uit de betontechnologie is dat elk procent ingesloten lucht ongeveer vijf procent van de druksterkte kost. Vijf procent achtergebleven lucht, en dat haal je makkelijk met slordig stampen, laat dus ongeveer een kwart van je sterkte liggen.

Werk daarom in lagen van tien tot vijftien centimeter met een handstamper, en niet dikker. Een stamper drukt de korrels namelijk maar een beperkte diepte in elkaar. Wat daaronder ligt blijft los en dat zie je niet, want de bovenkant ziet er na een paar klappen keurig dicht uit.

Stamp elke laag tot je twee dingen merkt: het geluid wordt hoger en droger, en er verschijnt een dun laagje cementpasta aan de bovenkant. Dat vochtige waas betekent dat de korrels tegen elkaar staan en het cementwater naar boven wordt geperst. Ruw de laag daarna licht op met een hark of een schep voordat de volgende erop komt, zodat de lagen aan elkaar hechten in plaats van een naad te vormen.

Gereedschap	Laagdikte die het echt verdicht	Waar het goed in is	Waar het misgaat
Zelfgemaakte houten stamper van een balk met een handvat	8 tot 10 cm	Smalle sleuven, kleine poeren, rond een paal	Te licht voor grote vlakken, je houdt het niet lang vol
Gietijzeren of stalen aanstamper van 10 tot 15 kg	10 tot 15 cm	Strokenfundering, paalgaten en poeren	Tegen een dunne bekisting drukt hij de wand naar buiten
Trilstamper uit de verhuur	20 tot 30 cm	Grotere vlakken en dikke funderingslagen	In een smalle bekisting te ruw, hij slaat het hout stuk
Trilplaat	alleen de bovenste centimeters	Het zandbed onder de plaat verdichten	Verdicht beton niet in de diepte, dat lijkt alleen zo
Trilnaald	niet geschikt voor aardvochtig beton	Plastisch beton in een bekisting	Boort een gat in stampbeton en laat de rest ongemoeid
Wapeningsstaaf om mee te prikken	aanvulling, geen vervanging	Langs de bekistingwand, waar de stamper niet komt	Wie alleen prikt houdt een losse kern over

Waar stampbeton geschikt voor is en waar je er vanaf blijft

Stampbeton neemt druk goed op en trek vrijwel niet, want het is meestal ongewapend. Dat maakt de keuze eenvoudiger dan hij lijkt: alles wat alleen wordt platgedrukt is geschikt, alles wat kan buigen of scheuren niet. Een poer onder een carportpoot staat onder druk, een vloerplaat die over een zachte plek in de ondergrond moet overbruggen staat onder trek.

Wil je toch wapening in stampbeton, dan botsen twee dingen. Aardvochtige specie vloeit niet om de staven heen, dus je moet handmatig onder en rond elke staaf verdichten. Lukt dat niet volledig, dan zit er lucht tegen het staal, komt daar water bij en gaat het staal roesten. Roestend staal zet uit en drukt de betondekking eraf.

Klus	Stampbeton geschikt?	Waarom, en waar je op let
Paalgat voor een schuttingpaal of tuinpoortpaal	Ja, hier komt het het best tot zijn recht	Stamp in lagen rond de paal en houd de bovenkant aflopend
Poer onder een carport-, veranda- of pergolapoot	Ja	Ga tot vorstvrije diepte, anders wipt de poer bij vorst omhoog
Strokenfundering onder een tuinmuur tot ongeveer een meter hoog	Ja, mits de ondergrond gelijkmatig draagt	Op een plek met geroerde grond eerst goed verdichten
Vloerplaat onder een schuur of tuinhuis	Ja, met een wapeningsnet erin	Stamp onder en boven het net, houd 3 cm dekking aan
Fundering onder een aanbouw of uitbouw van de woning	Nee	Constructief werk vraagt betonmortel met sterkteklasse en berekening
Kelderwand of keerwand die grond tegenhoudt	Nee	Grond drukt zijwaarts en dat geeft trek, dus gewapend en waterdicht
Dunne vloer of dekvloer van minder dan 6 cm	Nee	Te dun om laagsgewijs te kunnen stampen, dan wordt het krimpgevoelig
Ondergieten van een machinevoet of een staalkolom	Nee	Hier hoort een vloeibare, krimpvrije mortel die zichzelf vult

De nadelen van stampbeton op een rij

De nadelen van stampbeton komen bijna allemaal uit dezelfde bron: de kwaliteit hangt af van hoe goed jij verdicht en niet van de receptuur. Twee mensen met precies dezelfde specie kunnen een verschil in eindsterkte halen dat je bij plastisch beton nooit ziet. Dat maakt het onvoorspelbaar, en juist bij dragend werk wil je voorspelbaarheid.

Het tweede bezwaar is de arbeid. Een kuub stampbeton verdichten met een handstamper is een halve dag ploeteren, terwijl dezelfde kuub plastisch beton in een half uur met een trilnaald gedaan is. Bij oppervlaktes vanaf ongeveer vijf vierkante meter kantelt de rekensom vrijwel altijd richting besteld beton.

Grindnesten en poreuze plekken

Het typische gebrek van stampbeton is de grindnest: een plek waar het grind wel zit maar de cementpasta er niet tussen is gedrukt. Je ziet het pas na het ontkisten, als een ruwe, open plek waar je met een schroevendraaier tussen de korrels kunt prikken. Zulke plekken zuigen water op als een spons, en in de winter vriest dat water uit en breekt de rand af.

Grindnesten ontstaan meestal langs de bekistingwand en in de hoeken, want daar komt de stamper niet goed bij. Prikken met een wapeningsstaaf langs het hout, terwijl je nog aan het stampen bent, is het middel dat er echt tegen helpt.

Geen trek, geen buiging, geen zetting opvangen

Ongewapend stampbeton scheurt zodra de ondergrond ongelijk zakt. Een strook die half op ongeroerde grond en half op de aanvulling van een oude sleuf ligt, breekt op de overgang. De scheur loopt van boven naar beneden en is niet te herstellen door hem dicht te smeren, want de oorzaak beweegt door.

De oplossing zit in de ondergrond, niet in het beton. Graaf tot vaste grond, verdicht de bodem laagsgewijs voordat je begint, en maak de strook liever wat breder dan dieper. Breder verdeelt de last over meer grond en dat is precies wat een fundering hoort te doen.

De sleuf, de bekisting en de diepte waarop je begint

Bij stampbeton kan de sleuf zelf als bekisting dienen, en dat scheelt veel werk. Dat werkt alleen in grond die blijft staan: klei en vaste zandgrond wel, los ophoogzand en veen niet. Steek de wanden recht af en haal losse brokken weg, want elke brok die naar beneden valt zit straks als zwakke plek in je fundering.

Ga bij alles wat buiten staat tot vorstvrije diepte. In Nederland wordt daarvoor doorgaans zestig centimeter onder maaiveld aangehouden, en bij zwaardere constructies of vorstgevoelige grond gaan we liever naar tachtig. Blijf je ondieper, dan tilt bevriezende grond je poer in de winter op en zakt hij in het voorjaar niet netjes terug.

Werk je met een houten bekisting, maak die dan zwaarder dan je voor nat beton zou doen. Stampen geeft klappen die de wand naar buiten duwen, en een bolle bekisting die je pas na het ontkisten ziet is niet meer recht te krijgen. Schroef schoren om de zestig centimeter en zet de onderkant vast, want daar komt de meeste druk. Voor het aansluitende metselwerk op de fundering wil je bovendien een strook die echt waterpas ligt.

Een paal of poer zetten met stampbeton

Palen zetten is de klus waar stampbeton het meest voor gebruikt wordt, en terecht. Aardvochtig beton houdt de paal meteen vast, zodat je hem niet uren hoeft te schoren zoals bij een gat vol natte specie. Je zet de paal op een laagje verdicht grind van vijf centimeter, stelt hem waterpas en stampt daarna in lagen van tien centimeter rondom.

Vul in ronden en werk rond de paal in plaats van aan één kant, anders duw je hem uit het lood. Controleer na elke twee lagen met de waterpas op twee zijden. Bij houten palen laat je de bovenkant van het beton twee centimeter boven het maaiveld uitkomen en werk je hem aflopend af, zodat regenwater van de paal wegloopt.

Voor betonpalen speelt iets anders: die zijn zwaar en gaan door hun eigen gewicht zakken zolang het beton nog niet gebonden heeft. Hoe je die stelt en op hoogte houdt staat bij betonpalen voor een schutting plaatsen, en de maatvoering en onderlinge afstand vind je bij een enkele betonpaal zetten.

Uitharden, ontkisten en wanneer je verder kunt

Beton droogt niet, het bindt. Cement heeft water nodig om te verharden, dus een oppervlak dat te snel uitdroogt stopt met sterker worden en krijgt fijne krimpscheuren. Dek het werk daarom de eerste dagen af met plastic of natte jute, zeker bij zon en wind. Dat afdekken doet meer voor de eindsterkte dan een extra schep cement.

Stampbeton heeft daarbij een voordeel en een nadeel. Het voordeel is dat er weinig overtollig water in zit, dus er is nauwelijks bloedwater en het krimpt minder dan nat beton. Het nadeel is dat de reserve klein is: droogt de buitenkant uit, dan is er geen extra water om die eerste centimeters mee te verharden en blijft de huid zanderig en afgeef.

Moment	Wat er dan kan	Waar je op let
Na 6 tot 12 uur	Het beton is aangebonden, je kunt het afdekken en met rust laten	Niet meer nastampen, dan breek je de binding die net op gang is
Na 24 tot 48 uur	Zijkanten van de bekisting eraf, mits het niet gevroren heeft	Laat schoren en onderslagen staan als er iets op rust
Na 3 dagen	Ongeveer de helft van de eindsterkte, licht belastbaar	Blijf tot dit moment afdekken en nat houden bij warm weer
Na 7 dagen	Circa twee derde van de eindsterkte, palen zijn schutting-klaar	Bij temperaturen rond het vriespunt reken je dit dubbel
Na 28 dagen	De sterkte waar de klassen naar verwijzen	Pas hierna zwaar belasten of er een constructie op zetten

Stampbeton in bestaande woningen en oudere vloeren

In woningen van voor de jaren zestig kom je stampbeton nog regelmatig tegen: als funderingsstrook onder de gevel of als ruwe vloerplaat in de kruipruimte en de kelder. Die vloeren zijn vaak drie tot tien centimeter dik, ongewapend en direct op het zand aangebracht, zonder folie eronder.

Dat verklaart meteen waarom zo'n vloer vocht doorlaat. Zonder dampremmende laag onder het beton trekt bodemvocht er dwars doorheen, en poreus stampbeton werkt daarbij als een lont. Een dichte coating erop is dan geen oplossing, want het vocht zoekt de volgende zwakke plek en drukt de coating los. De aanpak zit in ventileren van de kruipruimte of een nieuwe, dampdichte vloer erover.

Ga je in zulke oude betonlagen leidingen of bedrading wegwerken, houd er dan rekening mee dat er van alles in kan zitten: grove keien, puin en soms een oude drainbuis. Wat dat betekent voor het frezen van sleuven in beton is dat je frees dieper hapt dan je verwacht op de zachte plekken en vastloopt op de harde. Het bredere overzicht van dit soort ingrepen aan de constructie van je huis helpt om vooraf te bepalen wat je zelf kunt doen.

Zo maak en verwerk je stampbeton

Deze volgorde geldt voor een poer, een paalgat of een korte strook fundering in de tuin.

1. Graaf uit tot vaste grond en verdicht de bodem

   Ga tot minstens zestig centimeter onder maaiveld en dieper als de grond daar nog los is. Stamp de bodem van het gat aan voordat je begint. Beton kan alles hebben behalve een ondergrond die later nog een centimeter zakt.

2. Leg een laag grind of zand als drainagebed

   Vijf centimeter grind onder de poer laat regenwater weglopen in plaats van tegen het beton te blijven staan. Verdicht dat bed ook. Bij droge zandgrond leg je er plastic tegen de wand bij, zodat de grond je aanmaakwater niet wegzuigt.

3. Zet de bekisting of steek de sleufwand recht af

   Schroef de bekisting stevig en zet om de zestig centimeter een schoor, want stampen duwt de wanden naar buiten. Houdt de grond zichzelf overeind, dan kan de sleuf de bekisting zijn. Haal wel eerst alle losse brokken weg.

4. Meng aardvochtig en test met een balletje

   Meng één deel cement, twee delen zand en drie delen grind, en houd het water op ongeveer tien liter per zak van 25 kg. Knijp een balletje: blijft het heel zonder dat er water uit komt, dan klopt de specie. Meng minstens drie minuten door.

5. Breng aan in lagen van tien tot vijftien centimeter

   Schep één laag in, verdeel hem gelijkmatig en stamp pas daarna. Dikkere lagen lijken sneller maar blijven onderin los, en dat zie je nooit terug tot er iets scheurt. Stamp tot het geluid hoger wordt en er een vochtig waas bovenop verschijnt.

6. Prik langs de bekisting en ruw de laag op

   Ga met een wapeningsstaaf langs de wanden en in de hoeken, want daar komt de stamper niet. Ruw de bovenkant van elke laag daarna licht op met een hark, zodat de volgende laag eraan hecht in plaats van er losjes op te liggen.

7. Werk de bovenkant af en dek het geheel af

   Maak de bovenkant vlak met een rei, of aflopend als er een houten paal in staat. Dek het werk af met plastic of natte jute en houd het minstens drie dagen vochtig. Dat afdekken levert meer sterkte op dan een extra zak cement.

8. Ontkist en laat uitharden voordat je belast

   Zijkanten mogen er na een of twee dagen af. Wacht met echte belasting tot zeven dagen, en met een constructie erop tot achtentwintig dagen. Vriest het in die periode, dan reken je die dagen niet mee want onder vijf graden gebeurt er nauwelijks iets.

Betoncalculator

Van kuub naar zakken, kruiwagens en emmers, met de mengverhouding erbij. Open de volledige betoncalculator

Controleer dit voordat je gaat stampen

• De bodem van het gat of de sleuf is verdicht en er liggen geen losse brokken
• Je zit op vorstvrije diepte, in de regel zestig centimeter of dieper
• Er is betonzand en betongrind van 4 tot 16 mm, geen ophoogzand
• Het balletje in je hand blijft heel en laat geen water los
• De bekisting is geschoord, ook onderaan, en de wanden staan recht
• Je hebt een stamper die zwaar genoeg is voor de laagdikte die je wilt aanhouden
• De weersverwachting geeft geen nachtvorst voor de komende drie dagen
• Er ligt plastic of jute klaar om het werk na het storten mee af te dekken

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Te veel water gebruiken omdat het makkelijker schept

Natte specie verwerkt prettiger, maar elk extra deel water dat niet met cement reageert verdampt en laat een holte achter. Bij stampbeton verlies je daarmee precies het voordeel waarvoor je het koos. Houd het aardvochtig en investeer die moeite in het stampen.

Lagen van dertig centimeter aanbrengen

Een handstamper verdicht ongeveer tien tot vijftien centimeter diep. Alles daaronder blijft los terwijl de bovenkant er dicht uitziet. Zo'n laag zakt later in en neemt de constructie erboven mee, en dan is er niets meer aan te doen.

Ophoogzand of speelzand gebruiken in plaats van betonzand

Ophoogzand bevat leem en fijne deeltjes die zich als een laagje rond de korrels leggen. Het cement hecht dan aan die deeltjes in plaats van aan de korrel zelf. De specie oogt normaal en verhardt ook, maar de sterkte valt fors lager uit.

Een trilnaald in aardvochtig beton steken

De naald boort een gat en trekt daar de fijne delen naartoe, terwijl de rest onaangeroerd blijft. Trillen werkt alleen bij specie die kan vloeien. In stampbeton verdicht je met slagen van bovenaf, niet met trilling van binnenuit.

Wapening in de onderste laag leggen en er dan overheen storten

Staal dat op de bodem van de sleuf ligt heeft aan de onderkant geen betondekking en gaat roesten. Roest zet uit en drukt het beton eraf. Leg staven op afstandhouders zodat er rondom minstens drie centimeter beton zit, en tegen de grond liever vijf.

Storten bij nachtvorst of onder de vijf graden

Onder de vijf graden komt de cementreactie vrijwel tot stilstand, en vriest het water in vers beton dan zet het uit en breekt de structuur van binnenuit. De schade zie je pas na de dooi, als de buitenrand afschilfert. Wachten kost een week, opnieuw doen kost een weekend.

De bovenkant niet afdekken omdat het toch buiten ligt

Regen is niet het probleem, wind en zon zijn dat. Een oppervlak dat de eerste dagen uitdroogt blijft zanderig en krijgt haarscheurtjes. Plastic of natte jute over het werk kost vijf minuten en levert meer op dan welke toevoeging ook.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Stampbeton voor een poer, een paalgat, een tuinmuurtje of een vloerplaat onder een schuurtje is werk dat je met een sterke rug en wat geduld zelf doet. Er zijn drie grenzen waar dat ophoudt.

De eerste is alles wat de woning draagt. Een fundering onder een aanbouw, een uitbouw of een dragende wand hoort berekend te worden door een constructeur en uitgevoerd in betonmortel met een opgegeven sterkteklasse. Zelfgemengd beton waarvan de sterkte van je stamptechniek afhangt, past daar niet bij, en bij een vergunningsaanvraag wordt er ook naar gevraagd.

De tweede is een keerwand of kelderwand die grond tegenhoudt. Die krijgt zijdelingse druk en dus trek in het beton, en dat vraagt wapening met een berekening erachter. Ongewapend stampbeton scheurt daar op termijn zeker.

De derde is werk aan een bestaande fundering van je huis: onderstoppen, uitgraven langs de gevel of een strook vervangen. Zodra je naast een bestaande fundering dieper graaft dan die zelf ligt, haal je de grond onder de woning vandaan. Dat is werk voor een aannemer met een constructeur ernaast, en de schade bij een fout is niet te overzien.