Ster driehoek schakeling: van klemmenbord tot stuurstroom

Wat ster driehoek doet met de aanloopstroom

Een draaistroommotor die je rechtstreeks inschakelt, trekt de eerste seconden vijf tot acht keer zijn nominale stroom. Bij een ster driehoek schakeling laat je hem eerst aanlopen met de wikkelingen in ster. Over elke wikkeling staat dan geen 400 volt maar 400 gedeeld door wortel drie, dus ongeveer 230 volt.

Die lagere spanning per wikkeling doet twee dingen tegelijk. De stroom uit het net zakt naar een derde van de directe aanloop, en het koppel zakt naar precies datzelfde derde. Anders dan bij het schakelen van verlichting en apparaten in huis schakel je hier geen lamp maar de wikkelingen van de motor zelf, en dat gaat met contactoren in plaats van met schakelmateriaal in de wand.

Zodra de motor bijna op toeren is, schakelt de besturing over naar driehoek. Elke wikkeling krijgt dan de volle 400 volt en de motor levert zijn normale koppel. De hele schakeling bestaat dus uit twee bedrijfstoestanden en een goed getimede overgang ertussen.

Het praktische winstpunt zit in de aanloopstroom. Waar een directe aanloop van een motor van 11 kW kortstondig ruim honderd ampère kan trekken, blijft dat in ster rond de veertig. Dat scheelt spanningsdips in de rest van het pand en het scheelt zwaardere voorbeveiliging. Hoeveel je groep aankan, reken je uit met onze hulp om het vermogen per groep te berekenen.

Eerst het typeplaatje lezen

Niet elke motor kan in ster driehoek starten, en dat hangt volledig af van de spanning waarvoor de wikkelingen gemaakt zijn. Op het typeplaatje staan twee spanningen met de tekens voor driehoek en ster erbij. De laagste waarde hoort bij driehoek, de hoogste bij ster.

Staat er 400/690 V, dan is deze motor bedoeld om op een 400 volt net in driehoek te draaien. Precies die motor kun je in ster laten aanlopen, want ster is dan de tijdelijke, zachte stand. Staat er 230/400 V, dan draait de motor op 400 volt al permanent in ster en is er geen zachtere stand meer over.

Oudere motoren dragen nog de oude netspanningen: 220/380 V is hetzelfde geval als 230/400 V, en 380/660 V hetzelfde als 400/690 V. De verhouding tussen beide getallen is wortel drie, dus zodra je die verhouding herkent, weet je genoeg. Een motor die je toch in driehoek zet terwijl hij daar niet voor gewikkeld is, trekt binnen een minuut zichzelf kapot.

Wat er op het typeplaatje staat	Wat het betekent	Ster driehoek op een net van 400 volt
400/690 V, driehoek en ster	Driehoek bij 400 volt, ster bij 690 volt	Mogelijk, dit is de motor waar de schakeling voor bedoeld is
380/660 V, oudere aanduiding	Zelfde motor, oude netspanning op het plaatje	Mogelijk, verder identiek aan 400/690 V
230/400 V, driehoek en ster	Driehoek bij 230 volt, ster bij 400 volt	Niet mogelijk, de motor draait op 400 volt al in ster
220/380 V, oudere aanduiding	Zelfde geval als 230/400 V	Niet mogelijk, alleen directe aanloop in ster
Eén spanning met alleen het driehoekteken	Wikkelingen vast op driehoek bij die spanning	Mogelijk zolang het klemmenbord zes losse klemmen heeft
Klemmenkast met drie klemmen of een vaste kabel	De wikkelingen zijn binnenin al doorverbonden	Niet mogelijk zonder de motor open te maken
Motor met eigen frequentieregelaar	De aanloop wordt elektronisch begrensd	Niet nodig, de regelaar doet dit al

De bruggen in het klemmenbord en de motorkabel

In het klemmenbord van een draaistroommotor zitten zes klemmen in twee rijen. De onderste rij is U1, V1 en W1, de bovenste rij staat er bewust in de volgorde W2, U2 en V2. Door die volgorde maak je zowel ster als driehoek met drie rechte bruggetjes.

Voor een vaste ster leg je één brug over de hele bovenste rij, zodat W2, U2 en V2 aan elkaar zitten. Voor een vaste driehoek leg je drie bruggen recht naar beneden: U1 aan W2, V1 aan U2 en W1 aan V2. Bij een geschakelde ster driehoek gaan alle bruggen eruit, want de contactoren in de kast maken die verbindingen nu.

Dat betekent zes aders naar de motor plus de aardleiding, dus een zevenaderige kabel. Elke ader voert de wikkelingstroom, dat is ongeveer 58 procent van de nominale motorstroom, en niet de volle lijnstroom. Welke kabelsoort en welke aderdoorsnede daarbij horen zoek je op in de tabel met kabelsoorten en aderdiktes. Kies voor een machine die trilt liever een soepele mantelkabel dan stugge YMvK.

Label de aders aan beide uiteinden voordat je de kabel wegwerkt. Zes aders die alleen op kleur uit elkaar te houden zijn, kosten je bij de eerste meting een halfuur zoekwerk. Wie de kabel later ooit opnieuw moet aansluiten, ziet aan U1 tot en met W2 meteen wat waar hoort.

Aansluitwijze	Bruggen in het klemmenbord	Voeding komt op	Waar het misgaat
Vaste ster	Eén brug over W2, U2 en V2, dus de hele bovenste rij aan elkaar	U1, V1 en W1	Motor levert blijvend maar een derde van zijn koppel bij een plaatje 400/690 V
Vaste driehoek	Drie bruggen recht omlaag: U1 aan W2, V1 aan U2, W1 aan V2	U1, V1 en W1	Op 400 volt alleen bij een motor die daar in driehoek voor gewikkeld is
Geschakelde ster driehoek	Geen enkele brug, alle zes de klemmen los	Zes aders: U1, V1, W1 en W2, U2, V2	Eén vergeten brug geeft kortsluiting op het moment dat de stercontactor aantrekt
Motorkabel	Zeven aders, zes fasen en aarde	Aarde altijd op de aardklem in de klemmenkast	Een vieraderige kabel volstaat hier niet, de aders moeten los blijven

Drie contactoren en de maat die erbij hoort

De vermogenskring bestaat uit drie contactoren. De netcontactor voedt U1, V1 en W1. De stercontactor verbindt W2, U2 en V2 met elkaar tot een sterpunt. De driehoekcontactor legt de wikkeleinden terug op het net: L1 naar W2, L2 naar U2 en L3 naar V2.

Die kruislingse aansluiting van de driehoekcontactor is geen willekeur. Ze zorgt dat het draaiveld in driehoek dezelfde kant op staat als in ster. Sluit je hem recht aan, dus L1 op U2, dan draait het veld bij het omschakelen de andere kant op en remt de motor met een enorme stroompiek af.

De maat van de contactoren is kleiner dan bij een directe aanloop, en dat is geen bezuiniging maar natuurkunde. De netcontactor en de driehoekcontactor voeren de wikkelingstroom van 0,58 keer de nominale stroom. De stercontactor voert nog maar een derde daarvan, want in ster is de stroom al een derde van de driehoekstroom.

Het thermisch relais hangt in de meeste kasten in de wikkelingstak, dus tussen de netcontactor en de motorklemmen. Het meet dan de wikkelingstroom en stel je in op 0,58 keer de nominale stroom van het typeplaatje. Zet je het relais in de voedingsleiding vóór de splitsing, dan meet het de volle lijnstroom en stel je het in op de nominale stroom zelf.

Motorvermogen bij 400 volt	Nominale stroom, richtwaarde	Instelling thermisch relais in de wikkelingstak	Net- en driehoekcontactor, AC-3	Stercontactor, AC-3
2,2 kW	ongeveer 4,8 A	2,8 A	vanaf 3 A	vanaf 1,6 A
3 kW	ongeveer 6,4 A	3,7 A	vanaf 4 A	vanaf 2,2 A
4 kW	ongeveer 8,4 A	4,9 A	vanaf 5 A	vanaf 3 A
5,5 kW	ongeveer 11 A	6,4 A	vanaf 7 A	vanaf 4 A
7,5 kW	ongeveer 14,7 A	8,5 A	vanaf 9 A	vanaf 5 A
11 kW	ongeveer 21 A	12,1 A	vanaf 13 A	vanaf 7 A
15 kW	ongeveer 28 A	16,2 A	vanaf 17 A	vanaf 10 A
18,5 kW	ongeveer 34 A	19,7 A	vanaf 20 A	vanaf 12 A
22 kW	ongeveer 40 A	23,1 A	vanaf 24 A	vanaf 14 A

De stuurstroom van een ster driehoek schakeling

De stuurstroom is de tweede, lichte kring die de spoelen van de contactoren bedient. In een gewone werkplaatskast loopt hij op 230 volt tussen fase en nul, in machinebouw vaak op 24 volt via een scheidingstransformator. Beveilig die kring apart met een kleine automaat, zodat een kortsluiting in een drukknop niet de hele motorgroep meeneemt.

De volgorde in de kring ligt vast. Vanaf de fase gaat het eerst door het verbreekcontact van het thermisch relais, dan door de noodstop, dan door de stopknop, en pas daarna komt de startknop. Alles wat moet kunnen afschakelen zit dus vóór de startknop, want zo valt de motor uit ongeacht welk contact opent.

De startknop is een maakcontact dat je overbrugt met een hulpcontact van de netcontactor. Dat is de zelfhouding: zodra de contactor aantrekt, houdt hij zichzelf vast en kun je de knop loslaten. Bij een wisselschakelaar voor twee bedieningsplekken werkt dat heel anders, want daar blijft de schakelaar zelf in stand staan. Wil je hier vanaf twee plekken bedienen, dan zet je de startknoppen parallel en de stopknoppen in serie.

Een controlelampje sluit je aan op een vrij hulpcontact, niet parallel aan de spoel. Wie het aansluiten van een lamp op een schakelaar gewend is, legt het lampje al snel rechtstreeks over de spoel, en dan gaat het licht ook aan als de spoel al defect is. Op een eigen hulpcontact meldt het lampje wat er echt geschakeld heeft.

Onderdeel	Klemaanduiding	Wat het in de kring doet
Spoel van een contactor	A1 en A2	A1 aan de geschakelde kant, A2 aan de nul of de retour
Hoofdcontacten	1/L1, 3/L2, 5/L3 naar 2/T1, 4/T2, 6/T3	Voeren de motorstroom, nooit de stuurstroom
Maakcontact hulpcontact	13-14 en 23-24	Zelfhouding van de netcontactor en doorschakelen naar het tijdrelais
Verbreekcontact hulpcontact	21-22 en 31-32	Onderlinge vergrendeling: ster blokkeert driehoek en andersom
Thermisch relais, verbreekcontact	95-96	Onderbreekt de hele stuurstroom bij overbelasting
Thermisch relais, maakcontact	97-98	Voor een signaallamp of een melding naar de besturing
Tijdrelais met wisselcontact	15 gemeenschappelijk, 15-16 verbreek, 15-18 maak	16 houdt de ster vast, 18 schakelt na de ingestelde tijd de driehoek in
Noodstop	Verbreekcontact met vergrendeling	Altijd in serie vóór de startknop, nooit alleen in de startknop zelf

Het ster driehoek relais en de omschakeltijd

Het ster driehoek relais is een tijdrelais met twee taken. Het bepaalt hoe lang de motor in ster blijft, en het houdt een korte pauze aan tussen het afvallen van de stercontactor en het aantrekken van de driehoekcontactor. Die pauze heet de overgangstijd en ligt bij de meeste typen tussen 30 en 100 milliseconden, vaak vast op 50.

Die pauze is er om overlap te voorkomen. Trekken ster en driehoek een fractie tegelijk aan, dan liggen twee fasen rechtstreeks op elkaar en heb je kortsluiting. De vaste pauze is niet instelbaar juist omdat er niets aan te verbeteren valt.

De stertijd stel je wel zelf in, en die is een afweging in plaats van een vast getal. Wij houden aan dat je overschakelt zodra de motor bijna op toeren is en de stroom duidelijk is teruggezakt, meestal na drie tot tien seconden. Meet dat met een stroomtang op de voedingskabel in plaats van het te gokken: het moment waarop de stroom afvlakt, is het moment om over te schakelen.

Te vroeg omschakelen kost je het hele voordeel. De motor draait dan nog te langzaam en trekt bij het aantrekken van de driehoekcontactor alsnog een piek die de directe aanloop benadert. Te laat omschakelen belast de motor onnodig lang met een derde koppel, waardoor hij warm wordt zonder dat hij zijn werk doet.

Situatie	Wat je op het relais instelt	Waaraan je ziet dat het klopt
Onbelaste aanloop, bijvoorbeeld een pomp of ventilator	Stertijd van ongeveer drie seconden	De stroom is voor het omschakelen al terug bij de nominale waarde
Aanloop met matige massa, bijvoorbeeld een zaagmachine	Stertijd van vijf tot acht seconden	Het toerentalgeluid stabiliseert hoorbaar voordat de driehoek inschakelt
Zware vliegwielmassa, bijvoorbeeld een versnipperaar	Tien seconden of meer, en controleer of de motor dat aankan	De motor komt in ster echt op toeren, anders past deze schakeling niet
Overgangstijd tussen ster en driehoek	30 tot 100 milliseconden, meestal vast in het relais	Geen knal en geen stroompiek op het moment van omschakelen
Motor haalt in ster geen toeren	Verlengen helpt niet, de schakeling past niet bij deze last	De stroom blijft hoog en zakt niet af tijdens de stertijd

Wanneer ster driehoek niet de goede keuze is

Het koppel in ster is een derde van het normale koppel, en dat is de grens van deze schakeling. Loopt een machine leeg aan, dan is een derde koppel ruim voldoende. Moet de motor meteen tegen last in draaien, dan komt hij niet op toeren en heeft de hele schakeling geen zin.

Er zijn twee moderne alternatieven die dat probleem niet hebben. Een softstarter regelt de spanning geleidelijk op en maakt de aanloop vloeiend, zonder de harde overgang die ster driehoek altijd houdt. Een frequentieregelaar regelt spanning en frequentie samen en levert bij lage snelheid gewoon vol koppel.

Een frequentieregelaar heeft een bijwerking waar je op moet rekenen. De schakelende elektronica geeft een lekstroom naar aarde die een gewone aardlekschakelaar kan laten afschakelen. Loopt de aardlekschakelaar eruit zonder aanwijsbare oorzaak, dan is dat vaak de regelaar en hoort er een type B aardlekbeveiliging voor die groep.

Wat niet werkt, is proberen het toerental te regelen zonder regelaar. Het toerental van een draaistroommotor volgt de netfrequentie en het aantal poolparen, niet de spanning. Een dimmer voor verlichting aansluiten lukt prima op een lamp, maar op een motor levert spanning verlagen alleen minder koppel en meer warmte op.

Aandrijving	Loopt hij in ster op toeren?	Wat er dan beter past
Ventilator of centrifugaalpomp	Ja, het koppel van de last loopt mee op met het toerental	Ster driehoek is hier de goedkoopste goede oplossing
Compressor met aanloopontlasting	Ja, mits de ontlastklep bij het starten echt opent	Controleer de ontlasting voordat je de stertijd verlengt
Compressor die tegen volle keteldruk start	Nee, de motor blijft brommen op laag toerental	Softstarter of frequentieregelaar, of de ontlasting herstellen
Hydraulische pomp onder druk	Nee, de last staat er vanaf de eerste omwenteling op	Frequentieregelaar met aanlooprampe
Beladen transportband	Vaak niet, afhankelijk van de belading	Softstarter, die trekt de band ook rustiger op gang
Machine met zware vliegwielmassa	Soms, maar de aanloop duurt lang en de motor wordt warm	Frequentieregelaar, of een motor met een zwaardere aanloopklasse
Machine waarvan je het toerental wilt regelen	Niet van toepassing	Alleen een frequentieregelaar kan dat
Motor tot ongeveer 4 kW op een ruime groep	Ja, maar het is meestal niet nodig	Directe aanloop met een motorbeveiligingsschakelaar

Draairichting, fasevolgorde en het omzetten van bestaand werk

Draait de motor de verkeerde kant op, dan wissel je twee fasen in de voeding vóór de netcontactor. Daarmee draait het veld in ster en in driehoek allebei om en blijft de schakeling verder kloppen. Dat is de enige plek waar je mag wisselen.

Wisselen binnen de driehoekcontactor of in het klemmenbord is precies de fout die de meeste schade doet. Ster en driehoek draaien dan tegengesteld, en het omschakelmoment wordt een remstoot met een stroompiek die zekeringen laat vallen. Het gekke is dat de motor in ster gewoon lijkt te werken, waardoor de fout pas na een paar seconden zichtbaar wordt.

Bij een oude machine kom je nog wel eens een handbediende ster-driehoekschakelaar tegen, een draaischakelaar met de standen nul, ster en driehoek. Zo'n schakelaar met drie standen doet hetzelfde werk mechanisch, met een nokkenwerk in plaats van contactoren. Ze zijn slijtgevoelig en missen elke beveiliging, dus bij vervanging bouw je meestal om naar contactoren met een thermisch relais.

Let bij het lezen van oude schema's op de naamgeving. Een serieschakelaar in de woningbouw is iets heel anders dan iets in serie schakelen: in huis bedoelen we met een serieschakelaar voor twee lichtpunten een dubbele wip in één sokkel. In een motorschema betekent in serie gewoon achter elkaar in dezelfde kring.

In bedrijf stellen en meten

De eerste keer inschakelen doe je niet zomaar met de motor eraan. Test eerst de stuurstroom met de vermogenskring afgeschakeld, zodat je de contactoren hoort aantrekken zonder dat er iets draait. Je hoort dan drie geluiden: de netcontactor en de stercontactor tegelijk, en na de ingestelde tijd de omschakeling naar driehoek.

Controleer daarna de vergrendeling door met de hand een contactor in te drukken terwijl de kast spanningsloos is. De mechanische vergrendeling hoort te verhinderen dat ster en driehoek tegelijk sluiten. De elektrische vergrendeling controleer je met een doorbelmeting op de verbreekcontacten 21-22 van beide contactoren.

Pas als dat klopt, zet je de motor erop en meet je de aanloop met een stroomtang om één voedingsader. Noteer de piek bij het inschakelen, de stroom vlak voor de omschakeling en de piek op het omschakelmoment. Die drie getallen vertellen je meteen of de stertijd goed staat.

Doe de laatste controle met de machine warm en beladen zoals hij normaal werkt. De stroom in bedrijf hoort onder de nominale waarde van het typeplaatje te blijven. Zit hij daar structureel boven, dan is de motor te licht voor de machine of loopt er iets zwaar, en dan lost een andere instelling van het relais niets op.

Waar dit werk vergunning, kennis of een installateur vraagt

De grens ligt niet bij de kast maar bij de aansluiting ervan. Het bijplaatsen of verzwaren van een krachtstroomgroep gebeurt achter de hoofdzekering in de meterkast en dat laat je uitvoeren door een erkend installateur. Dat geldt ook als de kast zelf verder helemaal jouw werk is.

Werk je in een bedrijf of werkplaats, dan geldt NEN 3140 voor het werken aan elektrische installaties en arbeidsmiddelen. Kort gezegd mag alleen iemand die daarvoor aangewezen en onderricht is aan een installatie onder spanning werken, en moet de machine na een wijziging opnieuw worden gecontroleerd. Een machine die je zelf ombouwt, valt bovendien onder de eisen voor arbeidsmiddelen, met een noodstop en een afsluitbare werkschakelaar als minimum.

Hang de bedieningskast op werkhoogte en op een plek waar je bij het starten zicht hebt op de machine. Voor het montagewerk gebruiken wij de gangbare hoogtes uit onze maatvoeringstabel voor schakelmateriaal als vertrekpunt en passen we die aan de machine aan. Een noodstop hoort altijd binnen handbereik van de bedienplek te zitten.

Voor het lichtere werk in huis, zoals het aansluiten van schakelmateriaal en verlichting, vind je alles bij de gidsen over elektra in en om het huis. De stap van 230 volt eenfase naar 400 volt draaistroom is groter dan hij lijkt, want fouten hebben hier meteen gevolgen voor de machine erachter.

Zo bouw je een ster driehoek schakeling op

Deze volgorde gaat uit van een bestaande krachtstroomgroep en een motor met 400/690 V op het typeplaatje.

1. Schakel de groep af en controleer op spanning

   Zet de voedingsgroep uit, vergrendel hem en hang er een kaartje aan. Meet daarna met een tweepolige spanningstester tussen alle fasen onderling en tussen elke fase en aarde. Een uitgeschakelde automaat is een aanname, een meting is zekerheid.

2. Lees het typeplaatje en haal de bruggen eruit

   Controleer of er 400/690 V of 380/660 V op het plaatje staat. Verwijder daarna alle bruggen uit het klemmenbord en bel door of de drie wikkelingen echt los van elkaar staan. Blijft er één brug zitten, dan maakt de stercontactor straks kortsluiting.

3. Leg de zevenaderige motorkabel en label de aders

   Trek een kabel met zes aders plus aarde van de kast naar de motor en zet de aarde op de aardklem in de klemmenkast. Label elke ader aan beide zijden met U1, V1, W1, W2, U2 en V2. Kies de doorsnede op de wikkelingstroom van 0,58 keer de nominale stroom.

4. Bedraad de vermogenskring met de drie contactoren

   De netcontactor voedt U1, V1 en W1, met het thermisch relais ertussen. De stercontactor verbindt W2, U2 en V2 tot een sterpunt. De driehoekcontactor legt L1 op W2, L2 op U2 en L3 op V2, dus kruislings, zodat het draaiveld in beide standen dezelfde kant op staat.

5. Bouw de stuurstroom met een dubbele vergrendeling

   Zet het verbreekcontact 95-96 van het thermisch relais, de noodstop en de stopknop vóór de startknop, en overbrug de startknop met een hulpcontact van de netcontactor. Vergrendel ster en driehoek onderling met de verbreekcontacten 21-22 en zet er ook een mechanische vergrendeling tussen. Twee vergrendelingen zijn hier geen overdaad, want overlap betekent kortsluiting tussen twee fasen.

6. Stel het thermisch relais en het tijdrelais in

   Staat het relais in de wikkelingstak, stel het dan in op 0,58 keer de nominale stroom van het typeplaatje. Staat het in de voedingsleiding, dan is de nominale stroom zelf de instelling. Zet de stertijd voorlopig op ongeveer vijf seconden en laat de vaste overgangstijd staan.

7. Test de stuurstroom zonder motorspanning

   Schakel alleen de stuurstroom in en druk op start. Luister of de netcontactor en de stercontactor tegelijk aantrekken en of de driehoekcontactor pas na de ingestelde tijd volgt. Controleer daarna of de stopknop, de noodstop en het thermisch relais alle drie de zelfhouding onderbreken.

8. Meet de aanloop en stel de stertijd definitief in

   Zet de vermogenskring erop en meet met een stroomtang om één voedingsader. Kijk wanneer de aanloopstroom afvlakt en stel de stertijd op dat moment in. Loopt de motor de verkeerde kant op, wissel dan twee fasen in de voeding vóór de netcontactor en nergens anders.

Maatvoering

De gangbare hoogtes en maten voor sanitair, elektra, keuken en trap, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Ruimte of vakgebied Alle Sanitair Elektra Keuken Trap Deuren Ventilatie

Ruimte of vakgebied	Onderdeel	Gangbare maat	Marge die in de praktijk werkt	Waar je op moet letten
Sanitair	Wastafel, bovenkant	85 cm boven de vloer	80 tot 90 cm	Meet vanaf de afgewerkte vloer. Bij een opzetkom reken je vanaf de bovenkant van de kom, dus zakt het meubel naar ongeveer 70 cm.
Sanitair	Wastafelkraan, uitloop	25 tot 30 cm boven de wastafelrand	wat past bij de kom	Te hoog geeft spatten, te laag krijg je je handen er niet onder.
Sanitair	Fonteintje in het toilet	80 tot 85 cm	75 tot 90 cm	Vaak iets lager dan een wastafel omdat de ruimte krap is.
Sanitair	Toiletpot, bovenkant zitting	40 tot 43 cm	38 tot 48 cm	Een verhoogd toilet zit op 46 tot 48 cm en zit voor veel mensen prettiger.
Sanitair	Hangend toilet, onderkant pot	40 cm boven de vloer	38 tot 45 cm	De hoogte bepaal je bij het stellen van het inbouwreservoir, daarna ligt hij vast.
Sanitair	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 80 cm	Te ver naar achteren betekent draaien terwijl je zit.
Sanitair	Douchekraan, thermostaat	100 tot 110 cm	95 tot 120 cm	Je wilt hem kunnen bedienen zonder in de straal te staan.
Sanitair	Doucheglijstang, bovenkant	180 tot 200 cm	afhankelijk van de lengste gebruiker	Reken op minstens 20 cm boven de kruin.
Sanitair	Regendouche, onderkant kop	205 tot 215 cm	200 tot 220 cm	Onder de 200 cm stoot een lange gebruiker zijn hoofd.
Sanitair	Handdoekradiator, onderkant	20 tot 30 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Laag genoeg voor luchtcirculatie, hoog genoeg om onder te dweilen.
Sanitair	Afvoer wastafel, muurdoorvoer	50 tot 55 cm	45 tot 60 cm	Onder de sifon door, en houd rekening met de kastindeling.
Elektra	Stopcontact in een woonruimte	30 cm hart boven de vloer	25 tot 40 cm	Bij nieuwbouw vaak 30 cm, bij renovatie kom je van alles tegen.
Elektra	Stopcontact boven een aanrechtblad	115 tot 125 cm	10 tot 20 cm boven het blad	Uit de spatzone van de kraan blijven.
Elektra	Lichtschakelaar	105 cm hart boven de vloer	90 tot 120 cm	Gelijk houden met de deurklink geeft een rustig beeld.
Elektra	Deurklink	100 cm hart boven de vloer	95 tot 105 cm	Ook de referentiehoogte waar schakelaars zich naar voegen.
Elektra	Meterkast, groepenkast	150 tot 180 cm	bereikbaar zonder trapje	De hoofdschakelaar moet zonder klimmen te bedienen zijn.
Elektra	Wandcontactdoos buiten	minimaal 30 cm boven maaiveld	hoger bij kans op opspattend water	Spatwaterdicht uitvoeren en op een aardlekschakelaar aansluiten.
Elektra	Bedrade deurbel, drukknop	110 tot 130 cm	100 tot 140 cm	Ook bereikbaar voor kinderen en vanuit een rolstoel.
Elektra	Wandlamp naast een spiegel	160 tot 170 cm	op ooghoogte van de gebruiker	Licht van opzij geeft minder schaduw dan licht van boven.
Elektra	Televisieaansluiting	40 cm of op de hoogte van het scherm	afhankelijk van de opstelling	Bij een hangend scherm wil je de doos achter het scherm.
Keuken	Werkblad, bovenkant	90 tot 95 cm	85 tot 100 cm	Vuistregel: elleboog min 10 tot 15 cm. Lange mensen willen echt hoger.
Keuken	Bovenkasten, onderkant	50 tot 60 cm boven het blad	45 tot 65 cm	Te laag en je kunt niet met een pan onder de kast werken.
Keuken	Afzuigkap boven een elektrische kookplaat	60 cm	55 tot 70 cm	Onder de 55 cm wordt de kap te warm en vet hij snel dicht.
Keuken	Afzuigkap boven een gaspit	65 cm	65 tot 75 cm	Bij gas altijd hoger dan bij inductie in verband met de vlam.
Keuken	Plint onder de keukenkasten	10 tot 15 cm	standaard 15 cm	Terugliggend zodat je met je tenen bij het blad kunt staan.
Keuken	Inbouwoven op ooghoogte	onderkant op 85 tot 90 cm	naar de gebruiker	Scheelt bukken met een hete plaat in je handen.
Trap	Trapleuning	90 cm boven de voorkant van de trede	85 tot 100 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede, niet vanaf de vloer.
Trap	Leuning langs een bordes	100 cm	90 tot 110 cm	Bij een bordes gelden strengere eisen dan langs de schuine trap.
Trap	Optrede, hoogte per trede	18 tot 20 cm	maximaal 21 cm binnen een woning	Alle treden even hoog, ook de eerste en de laatste.
Trap	Aantrede, diepte van de trede	22 tot 24 cm	minimaal 22 cm	Vuistregel: 2 keer de optrede plus de aantrede is 60 tot 64 cm.
Trap	Vrije doorloophoogte boven de trap	230 cm	minimaal 210 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede naar het plafond.
Trap	Spijlafstand van een balustrade	maximaal 10 cm	kleiner bij kinderen	Zo kan een kinderhoofdje er niet tussen.
Deuren	Binnendeur, standaardmaat	83 bij 201,5 cm	78 tot 93 cm breed	De dagmaat van het kozijn is groter dan het deurblad.
Deuren	Voordeur, standaardmaat	88 bij 201,5 cm	83 tot 100 cm breed	Breder is prettig bij verhuizen en bij een rollator.
Deuren	Speling onder een binnendeur	1 tot 1,5 cm	2 cm bij mechanische ventilatie	De kier is de luchttoevoer naar de afzuiging, dus dicht hem niet.
Deuren	Speling rondom in het kozijn	3 mm	2 tot 4 mm	Te weinig speling en de deur klemt zodra het hout werkt.
Deuren	Scharnieren, afstand tot de hoek	20 cm van boven en onder	15 tot 25 cm	Bij een zware deur een derde scharnier in het midden.
Ventilatie	Ventilatierooster in een raam	boven in het kozijn	op de bovenregel	Warme lucht komt boven binnen en zakt langs het glas, dat tocht minder.
Ventilatie	Afzuigpunt in een badkamer	hoog in de ruimte	20 tot 30 cm onder het plafond	Vocht stijgt, dus laag afzuigen werkt niet.
Ventilatie	Muurrooster kruipruimte	net boven het maaiveld	minimaal 15 cm	Anders slaat regenwater naar binnen en loopt het rooster dicht.
Ventilatie	Dakdoorvoer, afstand tot de nok	minimaal 50 cm	afhankelijk van het type	Te dicht bij de nok geeft terugslag bij wind.

Controleren voordat de motor voor het eerst draait

• Het typeplaatje geeft 400/690 V of 380/660 V, dus driehoek op 400 volt
• Alle bruggen zijn uit het klemmenbord en de drie wikkelingen zijn losgemeten
• De motorkabel heeft zes aders plus aarde en de aarde zit op de aardklem
• De driehoekcontactor is kruislings aangesloten: L1 op W2, L2 op U2, L3 op V2
• Ster en driehoek zijn elektrisch én mechanisch vergrendeld
• Het thermisch relais staat op de wikkelingstroom van 0,58 keer de nominale stroom
• De stertijd staat ingesteld en de overgangstijd van het relais is intact
• Noodstop en stopknop zitten vóór de startknop in de stuurstroom

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Een motor met 230/400 V op het plaatje in ster driehoek willen starten

Deze motor draait op een net van 400 volt permanent in ster. Zet je hem in driehoek, dan krijgt elke wikkeling wortel drie keer te veel spanning en verbrandt de isolatie binnen korte tijd. De verhouding tussen de twee getallen op het plaatje is de enige controle die je nodig hebt.

Een brug in het klemmenbord laten zitten

Bij een geschakelde ster driehoek moeten alle bruggen eruit. Blijft er één zitten, dan legt de stercontactor twee wikkeleinden aan elkaar die al met een fase verbonden zijn. Dat is geen zachte aanloop maar een kortsluiting op het moment van inschakelen, en dat kost minstens een set zekeringen.

De driehoekcontactor recht in plaats van kruislings aansluiten

De driehoekcontactor hoort L1 op W2, L2 op U2 en L3 op V2 te leggen. Sluit je hem recht aan, dan draait het veld in driehoek de andere kant op dan in ster. De motor remt op het omschakelmoment met een stroompiek die veel hoger is dan een gewone aanloop.

Geen mechanische vergrendeling naast de elektrische

De verbreekcontacten voorkomen dat de besturing beide contactoren aanstuurt, maar ze doen niets als een contactor mechanisch blijft hangen. De vergrendeling tussen de twee spoelen blokkeert dat fysiek. Bij een schakeling die dagelijks vaak start, is dat het onderdeel dat een kortsluiting voorkomt.

De stertijd op gevoel instellen

Drie seconden klinkt redelijk, maar bij een zware massa is de motor dan nog lang niet op toeren. Meet de aanloopstroom met een stroomtang en kijk wanneer die afvlakt. Dat moment is de stertijd, en die verschilt per machine zelfs bij hetzelfde motorvermogen.

Een vieraderige kabel naar de motor trekken

Bij een geschakelde ster driehoek moeten alle zes de wikkeleinden naar de kast, dus je hebt zes aders plus aarde nodig. Wie een bestaande vieraderige kabel wil hergebruiken, komt onvermijdelijk bij een noodoplossing uit waarbij de bruggen alsnog in de motor blijven. Dan schakel je niets meer.

De draairichting omdraaien in het klemmenbord

Twee aders wisselen bij de motor of in de driehoekcontactor haalt de logica van de schakeling uit elkaar. Wisselen doe je in de voeding vóór de netcontactor, want dan draaien ster en driehoek allebei mee. Alles daarachter geeft twee verschillende draairichtingen in één schakeling.

De noodstop alleen in de startknop opnemen

Een noodstop moet de zelfhouding onderbreken, niet alleen de startpuls. Zit hij verkeerd in de kring, dan blijft de netcontactor gewoon aangetrokken en draait de motor door terwijl de knop is ingedrukt. Zet daarom alles wat moet kunnen afschakelen vóór de startknop.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Het opbouwen en bedraden van de kast zelf is werk dat een handige klusser met kennis van 400 volt kan doen. Er zijn drie momenten waarop je beter belt.

Het eerste is de voeding. Een nieuwe krachtstroomgroep of het verzwaren van een bestaande gebeurt achter de hoofdzekering in de meterkast, en dat is werk voor een erkend installateur. Datzelfde geldt als er een aardlekbeveiliging van type B bij moet omdat er een frequentieregelaar achter komt.

Het tweede is de machine waar de motor in zit. Bij een productiemachine of een pers hangt er meer aan de besturing dan alleen starten en stoppen, met veiligheidscircuits, deurschakelaars en noodstopketens die als geheel moeten kloppen. Een los ingebouwde ster driehoek schakeling kan zo'n keten stilletjes onderbreken.

Het derde is twijfel over de motor zelf. Wordt hij warm, ruikt hij scherp of blijft de stroom te hoog terwijl de schakeling klopt, dan zit het probleem in de wikkeling of in de aangedreven machine. Een motorrevisiebedrijf meet de isolatieweerstand en de wikkelingweerstanden en zegt binnen een halfuur of er nog wat te redden valt.