Bovenlicht dichtmaken met een paneel of helemaal wegwerken

Wat je ermee wint en wat je ervoor inlevert

Een bovenlicht is de vaste ruit boven het deurkozijn, en dichtmaken betekent dat je die ruit vervangt door iets wat geen licht doorlaat. Hoe ver je gaat bepaalt het werk: een plaat achter de bestaande glaslatten zit er in een uur in en kan er net zo snel weer uit, terwijl een dichtgezet en gestuct kozijnvak definitief is. Wat er verder aan zo'n kozijn te sleutelen valt, staat bij de overige klussen aan binnendeuren en deurkozijnen.

Begin bij wat je wilt bereiken, want daar hangt de hele opbouw aan vast. Wie alleen het licht uit de gang wil weren, is klaar met een dunne plaat achter de latten. Wie het rustiger wil hebben in de slaapkamer heeft massa nodig, en dat is een andere constructie met een ander prijskaartje.

Bedenk ook wat je inlevert. Een gang zonder raam wordt merkbaar donkerder wanneer je alle bovenlichten dichtzet, en een ruimte die lucht kreeg via een rooster in het bovenlicht krijgt die daarna nergens meer vandaan. Loop dat na voordat je begint, want dit soort dingen merk je pas na een paar weken.

Wat je wilt bereiken	Wat daarvoor werkt	Waar je op moet letten
Licht uit de gang weren in een slaapkamer	Plaat van 4 mm mdf of hardboard achter de bestaande glaslatten	Een kier van een halve millimeter langs de lat licht 's avonds op, dus rondom afkitten
Meer rust in een slaapkamer of werkkamer	Twee platen met minerale wol ertussen, rondom luchtdicht afgekit	Eén plaat mdf weegt nauwelijks meer dan het glas en levert dus weinig op
Het bovenlicht helemaal niet meer zien	Regelwerk in het kozijnvak, beplaten met gipsplaat en doorstucen	Glasvlies of stucband over de overgang, anders scheurt de naad open
Omkeerbaar werken in een huurwoning	Paneel klemmen achter de glaslatten en de oude ruit bewaren	Niets in het kozijn schroeven, alleen klemmen en met acrylaatkit afdichten
Tocht en kou bij de voordeur tegenhouden	Sandwichpaneel met isolatiekern in het buitenkozijn	Zelfde dikte bestellen als de beglazing, en de latten horen aan de binnenzijde
Een deuropening die helemaal weg moet	Kozijn eruit, stijl- en regelwerk met beplating aan twee zijden	Eerst nagaan of de wand draagt en waar de bedrading van de schakelaar loopt
De kier onder de deur wegwerken	Borstelprofiel of een aanslaglat onder het deurblad	Bij mechanische ventilatie is die kier de luchttoevoer naar de afzuiging

Het glas eruit halen zonder de glaslatten te breken

Het glas zit maar aan één kant los. Kijk van beide zijden naar het bovenlicht en zoek de kant waar losse latjes langs de ruit lopen: daar komt het glas eruit, aan de andere kant zit een vaste sponning waar je niets mee kunt. Bij een buitendeurkozijn horen die latten aan de binnenzijde te zitten, want anders kan iemand van buitenaf de ruit uit het kozijn nemen.

In het gangbare nieuwbouwkozijn zijn de latjes van kunststof en op het kozijn geklikt. Zet een breed plamuurmes halverwege de lat tussen lat en kozijn en wip hem daar los, nooit bij een uiteinde. Aan de kop is het kunststof het smalst, en daar breekt de klik af voordat de lat meegeeft. Een gebroken lat betekent een nieuwe op lengte bestellen in precies de goede kleur.

Bij ouder houtwerk liggen er houten glaslatten met spijkertjes, meestal een paar keer overgeschilderd. Snijd de verffilm langs de lat eerst door met een vers mesje, anders scheurt de verf tot ver op het kozijn door. Trek de spijkertjes daarna met een nijptang aan de kop dwars door de lat naar de achterzijde uit; kloppen van voren splijt het latje.

Wil je het glas juist houden en alleen behandelen, dan lees je bij het vervangen en verven van een bovenlicht hoe dat gaat.

Bovenlicht dichtmaken met hout: welke plaat waar past

Hout is de meest gekozen vulling, en dat heeft goede redenen. Je zaagt het op maat met gereedschap dat je toch al hebt, en je schildert het in de kleur van het kozijn zodat het vak rustig oogt. Bovenlicht dichtmaken met hout kan met mdf, met multiplex, met hardboard of met een massief paneel, en het verschil zit vooral in hoe het materiaal op vocht reageert.

Mdf is glad, heeft geen nerf en laat zich strak schilderen, maar zuigt vocht op via de kopse kanten. Zet daarom alle zijden in de grondverf, ook de achterkant die je nooit meer terugziet. Onbehandeld mdf boven een badkamerdeur trekt bol en drukt zichzelf uit de sponning.

Berkenmultiplex is stabieler en per millimeter sterker, dus daar kun je dunner mee uit de voeten. De kopse kant laat de lagen zien: dat werk je weg met een dun kantenband of je verstopt het achter de glaslat.

De dikte bepaal je niet vrij. De veer in de onderlijst van een kunststof glaslattensysteem is gemaakt voor glas van vier millimeter, dus daar past hardboard of dun mdf zonder aanpassing in. Wil je dikker materiaal, dan haal je die veer eruit en zet je het paneel op klosjes of achter een extra latje vast.

Materiaal	Gangbare dikte	Waar het goed werkt	Waar je op moet letten
Mdf	4, 6, 9, 12 of 18 mm	Binnendeuren in droge ruimtes, strak te schilderen	Alle kanten grondverven, ook de kopse; zuigt anders vocht op en zet uit
Vochtwerend mdf	6 tot 12 mm	Bovenlicht van een badkamer- of keukendeur	Herkenbaar aan de groene kern, en ook dit type moet rondom in de verf
Berkenmultiplex	6 tot 12 mm	Waar het paneel stevig moet zijn zonder dik te worden	Zichtbare lagen op de kopse kant, wegwerken met kantenband of achter de lat
Hardboard	3 tot 4 mm	Past zo in de veerconstructie van een kunststof lattensysteem	Weinig massa, dus het houdt licht tegen en geen geluid
Vuren of meranti paneel	12 tot 18 mm	Ouder kozijn waar je in massief hout wilt blijven	Werkt met de seizoenen mee, dus speling houden en nooit klemmend inzetten
Gipsplaat	12,5 mm	Alleen op een regelwerk, als je gaat stucen	Draagt zichzelf niet en breekt langs de schroef als je hem vrij inzet
Kunststof schuimplaat	6 tot 10 mm	Vochtige ruimte waar je niet wilt schilderen	Vrijwel geen massa en schroeven houdt matig, dus klemmen en kitten
Sandwichpaneel met isolatiekern	24 tot 28 mm	Bovenlicht van een voordeur of achterdeur	Bestellen op de dikte van de bestaande beglazing, dus eerst meten

Hoeveel stiller wordt het echt

De verwachting is bijna altijd dat het meteen rustiger wordt in de slaapkamer, en dat valt tegen bij een dunne plaat. Geluid houd je tegen met massa, en een plaat mdf van twaalf millimeter weegt per vierkante meter ongeveer evenveel als het glas dat eruit ging. Je bent dan het licht kwijt en het geluid nog niet.

De vuistregel die installateurs hanteren: een verdubbeling van de massa levert ruwweg vijf decibel op. Van tien naar twintig kilo per vierkante meter is dus een stap die je hoort, van tien naar dertien niet. Twee platen met een spouw en minerale wol ertussen doen meer dan één dikke plaat van hetzelfde gewicht, omdat de wol de lucht in de spouw remt en de platen elkaar niet rechtstreeks aantrillen.

Wat in de praktijk het meest uitmaakt zijn de kieren. Een naad van twee millimeter rondom het paneel laat stemgeluid door alsof er een gat in de wand zit, en daarmee maak je de winst van een zwaardere plaat weer ongedaan. Kit de naad dus rondom af, of leg er een beglazingsrubber in dat de plaat aandrukt.

Reken er verder mee dat geluid ook onder de deur door komt en dwars door het deurblad heen. Een holle binnendeur weegt per vierkante meter minder dan het bovenlicht dat je net hebt dichtgemaakt.

Opbouw in het bovenlicht	Gewicht per vierkante meter	Wat je ervan merkt
Enkel glas van 4 mm	ongeveer 10 kg	Het uitgangspunt: stemmen en televisie komen er doorheen
Hardboard van 4 mm	ongeveer 4 kg	Slechter dan het glas, alleen goed tegen licht
Mdf van 12 mm	ongeveer 9 kg	Vergelijkbaar met het glas, geen hoorbaar verschil
Mdf van 18 mm	ongeveer 13 kg	Iets beter dan glas, maar niet de sprong die je verwacht
Gipsplaat van 12,5 mm	ongeveer 10 kg	Als glas, met als voordeel dat je hem kunt stucen
Twee platen mdf van 12 mm met 40 mm wol ertussen	ongeveer 19 kg	Hoorbaar rustiger, vooral bij stemmen en een televisie
Dubbele gipsplaat op een regelwerk met wol	ongeveer 20 kg	Komt het dichtst bij een gewone binnenwand
Kunststof schuimplaat van 10 mm	ongeveer 1 kg	Houdt licht tegen en verder vrijwel niets

Het paneel op maat maken en netjes wegwerken

Meet de dagmaat van de sponning op drie hoogtes en op drie breedtes. Kozijnen staan zelden precies haaks, en een paneel dat linksboven klemt terwijl het rechtsonder een kier laat, komt bijna altijd voort uit één keer meten.

Trek van de kleinste gemeten maat drie tot vier millimeter af. Die speling heb je nodig om de plaat erin te kantelen en om het materiaal te laten werken. Zet je hem klemmend in, dan duwt hij bij vochtig weer tegen de kozijnstijlen en gaat hij bol staan.

Zaag met een fijn zaagblad en houd de goede kant naar beneden bij een decoupeerzaag, want die zaagt omhoog en scheurt daarmee de bovenzijde uit. Met een cirkelzaag op een geleiderail leg je de plaat juist met de zichtzijde naar boven. Breek de kanten daarna met korrel 180, zodat de grondverf niet van een scherpe rand af zakt.

Grondverf het paneel rondom in twee dunne lagen en schuur er tussendoor licht overheen. Zet de plaat daarna in de sponning op twee setblokjes of op een strook beglazingsrubber, klik de latten terug en kit de zichtzijde rondom af met acrylaatkit. Aflakken doe je in dezelfde kleur als het kozijn: dan valt het vak weg in plaats van dat het als paneel opvalt.

Het kozijnvak dichtzetten zodat de muur doorloopt

Een paneel in de sponning laat het kozijnhout rondom zichtbaar. Wil je van het bovenlicht af zonder dat je ziet waar het zat, dan zet je het vak dicht met een klein regelwerk, beplaat je dat aan beide zijden met gipsplaat van 12,5 millimeter en stuc je er overheen tot op de muur.

Zet twee stijlen tegen de kozijnstijlen en een regel tegen de bovendorpel, en schroef die vast in het kozijnhout op minstens vijftien millimeter van de rand, anders splijt de stijl. Vul de spouw met minerale wol tot in de hoeken, want een holle spouw klinkt als een trommel. Plaat daarna aan beide zijden dicht en houd de schroefkoppen net onder het plaatoppervlak.

Het lastige punt is de overgang van gipsplaat naar kozijnhout. Die twee materialen werken verschillend en de naad ertussen scheurt open, meestal al in het eerste stookseizoen. Leg er glasvlies of stucband overheen die ruim over beide materialen valt, of maak er juist bewust een schaduwnaad van zodat een haarscheur niet opvalt.

Deze opbouw met een regelwerk en beplating aan twee zijden gebruik je ook bij het dichtzetten van een open trap, alleen dan op een grotere schaal. Houd er rekening mee dat de klus niet terug te draaien is: het kozijnhout zit daarna onder de pleisterlaag.

Een hele deuropening dichtmaken

Een deur dichtmaken die je helemaal niet meer nodig hebt, is een grotere klus dan een bovenlicht. Het kozijn gaat eruit of blijft als omlijsting zitten, en er komt een stuk wand voor in de plaats dat aan de bestaande wand moet aansluiten zonder dat je later een naad ziet.

Kijk eerst wat voor wand het is. In een niet-dragende scheidingswand van gasbeton of gipsblokken snijd of frees je de kozijnankers los en trek je het kozijn er in delen uit. Zit de opening in een dragende wand, dan draagt een latei of een stalen balk de wand erboven; die laat je gewoon zitten en je bouwt de nieuwe wand eronder.

Voor het frame gebruik je stijlen van 45 bij 70 of 45 bij 95 millimeter, afgestemd op de wanddikte, hart op hart 40 tot 60 centimeter. Bij gipsplaat van 12,5 millimeter kun je naar 60 centimeter, bij dunner plaatmateriaal houd je 40 aan zodat je geen buik in de wand krijgt. Wol ertussen, en een tweede plaatlaag met verspringende naden als het geluid moet dempen. De plint en de vloerafwerking laat je doorlopen, want daar ziet een oog het snelst dat er ooit een deur zat.

Blijft de deur over, dan kun je hem op een andere plek hergebruiken. Hoe je hem daar passend krijgt staat bij het afhangen en op maat brengen van een deur, en bepaal vooraf welke draairichting de nieuwe deur moet krijgen.

De kier onder de deur dichtmaken

Onder de deur dichtmaken is de logische vervolgvraag zodra het bovenlicht dicht zit, want licht en geluid komen daarna vooral daar binnen. Alleen zit die kier er niet per ongeluk.

In een woning met mechanische ventilatie stroomt de lucht van de woonkamer en de slaapkamers onder de binnendeuren door naar de afzuigpunten in de keuken, het toilet en de badkamer. Onze standaardmaten houden 1 tot 1,5 centimeter aan onder een binnendeur, en 2 centimeter waar de afzuiging op die ruimte werkt. Zet je die kier dicht, dan trekt de ventilator zijn lucht nergens meer vandaan: de badkamer droogt niet meer op en de ramen in de slaapkamer slaan aan.

Dichtmaken is wel logisch bij een deur naar een onverwarmde ruimte, naar de kelder of de garage, en bij de voordeur. Daar werkt een borstelprofiel dat je op het deurblad schroeft, of een valdorpel die zakt zodra de deur dichtgaat. Hoe je de rest van die deur aanpakt, staat bij het aanbrengen van een tochtstrip op de voordeur.

Is de kier veel te groot geworden nadat er dikke vloerbedekking uit is gegaan, dan is een aanslaglat de nettere oplossing. Lijm en schroef een strook mdf onder het deurblad, schuur hem vlak en schilder hem mee met de deur. Dat oogt rustiger dan een borstelprofiel dat over de vloer sleept. Die afweging tussen dichtmaken en luchtstroom speelt ook bij het dichtmaken van een convectorput.

Bovenlicht boven een voordeur of achterdeur

Boven een buitendeur zit meestal dubbel glas, en dan vervang je dat niet door een houten plaat maar door een sandwichpaneel: twee dunne buitenlagen met een isolatiekern ertussen, besteld op dezelfde dikte als de beglazing. Meet die dikte na op de rand van de ruit voordat je bestelt, want het paneel moet in de bestaande sponning en achter de bestaande glaslatten passen.

Een enkele houten plaat op die plek levert een probleem op dat je pas bij de eerste vorst ziet. Zonder isolatiekern wordt de binnenzijde kouder dan de lucht in de hal, en dan slaat de damp uit die lucht erop neer. Het condenswater loopt langs de plaat de sponning in en blijft in de onderdorpel staan, met houtrot als gevolg.

Controleer ook aan welke kant de glaslatten zitten. Bij een buitenkozijn horen ze aan de binnenzijde; zitten ze buiten, dan kan iemand het paneel er zonder gereedschap uit halen. In dat geval verlijm je het paneel in de sponning met beglazingskit in plaats van het alleen te klemmen.

Verandert het aanzicht van de gevel, ga dan eerst na of je toestemming nodig hebt: bij een appartement is dat de vereniging van eigenaars, bij een huurwoning de verhuurder, en in een beschermd stadsgezicht kan de gemeente eisen stellen aan wat er in de gevel zichtbaar is. Het overige werk aan gevelkozijnen vind je bij ramen, deuren en kozijnen.

Zo zet je een bovenlicht dicht met een paneel

Deze volgorde geldt voor een binnendeurkozijn met losse glaslatten en is in een ochtend te doen.

1. Bepaal aan welke kant de latten zitten

   Kijk van beide zijden naar het bovenlicht en zoek de losse latjes. Aan die kant komt het glas eruit. Meet meteen de sponningdiepte en de dikte van de bestaande ruit, want die twee bepalen welk plaatmateriaal erin past.

2. Wip de glaslatten los vanuit het midden

   Zet een breed plamuurmes halverwege de lat tussen lat en kozijn en druk hem daar los. Werk daarna naar de uiteinden toe. Begin je bij de kop, dan breekt de klik of splijt het houten latje voordat de lat beweegt.

3. Neem de ruit uit en maak de sponning schoon

   Kantel het glas met handschoenen aan en met twee mensen naar je toe. Haal daarna de oude beglazingsrubbers, kitresten en het stof uit de sponning. Op een vuile sponning ligt je paneel scheef en zie je later een kier langs de lat.

4. Teken het paneel af met de oude ruit als mal

   Leg de ruit op het plaatmateriaal, trek hem rondom af en zaag drie tot vier millimeter binnen de lijn. Zo neem je de scheefstand van het kozijn mee en houd je genoeg speling om het paneel erin te kantelen.

5. Grondverf alle zijden voordat het paneel erin gaat

   Twee dunne lagen hechtprimer op de voorkant, de achterkant en vooral de gezaagde kopse kanten. Onbehandeld mdf zuigt vocht op via die kanten, zet uit en drukt zichzelf uit de sponning. Schuur tussen de lagen licht met korrel 180.

6. Zet het paneel in en klik de latten terug

   Leg twee setblokjes of een strook beglazingsrubber onderin en kantel het paneel erin. Is het dikker dan de veer aankan, haal de veer er dan uit en zet klosjes of een extra latje achter de plaat. Klik daarna de latten terug tot je ze hoort aanslaan.

7. Kit de naad af en lak het paneel bij

   Trek een dunne rand acrylaatkit langs de aansluiting van paneel en lat en strijk hem af. Die naad houdt zowel licht als geluid tegen. Lak daarna af in de kleur van het kozijn, dan valt het dichtgezette vak niet op.

Nalopen voordat je het bovenlicht dichtzet

• Je weet aan welke zijde de glaslatten zitten en of ze van hout of kunststof zijn
• De sponningdiepte en de glasdikte zijn gemeten, dus je weet welke plaatdikte past
• De ruimte erachter houdt genoeg luchttoevoer, ook als het bovenlicht een rooster had
• Het paneel is drie tot vier millimeter kleiner dan de kleinste gemeten dagmaat
• Alle zijden van het plaatmateriaal zijn in de grondverf gezet, ook de kopse kanten
• Er ligt beglazingsrubber of setblokjes onder, zodat de plaat niet direct op het hout staat
• De naad rondom is afgekit, want daar komt anders licht en geluid doorheen
• De oude ruit ligt plat opgeslagen, voor het geval je het later wilt terugdraaien

Veelgemaakte fouten

Aan het uiteinde van de glaslat wrikken

Wat hier misgaat is een kwestie van vorm: bij de kop is de kunststof lat het smalst en heeft de kliklip het minste materiaal. Zet je daar een mes tussen, dan breekt de lip af terwijl de rest van de lat nog vastzit. Begin altijd halverwege, waar de lat het sterkst is.

Het paneel exact op de dagmaat zagen

Een plaat die precies past, past maar één seizoen. Hout en mdf nemen vocht op uit de lucht en worden in de zomer breder. Zonder speling drukt de plaat dan tegen de kozijnstijlen en gaat hij bol staan, waarna hij uit de sponning kruipt.

Denken dat één plaat mdf het geluid tegenhoudt

Geluidsisolatie volgt de massa, en twaalf millimeter mdf weegt per vierkante meter ongeveer evenveel als het glas dat eruit ging. Je verandert dus vrijwel niets aan de geluidsoverdracht. Twee platen met wol ertussen verdubbelen de massa wel, en dat hoor je.

De kopse kanten niet in de grondverf zetten

De gezaagde rand van mdf is een open sponsstructuur. Onbehandeld zuigt die rand vocht op uit de lucht, zwelt op en duwt de verflaag aan de voorzijde omhoog. Twee dunne lagen primer op die kanten voorkomen zowel het zwellen als een ruwe, korrelige rand.

De kier onder de deur volledig dichtzetten

In een woning met mechanische ventilatie is die kier de luchttoevoer naar de afzuiging in badkamer, toilet en keuken. Zit hij dicht, dan kan de ventilator geen lucht meer verplaatsen en blijft het vocht in huis hangen. Dat merk je aan beslagen ramen en een badkamer die niet opdroogt.

Een enkele houten plaat in een buitenkozijn zetten

Zonder isolatiekern zakt de temperatuur van de binnenzijde bij vorst onder het dauwpunt van de binnenlucht. Er slaat dan condens op de plaat neer dat langs het hout de sponning in loopt en in de onderdorpel blijft staan. Daar begint houtrot, en dat zie je pas als de dorpel zacht is.

Doorstucen zonder wapening over de overgang

Gipsplaat en kozijnhout zetten verschillend uit bij temperatuur- en vochtwisselingen. Een pleisterlaag die die overgang stijf overbrugt, scheurt daar open, meestal in het eerste stookseizoen. Glasvlies of stucband die ruim over beide materialen valt, verdeelt die beweging over een breder vlak.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Een bovenlicht dichtzetten met een paneel is zelfwerk. Er zijn vier situaties waarin je beter iemand belt.

De eerste is een deur die onderdeel is van een brandwerende scheiding, bijvoorbeeld naar een gemeenschappelijk trappenhuis in een appartement. De eis geldt voor de beproefde combinatie van kozijn en vulling, en die maak je niet zelf na.

De tweede is een deuropening in een dragende wand die je helemaal wilt dichtzetten of juist wilt verplaatsen. Zodra er aan de latei of aan het metselwerk erboven iets verandert, hoort daar een berekening van een constructeur bij.

De derde is een buitenkozijn waarin de sponning moet worden aangepast om een paneel te laten passen. Frezen in een dragend kozijnprofiel verzwakt het, en bij kunststof en aluminium kozijnen werkt de fabrikant met eigen glaslatten en rubbers. Een kozijnenbedrijf levert daar het juiste paneel bij.

De vierde is werken op hoogte boven een trapgat. Een bovenlicht boven een deur op een overloop lijkt bereikbaar vanaf een huishoudtrap, maar je staat er scheef en hebt beide handen nodig voor een brede ruit. Huur dan een kamersteiger of laat het door twee mensen doen.