Serie schakelaar: twee lampen bedienen vanaf één plek

Wat een serie schakelaar precies doet

Een serie schakelaar is één schakelaar met twee wippen, waarmee je vanaf dezelfde plek twee lichtpunten onafhankelijk van elkaar bedient. De bovenste wip zet bijvoorbeeld de ganglamp aan en de onderste de lamp in de trapkast, zonder dat de een iets met de ander te maken heeft. Waar hij tussen de andere types staat, zie je in ons overzicht van schakelaars en schakelingen in huis.

Vanbinnen zit er één ding dat hem onderscheidt: de twee schakelhelften delen hetzelfde fasecontact, dat in de fabriek al is doorverbonden. Je brengt de fase dus maar één keer naar de schakelaar en toch werken beide wippen. Dat scheelt een ader en het scheelt geknoei in de inbouwdoos.

De naam klopt elektrotechnisch niet. De twee lampen staan namelijk niet in serie achter elkaar, ze hangen allebei parallel op dezelfde fase en worden alleen door twee losse contacten in hetzelfde huis geschakeld. Zouden ze echt in serie staan, dan zou de ene lamp niet kunnen branden zonder de andere. In de winkel kom je hem daarom ook tegen als dubbele schakelaar of tweevoudige schakelaar, en dat is precies hetzelfde onderdeel.

Deze pagina gaat over de keuze en de voorbereiding: wanneer je hem wilt, wat je ervoor moet trekken en hoe je hem op tekening zet. Hoe je de aders er daarna in krijgt, met het schema en de klemmen per merk, staat bij het aansluiten van een serieschakelaar.

Lees de uitleg uit de afbeelding

Twee toetsen kunnen twee lampen bedienen. Twee schakelaars kunnen ook samen één lamp bedienen. Dat vraagt een andere schakeling.

Bij de tekening: 1 plek bedient 1 lampgroep 1 plek met 2 toetsen bedient 2 lampgroepen 2 plekken bedienen dezelfde lampgroep

Eén lampgroep vanaf één plek

Een gewone schakelaar bedient de verlichting op één plaats. Meer lampen die altijd samen schakelen kunnen samen één lampgroep vormen.

Twee lampgroepen vanaf één plek

Met twee afzonderlijke toetsen kun je bijvoorbeeld wand- en plafondlicht apart bedienen. Een serieschakelaar is hiervoor iets anders dan twee bedieningspunten voor dezelfde lamp.

Eén lampgroep vanaf meerdere plekken

Bij een klassieke wisselschakeling bedienen twee schakelaars dezelfde verlichting. Voor meer bedieningsplekken of slim schakelen moet de complete gekozen schakeling worden bekeken.

Kies eerst het gewenste gebruik en controleer daarna het type en schema van de schakelaar. Het aantal toetsen vertelt niet welke klemmen achterop aanwezig zijn.

Bekijk de afbeelding op volledige grootte

Het verschil met een wisselschakelaar in één zin

Dit is de vraag die de meeste verkeerde aankopen veroorzaakt, en het antwoord is kort. Met één serie schakelaar bedien je twee lampen vanaf één plaats. Met twee wisselschakelaars bedien je één lamp vanaf twee plaatsen. Ze doen dus iets heel anders en je kunt ze niet voor elkaar inruilen.

Het verschil zit in het contact. Een schakelhelft van een serie schakelaar maakt of verbreekt één stroomkring, meer niet. Een wisselschakelaar heeft een gemeenschappelijk contact dat heen en weer springt tussen twee andere contacten, en juist dat springen maakt bediening vanaf twee plekken mogelijk. Hoe je die twee aan elkaar knoopt staat bij het aansluiten van een wisselschakelaar, en de complete schakeling met twee bedieningspunten heet een hotelschakeling.

Stel jezelf bij elk punt in huis dus twee vragen: hoeveel lampen wil ik hier bedienen, en vanaf hoeveel plaatsen? Twee lampen vanaf één plaats is een serie schakelaar. Eén lamp vanaf twee plaatsen is een paar wisselschakelaars. Wil je allebei tegelijk op hetzelfde punt, dus een lamp uit een wisselschakeling plus nog een tweede lamp, dan heb je een dubbele wisselschakelaar nodig waarbij je de fase zelf naar beide helften doorlust.

Type	Wat je ermee bedient	Aantal klemmen	Waaraan je hem herkent
Enkelpolige schakelaar	Eén lamp vanaf één plaats	2	Eén wip, twee klemmen, geen letters op de achterkant
Serie schakelaar	Twee lampen vanaf één plaats	3 of 4	Twee wippen, de fasecontacten zijn vanbinnen al doorverbonden
Wisselschakelaar	Eén lamp vanaf twee plaatsen	3	Eén wip, één contact gemerkt met L, P of een pijltje
Dubbele wisselschakelaar	Twee losse schakelingen, ook twee hotelschakelingen	6	Twee wippen, twee gescheiden groepjes van drie klemmen
Kruisschakelaar	Eén lamp vanaf drie of meer plaatsen	4	Zit altijd tussen twee wisselschakelaars in, nooit aan het eind
Schakelaar met drie standen	Eén armatuur met meerdere lichtkringen of standen	Verschilt per type	Eén bediening die vaste standen doorloopt in plaats van twee wippen

Waar een serie schakelaar in huis het meeste oplevert

Een serie schakelaar verdient zichzelf terug op plekken waar twee lichtpunten dicht bij elkaar horen maar je ze los wilt kunnen zetten. In de hal is dat de klassieker: de ganglamp op de ene wip en de lamp in de trapkast of de meterkast op de andere. Je hebt dan één inbouwdoos, één afdekraam en één keer boren in plaats van twee.

In de keuken is de combinatie van werkverlichting en sfeerverlichting logisch. De spots boven het aanrecht op de ene wip, de lamp boven de eettafel op de andere, allebei bij de deur waar je binnenkomt. Bij een badkamer zie je vaak het licht boven de spiegel naast de plafondlamp, waarbij je erop let dat de schakelaar buiten de natte zones blijft.

In een bijkeuken of wasruimte werkt het net zo goed voor het plafondlicht en een buitenlamp aan de achtergevel. Zet daar alleen geen apparaten achter. Een wasmachine of een warmtepompdroger als de AEG 8000 series Lavatherm hoort op een eigen wandcontactdoos, want zo'n machine heeft een besturing die zijn programma en zijn tijd onthoudt. Wie de stroom er met een wip af haalt, breekt het programma af en krijgt bij het inschakelen soms een foutmelding terug.

Buiten de woning kom je hem tegen bij een voordeurlamp en een lamp aan het pad, of bij een schuur met twee lichtpunten. Alles wat je op één plek wilt kunnen bedienen en los wilt kunnen laten branden, is een kandidaat.

Ruimte	Wat er op de twee wippen komt	Waar je op let
Hal en entree	Ganglamp en de lamp in de trapkast of meterkast	Moet de ganglamp ook bovenaan de trap bediend worden, dan is een wisselschakeling nodig
Keuken	Spots boven het aanrecht en de lamp boven de eettafel	Twee aparte schakeldraden naar twee aparte lichtpunten, niet één draad die zich splitst
Woonkamer	Plafondlamp en een geschakelde wandcontactdoos voor de schemerlamp	Die wandcontactdoos hangt dan aan de lichtgroep, dus alleen voor verlichting gebruiken
Badkamer	Plafondlamp en spiegelverlichting	Schakelaar buiten de natte zones plaatsen, meestal net buiten de deur
Slaapkamer	Plafondlamp en een leeslamp aan de wand	Wil je vanaf het bed kunnen schakelen, dan wordt het een wisselschakeling
Bijkeuken en wasruimte	Plafondlicht en de buitenlamp aan de achtergevel	Nooit een wasmachine of droger achter een wip, die horen op een eigen stopcontact
Zolder en trapgat	Zolderlicht en het licht op de overloop	Bij een trapgat wil je meestal twee bedieningspunten, dus een wisselschakeling
Tuin en berging	Buitenlamp en het licht in de schuur	Materiaal dat buiten hangt moet spatwaterdicht zijn, de schakelaar hangt bij voorkeur binnen

De serie schakelaar op je plattegrond intekenen

Verbouw je ingrijpend en laat je een installateur de bedrading trekken, dan is de tekening het moment waarop je het verschil maakt. Op een plattegrond met symbolen zie je in één oogopslag hoeveel bedieningspunten je krijgt, en de installateur weet dan precies wat hij moet trekken voordat de wanden dicht gaan. Achteraf een tweede lamp aan een bestaand punt hangen kost hakwerk en stucwerk.

Het symbool voor een schakelaar is een klein rondje met een streepje eraan. Hoe het aantal bedieningen wordt aangegeven verschilt per tekenprogramma en per installateur, dus vertrouw daar niet blind op. Wat altijd werkt is een renvooi: een legenda naast de plattegrond waarin je elk symbool één keer uitlegt in gewone taal. Zet daarin letterlijk dat een bepaald symbool een serie schakelaar met twee wippen is.

De tweede gewoonte die veel verwarring wegneemt, is nummeren. Geef elk schakelpunt een nummer en zet datzelfde nummer bij de lichtpunten die erbij horen, met een a en een b voor de twee wippen. Zo staat op de tekening zwart op wit dat schakelpunt 3 twee lichtpunten aanstuurt en niet één. Twijfel er niet over of dat overdreven is: de installateur trekt wat hij op de tekening ziet.

Zet bij elk punt ook de hoogte erbij als je van de gewoonte afwijkt, bijvoorbeeld bij een schakelaar boven een aanrechtblad. En loop de tekening op locatie nog een keer na met de deuren erbij getekend, want een schakelaar achter een openslaande deur is een fout die je alleen op de plek zelf ziet.

Wat je noteert	Hoe je het opschrijft	Waarom dat helpt
Type schakelpunt	In de renvooi uitgeschreven: enkel, serie, wissel of kruis	Symbolen verschillen per tekening, woorden niet
Nummer per schakelpunt	S1, S2, S3 en zo verder	Koppelt de schakelaar aan de juiste lichtpunten
Nummer per lichtpunt	S3a en S3b bij de twee lampen van één serie schakelaar	Maakt zichtbaar welke wip welke lamp bedient
Aantal aders naar het punt	3 aders bij een serie schakelaar	Voorkomt dat er achteraf een draad bij moet
Hoogte boven de vloer	Alleen noteren als je afwijkt van de gewoonte	Scheelt discussie op de bouw
Draairichting van de deur	Deurblad meetekenen in de open stand	Voorkomt een schakelaar achter een openstaande deur
Groepindeling	Bij elk punt de groep noteren	Beide lampen van een serie schakelaar horen op dezelfde groep

Wat je moet trekken voordat de wanden dicht gaan

Een serie schakelaar vraagt drie aders tussen de centraaldoos en de schakelaardoos: één bruine fasedraad en twee zwarte schakeldraden, elk naar een eigen lamp. Bij een gewone enkelpolige schakelaar zijn dat er maar twee. Dat ene extra draadje is het hele verschil tussen wel en niet kunnen uitbreiden, en het is bij het trekken vrijwel gratis.

De nul en de aarde gaan niet door de schakelaar heen. Die lopen in de centraaldoos rechtstreeks door naar de twee armaturen, samen met de schakeldraden die daar terugkomen. Hoe je het aan de kant van de lamp afmaakt, staat bij een lamp aansluiten op een schakelaar.

Wij leggen bij nieuwe leidingen liever een ader meer dan we nu nodig hebben. Een lege blauwe ader naar de schakelaardoos kost een paar tientjes op een hele woning en maakt later een wip met een controlelampje of een slimme module mogelijk. Trek je in buis, laat dan ook meteen een trekdraad achter in de buis, dan hoef je later niet opnieuw een veer door te duwen.

Welke aderdikte en welk kabeltype je kiest hangt af van de groep en van de manier waarop je de leiding wegwerkt. In onze draad- en kabelkiezer zoek je op wat er bij een lichtgroep hoort en waar het verschil tussen de kabeltypen zit. Wil je weten hoeveel er nog bij kan op de groep waar je deze punten aan hangt, gebruik dan de calculator voor groepen en vermogen.

Schakeling	Aders naar het schakelpunt	Aders tussen de schakelaars	Wat je later niet meer makkelijk verandert
Enkelpolige schakelaar	2, een fase heen en een schakeldraad terug	Niet van toepassing	Uitbreiden naar twee lampen vraagt een derde ader
Serie schakelaar	3, een fase en twee schakeldraden	Niet van toepassing	Een tweede bedieningspunt erbij, dat kan hij niet
Wisselschakeling met twee punten	1 fase naar de eerste, 1 lampdraad vanaf de tweede	2 stuurdraden	De route van de leiding tussen de twee schakelaars
Wisselschakeling plus een tweede lamp op één punt	Fase, lampdraad en een extra schakeldraad	2 stuurdraden	Vraagt een dubbele wisselschakelaar, geen serie schakelaar
Kruisschakeling met drie punten	Als bij de wisselschakeling	2 stuurdraden per traject	De plek van de kruisschakelaar, die hoort altijd in het midden
Geschakelde wandcontactdoos	3, fase, schakeldraad en nul	Niet van toepassing	De nul, die zit in een schakelaardoos meestal niet

Welke schakelaar serie past bij wat er al hangt

Naast het type is er nog een keuze te maken: de serie van het schakelmateriaal. Elke fabrikant verkoopt zijn schakelaars in productlijnen met een eigen vormtaal, en de wippen en afdekramen zijn per serie gemaakt. Een sokkel van het ene merk met een raam van het andere past niet, en zelfs binnen één merk lopen de series uit elkaar.

Ga je bijplaatsen in een woning waar al schakelmateriaal hangt, haal dan één bestaande wip en het afdekraam eraf en zoek de merknaam op de sokkel. Fabrikanten drukken die er meestal in. Vind je niets, maak dan een foto en neem een compleet exemplaar mee naar de winkel, want een vormverschil van een millimeter zie je op een foto niet.

Bij vrijwel alle merken is een serie schakelaar één module die in één inbouwdoos past, met een enkelvoudig afdekraam eromheen. Wil je twee losse schakelaars naast elkaar, dan heb je twee dozen nodig op 71 millimeter hart op hart en een tweevoudig raam. Dat verschil bepaalt hoeveel je moet boren, dus het is verstandig om het vooraf te weten in plaats van met de boormachine in je hand.

De klemindeling en de exacte aanduidingen verschillen per merk en per serie, dus houd altijd het gedrukte schema op de achterkant van de schakelaar aan en niet de tekening op de doos. Bij een gewone lichtschakelaar met één wip speelt datzelfde.

Merk	Bekende series	Waar je bij het bijbestellen op let
Gira	Standaard 55, E2, Event	De sokkels zijn breed uitwisselbaar, de wippen en ramen per serie
Busch-Jaeger	Balance SI, Future Linear, Reflex SI	Let op de afwijkende vorm van de wip bij oudere lijnen
JUNG	AS 500, LS 990	Strak vormgegeven ramen, kleuren lopen per serie uiteen
Berker	S.1, Q.1	Ramen en wippen zijn niet uitwisselbaar tussen de lijnen
Niko	Original, Pure	In Nederland minder gangbaar, bestel liever compleet
Peha	Standard, Aura	Komt veel voor in oudere woningen, controleer de sokkelmaat
Kopp	Milano, Malta	Klemmen zijn per schakelhelft in kleur uit elkaar gehouden
Schneider en Merten	System M, Merten M-Smart	Modulair opgebouwd, sokkel en raam apart bestellen

Wat een serie schakelaar niet kan

De grens van dit onderdeel is scherp, en die ken je het liefst voordat je bestelt. Een serie schakelaar heeft geen wisselcontact, dus hij kan niet meedoen in een schakeling met twee bedieningspunten. Probeer je het toch, dan reageert de lamp alleen zolang de andere schakelaar in een bepaalde stand staat, en verder gebeurt er niets. Op zo'n punt hoort een dubbele wisselschakelaar.

Dimmen kan hij ook niet. Elke wip is een aan-uitcontact, meer zit er niet in. Wil je twee lichtpunten allebei traploos regelen, dan heb je een dubbele dimmer nodig of een dimmer naast een gewone schakelaar. Waar je bij ledverlichting op moet letten voordat je bestelt, staat bij het aansluiten van een dimmer. Zoek je juist vaste standen achter één bediening, bijvoorbeeld voor een ventilator, dan is een schakelaar met drie standen de logischere keuze.

Twee verschillende groepen achter één serie schakelaar zetten kan niet, want de fasecontacten zijn vanbinnen doorverbonden. Dat is geen ontwerpfout maar precies de reden dat je maar één bruine draad nodig hebt.

Apparaten met een eigen besturing horen er ook niet achter. Een koelkast, een vaatwasser of een droger als de AEG 6000 series Lavatherm hoort op een eigen wandcontactdoos die aan blijft. Zet je zoiets achter een wip, dan haalt iemand vroeg of laat de stroom eraf terwijl het programma loopt, en dan sta je met natte was of ontdooide diepvries.

Hoogte, plaatsing en welke wip welke lamp doet

De plek van de schakelaar bepaalt hoe prettig hij in het gebruik is, en dat merk je pas als alles af is. De gewoonte in Nederland is een schakelaar op ongeveer 105 centimeter boven de vloer, aan de klinkzijde van de deur en op zo'n vijftien centimeter uit de deurpost. Een wet is dat niet, maar afwijken zonder reden valt op zodra er meer schakelaars in een rij zitten. De gangbare afstanden voor schakelaars en stopcontacten staan in ons overzicht van standaardmaten in huis.

Voor de bediening zelf helpt een vaste afspraak door de hele woning. Wij houden aan dat de bovenste wip de lamp is van de ruimte waar je binnenkomt, en de onderste de lamp verderop of het bijlicht. Wie dat overal hetzelfde doet, hoeft nooit meer te zoeken. Zit het na het aansluiten omgekeerd, dan wissel je met de groep uit de twee schakeldraden op de schakelaar om en is het opgelost.

Wil je een controlelampje of oriëntatieverlichting in de wippen, kijk dan eerst wat het model nodig heeft. Veel uitvoeringen vragen een nul in de inbouwdoos, en die zit bij een serie schakelaar standaard niet in de doos. Dat is dus een keuze die je bij het trekken van de leidingen al maakt, niet bij het afmonteren.

Kijk ook naar de ruimte in de doos. Een standaard inbouwdoos van 60 millimeter zit met drie aders en een paar lasklemmen al aardig vol. Krijg je de sokkel er niet in zonder een ader scherp te knikken, kies dan een diepere doos in plaats van harder te duwen.

Zo bepaal je of je een serie schakelaar nodig hebt

Deze volgorde werkt bij een verbouwing en net zo goed als je één punt in een bestaande woning wilt aanpakken.

1. Tel per ruimte de lichtpunten en de bedieningspunten

   Loop met je plattegrond door het huis en schrijf per ruimte op hoeveel lampen er komen en vanaf hoeveel plekken je ze wilt bedienen. Twee lampen vanaf één plek is een serie schakelaar. Eén lamp vanaf twee plekken is een wisselschakeling. Dit is de enige vraag die het type bepaalt, de rest volgt daaruit.

2. Zet het op tekening met een renvooi en nummers

   Teken elk schakelpunt in en geef het een nummer, en zet datzelfde nummer met een a en een b bij de bijbehorende lichtpunten. Leg in de renvooi in gewone taal uit welk symbool wat betekent. Daarmee voorkom je dat er een enkelpolige schakelaar wordt gemonteerd op een plek waar jij twee wippen bedoelde.

3. Controleer wat er aan aders ligt of komt te liggen

   Bij een serie schakelaar moeten er drie aders naar de doos: bruin voor de fase en twee zwarte schakeldraden. Zit er in een bestaande doos maar één zwarte ader, dan kan de tweede wip niets doen. Kijk dan of er een lege buis ligt waar een ader bij kan, want dat is een stuk minder werk dan hakken. Welke aders je precies kiest zoek je op in de draad- en kabelkiezer.

4. Kies het merk en de serie die bij het bestaande materiaal past

   Haal een bestaande wip en het afdekraam eraf en zoek de merknaam op de sokkel. Bestel de serie schakelaar, het afdekraam en de wippen uit dezelfde lijn. Losse onderdelen van verschillende merken passen niet op elkaar, en dat merk je pas als de rest van de klus al klaar is.

5. Meet de doos op en kies de inbouwmaat

   Eén serie schakelaar past in één inbouwdoos van 60 millimeter. Wil je twee losse modules naast elkaar, dan boor je twee dozen op 71 millimeter hart op hart, anders sluiten de ramen niet op elkaar aan. Zit de bestaande doos vol met aders en klemmen, reken dan meteen op een diepere uitvoering.

6. Maak de groep spanningsloos voordat je iets losdraait

   Schakel de juiste lichtgroep uit en controleer met een tweepolige spanningstester of er echt geen spanning meer staat. Een schroevendraaier met een lampje erin is daarvoor niet betrouwbaar. Zit er in dezelfde doos ook een stopcontact, controleer dan of dat op dezelfde groep hangt, want anders is de doos niet spanningsvrij.

7. Sluit aan volgens het schema op de schakelaar zelf

   De bruine draad gaat op het contact met de L, elke zwarte schakeldraad in een eigen schakeluitgang, één ader per contact. Houd het gedrukte schema op de achterkant aan en niet de tekening op de verpakking, want die twee wijken regelmatig af. De volledige uitleg met de klemmen per merk staat bij het aansluiten van een serieschakelaar.

8. Test beide wippen los van elkaar

   Zet de groep weer aan en bedien de wippen apart en daarna in alle combinaties. Beide lampen moeten onafhankelijk aan en uit gaan. Zit de verdeling over de wippen niet zoals je wilde, zet de groep dan uit en wissel de twee zwarte draden op de schakelaar om.

Maatvoering

De gangbare hoogtes en maten voor sanitair, elektra, keuken en trap, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Ruimte of vakgebied Alle Sanitair Elektra Keuken Trap Deuren Ventilatie

Ruimte of vakgebied	Onderdeel	Gangbare maat	Marge die in de praktijk werkt	Waar je op moet letten
Sanitair	Wastafel, bovenkant	85 cm boven de vloer	80 tot 90 cm	Meet vanaf de afgewerkte vloer. Bij een opzetkom reken je vanaf de bovenkant van de kom, dus zakt het meubel naar ongeveer 70 cm.
Sanitair	Wastafelkraan, uitloop	25 tot 30 cm boven de wastafelrand	wat past bij de kom	Te hoog geeft spatten, te laag krijg je je handen er niet onder.
Sanitair	Fonteintje in het toilet	80 tot 85 cm	75 tot 90 cm	Vaak iets lager dan een wastafel omdat de ruimte krap is.
Sanitair	Toiletpot, bovenkant zitting	40 tot 43 cm	38 tot 48 cm	Een verhoogd toilet zit op 46 tot 48 cm en zit voor veel mensen prettiger.
Sanitair	Hangend toilet, onderkant pot	40 cm boven de vloer	38 tot 45 cm	De hoogte bepaal je bij het stellen van het inbouwreservoir, daarna ligt hij vast.
Sanitair	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 80 cm	Te ver naar achteren betekent draaien terwijl je zit.
Sanitair	Douchekraan, thermostaat	100 tot 110 cm	95 tot 120 cm	Je wilt hem kunnen bedienen zonder in de straal te staan.
Sanitair	Doucheglijstang, bovenkant	180 tot 200 cm	afhankelijk van de lengste gebruiker	Reken op minstens 20 cm boven de kruin.
Sanitair	Regendouche, onderkant kop	205 tot 215 cm	200 tot 220 cm	Onder de 200 cm stoot een lange gebruiker zijn hoofd.
Sanitair	Handdoekradiator, onderkant	20 tot 30 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Laag genoeg voor luchtcirculatie, hoog genoeg om onder te dweilen.
Sanitair	Afvoer wastafel, muurdoorvoer	50 tot 55 cm	45 tot 60 cm	Onder de sifon door, en houd rekening met de kastindeling.
Elektra	Stopcontact in een woonruimte	30 cm hart boven de vloer	25 tot 40 cm	Bij nieuwbouw vaak 30 cm, bij renovatie kom je van alles tegen.
Elektra	Stopcontact boven een aanrechtblad	115 tot 125 cm	10 tot 20 cm boven het blad	Uit de spatzone van de kraan blijven.
Elektra	Lichtschakelaar	105 cm hart boven de vloer	90 tot 120 cm	Gelijk houden met de deurklink geeft een rustig beeld.
Elektra	Deurklink	100 cm hart boven de vloer	95 tot 105 cm	Ook de referentiehoogte waar schakelaars zich naar voegen.
Elektra	Meterkast, groepenkast	150 tot 180 cm	bereikbaar zonder trapje	De hoofdschakelaar moet zonder klimmen te bedienen zijn.
Elektra	Wandcontactdoos buiten	minimaal 30 cm boven maaiveld	hoger bij kans op opspattend water	Spatwaterdicht uitvoeren en op een aardlekschakelaar aansluiten.
Elektra	Bedrade deurbel, drukknop	110 tot 130 cm	100 tot 140 cm	Ook bereikbaar voor kinderen en vanuit een rolstoel.
Elektra	Wandlamp naast een spiegel	160 tot 170 cm	op ooghoogte van de gebruiker	Licht van opzij geeft minder schaduw dan licht van boven.
Elektra	Televisieaansluiting	40 cm of op de hoogte van het scherm	afhankelijk van de opstelling	Bij een hangend scherm wil je de doos achter het scherm.
Keuken	Werkblad, bovenkant	90 tot 95 cm	85 tot 100 cm	Vuistregel: elleboog min 10 tot 15 cm. Lange mensen willen echt hoger.
Keuken	Bovenkasten, onderkant	50 tot 60 cm boven het blad	45 tot 65 cm	Te laag en je kunt niet met een pan onder de kast werken.
Keuken	Afzuigkap boven een elektrische kookplaat	60 cm	55 tot 70 cm	Onder de 55 cm wordt de kap te warm en vet hij snel dicht.
Keuken	Afzuigkap boven een gaspit	65 cm	65 tot 75 cm	Bij gas altijd hoger dan bij inductie in verband met de vlam.
Keuken	Plint onder de keukenkasten	10 tot 15 cm	standaard 15 cm	Terugliggend zodat je met je tenen bij het blad kunt staan.
Keuken	Inbouwoven op ooghoogte	onderkant op 85 tot 90 cm	naar de gebruiker	Scheelt bukken met een hete plaat in je handen.
Trap	Trapleuning	90 cm boven de voorkant van de trede	85 tot 100 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede, niet vanaf de vloer.
Trap	Leuning langs een bordes	100 cm	90 tot 110 cm	Bij een bordes gelden strengere eisen dan langs de schuine trap.
Trap	Optrede, hoogte per trede	18 tot 20 cm	maximaal 21 cm binnen een woning	Alle treden even hoog, ook de eerste en de laatste.
Trap	Aantrede, diepte van de trede	22 tot 24 cm	minimaal 22 cm	Vuistregel: 2 keer de optrede plus de aantrede is 60 tot 64 cm.
Trap	Vrije doorloophoogte boven de trap	230 cm	minimaal 210 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede naar het plafond.
Trap	Spijlafstand van een balustrade	maximaal 10 cm	kleiner bij kinderen	Zo kan een kinderhoofdje er niet tussen.
Deuren	Binnendeur, standaardmaat	83 bij 201,5 cm	78 tot 93 cm breed	De dagmaat van het kozijn is groter dan het deurblad.
Deuren	Voordeur, standaardmaat	88 bij 201,5 cm	83 tot 100 cm breed	Breder is prettig bij verhuizen en bij een rollator.
Deuren	Speling onder een binnendeur	1 tot 1,5 cm	2 cm bij mechanische ventilatie	De kier is de luchttoevoer naar de afzuiging, dus dicht hem niet.
Deuren	Speling rondom in het kozijn	3 mm	2 tot 4 mm	Te weinig speling en de deur klemt zodra het hout werkt.
Deuren	Scharnieren, afstand tot de hoek	20 cm van boven en onder	15 tot 25 cm	Bij een zware deur een derde scharnier in het midden.
Ventilatie	Ventilatierooster in een raam	boven in het kozijn	op de bovenregel	Warme lucht komt boven binnen en zakt langs het glas, dat tocht minder.
Ventilatie	Afzuigpunt in een badkamer	hoog in de ruimte	20 tot 30 cm onder het plafond	Vocht stijgt, dus laag afzuigen werkt niet.
Ventilatie	Muurrooster kruipruimte	net boven het maaiveld	minimaal 15 cm	Anders slaat regenwater naar binnen en loopt het rooster dicht.
Ventilatie	Dakdoorvoer, afstand tot de nok	minimaal 50 cm	afhankelijk van het type	Te dicht bij de nok geeft terugslag bij wind.

Voordat je bestelt en gaat monteren

• Je weet per punt hoeveel lampen je bedient en vanaf hoeveel plaatsen
• Op de tekening staat een renvooi waarin het type schakelaar in woorden is uitgelegd
• Er liggen drie aders naar de schakelaardoos, of er kan er een bij door een lege buis
• Beide lampen van dit punt hangen op dezelfde groep
• Schakelaar, afdekraam en wippen komen uit dezelfde serie van hetzelfde merk
• De inbouwdoos is diep genoeg voor de aders en de lasklemmen die erin moeten
• De schakelaar zit aan de klinkzijde van de deur en niet achter het openstaande deurblad
• Er staat geen apparaat met een eigen besturing achter een van de twee wippen

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Een serie schakelaar kopen waar een wisselschakeling nodig is

Twee wippen lijken meer mogelijkheden te geven, maar een serie schakelaar kan geen bediening vanaf twee plaatsen. De lamp reageert dan alleen als de andere schakelaar toevallig in de goede stand staat. Wil je een lamp bij de voordeur en bovenaan de trap bedienen, dan zijn het twee wisselschakelaars.

Maar twee aders naar het schakelpunt trekken

Een enkelpolige schakelaar heeft twee aders nodig, een serie schakelaar drie. Die derde ader kost tijdens de ruwbouw bijna niets. Ontbreekt hij, dan moet er later gehakt en gestuct worden voor één draadje, of blijft de tweede wip voorgoed dood.

Twee groepen achter één schakelaar willen zetten

De fasecontacten van een serie schakelaar zitten vanbinnen aan elkaar, dus twee groepen kan niet. Bouw je zoiets alsnog met gescheiden schakelhelften, dan staat er spanning in de doos terwijl je één groep hebt uitgezet. Dat is precies de situatie waarin het bij later onderhoud misgaat.

Het schema op de verpakking aanhouden

De tekening op de doos gaat over een hele productlijn, het gedrukte schema op de achterkant gaat over het exemplaar dat je in je hand hebt. Die twee lopen regelmatig uiteen, en dan zoek je een fout die er niet is. Draai de schakelaar om en volg wat daar staat.

Onderdelen uit verschillende series door elkaar bestellen

Wippen en afdekramen zijn per serie gemaakt en passen zelden op een sokkel uit een andere lijn. Een raam dat net niet aansluit zie je vanaf de bank. Zoek het merk op de sokkel op voordat je bestelt, en neem bij twijfel een compleet exemplaar mee naar de winkel.

Een apparaat met een besturing achter een wip zetten

Een droger, een vaatwasser of een koelkast achter een schakelaar lijkt handig tegen sluipverbruik. Zo'n machine verliest halverwege een programma zijn stand en geeft daarna soms een melding op het display. Zet apparaten op een wandcontactdoos die aan blijft en gebruik de schakelaar voor verlichting.

De schakelaar plaatsen zonder aan de deur te denken

Op tekening ziet een schakelaar naast de deurpost er logisch uit, tot het deurblad de andere kant op draait en de wippen achter de open deur verdwijnen. Teken het deurblad in de open stand mee en loop de plekken op locatie na voordat er gehakt wordt.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Een serie schakelaar uitzoeken, intekenen en binnen een bestaande groep aansluiten is werk dat je met een spanningsloze groep prima zelf doet. Hoe de rest van de installatie in elkaar zit, van groepenkast tot lichtpunt, staat in ons overzicht van elektrawerk in huis. Er zijn wel situaties waarin je beter stopt.

Alles achter de hoofdzekering in de meterkast en in de aansluitkast van de netbeheerder is verzegeld werk. Een groep bijplaatsen, de groepenkast uitbreiden of een aardlekschakelaar vervangen hoort bij een installateur, ook als het maar om die ene extra lichtgroep gaat.

Bel ook als de aardlekschakelaar blijft afschakelen zodra je inschakelt en je na het nalopen van alle aders niet vindt waar het zit. Dat wijst op een aardsluiting ergens in de leiding, en dat vraagt om een meting met een isolatiemeter.

Kom je in een oude installatie waarin de aders bij het buigen barsten, of ontbreekt de aardleiding, dan is bijwerken geen goed idee. Laat dat stuk leiding vervangen in plaats van er een nieuwe schakelaar op te zetten. En moet je voor het lichtpunt hoog in een trapgat zijn, dan is de valhoogte het echte risico. Werk daar vanaf een stabiele opstelling of laat het over aan iemand die er het juiste materieel voor heeft.