Magneetschakelaar aansluiten: werking, schema en klemmen

Wat is een magneetschakelaar en wat lost hij op

Een magneetschakelaar is een schakelaar die je met stroom bedient in plaats van met je vinger. In het apparaat zit een spoel. Zet je daar spanning op, dan bouwt zich een magneetveld op dat een beweegbaar anker naar het vaste ijzer trekt, en dat anker duwt de hoofdcontacten tegen elkaar. Haal je de spanning weg, dan drukken veren alles weer uit elkaar en staat de belasting spanningsloos. Bij de schakelaars die je in huis met de hand bedient loopt de te schakelen stroom door de schakelaar zelf; hier zit de bediening er volledig los van.

Die scheiding tussen bediening en vermogen is het hele punt. Met een dun draadje vanaf een kamerthermostaat, een schakelklok of een drukknop bij de deur schakel je een pomp van drie kilowatt, een boiler of een machine in de werkplaats. De zware stroom loopt alleen door de korte, dikke aders tussen de kast en het apparaat. Het bedieningspunt zit veilig in een ruimte waar nooit meer dan de stuurspanning komt.

De namen lopen door elkaar heen. Magneetschakelaar, contactor en installatierelais duiden in de praktijk hetzelfde apparaat aan; contactor is de term die je in de catalogus van de fabrikant vindt. Een gewoon relais lijkt erop, maar is gemaakt voor kleine signaalstromen en heeft geen boogblussing. Een magneetschakelaar heeft dubbelonderbrekende contacten en kamers die de vlamboog uit elkaar trekken, en juist daarom mag hij een motor onder belasting uitschakelen.

Het verschil met een impulsschakelaar

Een impulsschakelaar, ook wel teleruptor genoemd, wisselt van stand bij elke korte puls op de spoel en blijft daarna mechanisch in die stand staan. Een magneetschakelaar doet dat niet: die staat alleen aan zolang er spanning op de spoel staat. Wil je meerdere drukknoppen die om beurten hetzelfde licht aan en uit zetten, dan is een impulsschakelaar de logische keuze. Wil je juist dat alles uitvalt en uit blijft zodra de spanning wegvalt, dan is de magneetschakelaar wat je zoekt. Voor het schakelen van één lamp vanaf twee plekken heb je geen van beide nodig; dat lost een wisselschakelaar aansluiten eenvoudiger op.

Wat er binnenin gebeurt als de spoel spanning krijgt

De kracht waarmee het anker wordt aangetrokken hangt af van de luchtspleet. Bij een open magneetschakelaar is die spleet groot, dus de zelfinductie van de spoel is laag en er loopt op dat moment veel meer stroom dan later. Zodra het anker aanligt sluit het ijzeren circuit, stijgt de zelfinductie en zakt de stroom sterk terug. Daarom staat er op een wisselspanningsspoel vaak een inschakelvermogen en een apart, veel lager houdvermogen. Dat verschil bepaalt of het contact dat de spoel stuurt zwaar genoeg is.

Een wisselspanningsveld gaat honderd keer per seconde door nul. Zonder maatregel zou het anker net zo vaak willen loslaten en zou het apparaat luid ratelen. In het pooltvlak zit daarom een koperen kortsluitring die een deel van de flux in fase verschuift, zodat er altijd trekkracht overblijft. Zit er vuil, verf of roest tussen de pooltvlakken of is die ring gebroken, dan hoor je dat meteen als een harde brom.

Aantrekken lukt volgens de meeste fabrikanten vanaf ongeveer vijfentachtig procent van de nominale spoelspanning. Het punt waarop hij weer afvalt ligt duidelijk lager en verschilt per merk en serie, dus zoek dat op in het datablad in plaats van er een vast getal aan te hangen. Wat wel altijd geldt: valt de netspanning weg, dan valt de magneetschakelaar af. Die eigenschap heet nulspanningsbeveiliging en is de reden dat een machine na een stroomonderbreking niet uit zichzelf weer aanloopt.

Waar een magneetschakelaar wel en niet het juiste antwoord is

Er wordt regelmatig een magneetschakelaar gekocht voor een probleem dat eenvoudiger op te lossen valt. Wil je één lichtpunt vanaf twee plekken bedienen, dan is dat een wisselschakeling en geen contactor. Vanaf drie of meer punten wordt het een hotelschakeling met kruisschakelaars ertussen of een impulsschakelaar. Wil je twee lichtgroepen los van elkaar bedienen vanaf één plek, dan is een serieschakelaar de goedkoopste en meest onderhoudsvrije oplossing.

Ook voor het regelen van lichtsterkte is een magneetschakelaar niets: die kent alleen aan en uit. Regelen doe je met een dimmer die bij het type lamp past. Voor het schakelen van standen op een ventilator of een kachel gebruik je een 3 standen schakelaar, die de belasting intern anders doorverbindt in plaats van hem alleen aan en uit te zetten.

De magneetschakelaar wint zodra minstens één van drie dingen speelt: de stroom is te groot voor gewoon schakelmateriaal, het bedieningspunt moet ver weg of met kleine spanning werken, of de installatie moet na een spanningsonderbreking uit blijven. Valt geen van die drie op je situatie, dan levert een contactor vooral een brommend kastje en extra bedrading op. Zit je op het punt waar één armatuur netjes moet worden aangesloten, kijk dan bij een lamp op een schakelaar aansluiten. Wie het grotere plaatje van de installatie in huis wil zien, vindt dat in ons overzicht van elektra in en om het huis.

Twee families: modulair en industrieel

Grofweg zijn er twee families. Modulaire installatiecontactoren klikken op de DIN-rail, zijn één tot drie modules breed en zijn bedoeld voor boilers, verlichting en vloerverwarming in een woning. Ze zijn compact, betaalbaar en hebben zelden ruimte voor een thermisch relais. Motorcontactoren uit de industriële series zijn zwaarder gebouwd, nemen een hulpcontactblok op en laten zich met een thermisch relais aanvullen. Alles met een motor erachter hoort in die tweede familie thuis.

Er is nog een verschil dat pas achteraf opvalt: geluid. Een modulaire contactor met een gewone wisselspanningsspoel bromt zacht maar hoorbaar, en dat is in een meterkast onder de trap naast een slaapkamer een probleem. Fabrikanten leveren daarvoor uitvoeringen met een gelijkgerichte spoel, die stil zijn. Kies daar meteen voor als de kast in of naast een verblijfsruimte hangt, want vervangen betekent later opnieuw de kast open.

Wat je wilt schakelen	Wat daarbij past	Waar je op let
Boiler op nachttarief	Modulaire installatiecontactor, spoel 230 V, ruim gekozen op AC-1	Sturen vanaf de schakelklok of het tariefcontact, niet vanaf de boilerthermostaat
Zwembadpomp of dompelpomp op 230 V	Contactor waarvan de motorwaarde boven de nominale motorstroom ligt	Een condensatormotor trekt hard aan; de motorstroom staat op het typeplaatje
Zaagmachine of afzuiging in de werkplaats	Motorcontactor met zelfhoud, stopknop en thermisch relais	De machine mag na een stroomonderbreking niet vanzelf weer aanlopen
Verlichting van een grote ruimte met veel led-drivers	Uitvoering die voor AC-5b is vrijgegeven, of een lampcontactor met voorlaadweerstand	De opgetelde inschakelpiek van drivers last gewone contacten vast
Vloerverwarming per zone	Modulaire contactor, gestuurd door de kamerthermostaat	Controleer eerst het contactvermogen dat de thermostaat mag schakelen
Meerdere lichtpunten vanaf één bewegingsmelder	Installatiecontactor achter de melder	Een tweedraads melder zonder nul laat de schakelaar vaak tikken
Krachtstroommachine op 400 V	Driepolige of vierpolige motorcontactor met motorbeveiliging	Fasevolgorde bepaalt de draairichting, dat controleer je vóór de eerste start
Meterkast in of naast een slaapkamer	Uitvoering met gelijkgerichte spoel, door fabrikanten geruisloos genoemd	Een gewone wisselspanningsspoel bromt continu zolang hij aangetrokken is

De juiste magneetschakelaar kiezen: AC-1, AC-3 en wat de stroom doet

Op de doos van een magneetschakelaar staat vaak één groot getal, bijvoorbeeld 25 A. Dat getal slaat op de lichtste gebruikscategorie en zegt weinig over wat het apparaat met een motor kan. Fabrikanten geven daarom per gebruikscategorie een aparte waarde. Een compacte motorcontactor die in AC-3 negen ampère mag schakelen, staat in AC-1 vaak voor vijfentwintig ampère in de tabel. Datzelfde apparaat, twee heel verschillende getallen.

Het verschil zit in wat er gebeurt op het moment van maken en breken. Een boiler trekt bij inschakelen ongeveer de stroom die hij daarna blijft trekken. Een kooiankermotor trekt bij aanloop vijf tot acht keer zijn nominale stroom, en bij het uitschakelen onder belasting staat er een flinke vlamboog op de contacten. Kies je op de AC-1 waarde terwijl er een motor achter hangt, dan branden de contacten in en lassen ze op een dag aan elkaar.

Gebruikscategorie	Wat voor belasting	Wat dat met de stroom doet	Waar je op let bij de keuze
AC-1	Ohmse belasting: boiler, elektrische verwarming, weerstandslast	Nauwelijks inschakelpiek, arbeidsfactor dicht bij één	Hier mag je de hoogste cataloguswaarde gewoon gebruiken
AC-3	Kooiankermotor die tijdens draaien wordt uitgeschakeld: pomp, ventilator, zaag	Aanloopstroom vijf tot acht keer de nominale stroom	Kies op het vermogen in kilowatt bij 400 volt uit de tabel van de fabrikant
AC-4	Motor die tippend of remmend wordt geschakeld, kraanwerk	Uitschakelen bij vrijwel volle aanloopstroom	Vraagt een fors zwaardere schakelaar dan AC-3 bij hetzelfde vermogen
AC-5a en AC-5b	Ontladingslampen met voorschakelapparaat, gloeilampen	Korte maar zeer hoge inschakelpiek	Bij veel led-drivers achter elkaar telt die piek per driver op
AC-7a en AC-7b	Huishoudelijke toepassingen en kleine motoren	Tussen AC-1 en AC-3 in	Deze categorie staat op de meeste modulaire installatiecontactoren
DC-1 tot DC-5	Gelijkstroomkringen, accu- en zonnesystemen	De boog dooft niet vanzelf, want er is geen nuldoorgang	Vraagt een uitvoering die daarvoor is vrijgegeven, niet zomaar een AC-type

Zo lees je de klemmen A1, A2 en de nummers van de contacten

Alle klemnummers op een magneetschakelaar volgen een vast systeem, en zodra je dat systeem kent lees je elk schema. De spoel heeft altijd A1 en A2. De hoofdcontacten zijn met één cijfer per zijde genummerd, waarbij oneven de ingaande kant is en even de uitgaande. De hulpcontacten hebben twee cijfers: het eerste cijfer is het volgnummer van dat contact, het tweede cijfer vertelt de functie. Eindigt het paar op 1 en 2, dan is het een verbreekcontact; eindigt het op 3 en 4, dan is het een maakcontact.

In een schema staat de magneetschakelaar meestal als -K1, met de spoel als los rechthoekje in de stuurstroomkring en de hoofdcontacten ergens anders op de tekening in de vermogenskring. Dat de spoel en de contacten los van elkaar getekend staan is geen slordigheid maar de standaardmanier: de verbinding zit in de naam -K1. Wie dat niet doorheeft zoekt zich suf naar draden die nergens naartoe lijken te gaan.

Klem of klempaar	Wat het is	Waar je het voor gebruikt	Waar je op moet letten
A1 en A2	De twee aansluitingen van de spoel	Stuurstroom vanaf een drukknop, thermostaat, klok of besturing	De spoelspanning staat op de spoel gedrukt, meestal in klein schrift aan de voorkant
1-2, 3-4, 5-6	De drie hoofdcontacten, alle drie maakcontacten	De fasen naar de motor, de boiler of de verdeling	Oneven is de ingaande zijde, even de uitgaande; houd dat consequent aan
7-8	Vierde hoofdpool	De nul meeschakelen of een vierde geleider	Alleen aanwezig op vierpolige uitvoeringen, niet bijplaatsbaar
13 en 14	Hulpcontact, maakcontact	Zelfhoud rond een startknop, of een lampje dat aangeeft dat hij aan staat	Sluit tegelijk met de hoofdcontacten, niet eerder
21 en 22	Hulpcontact, verbreekcontact	Vergrendelen van een tweede magneetschakelaar, of een uitmelding	Opent juist bij aantrekken, dus andersom dan 13-14
31-32 en 43-44	Extra hulpcontacten in een opklikbaar blok	Meer signalen zonder een groter apparaat te hoeven kopen	Het blok klikt op de voorzijde of op de zijkant, dat verschilt per serie
57-58 en 67-68	Vertraagde hulpcontacten op een tijdblok	Omschakelen bij ster driehoek, of een nalooptijd van een ventilator	Controleer of het aantrekvertraging of afvalvertraging is, dat is niet hetzelfde
95-96	Verbreekcontact van het thermisch relais	In de stuurstroom, zodat de spoel afvalt bij overbelasting	Dit contact hoort in serie met de spoel, niet in de hoofdstroom
97-98	Maakcontact van het thermisch relais	Een storingslamp of een melding naar de besturing	Schakelt geen vermogen, alleen een signaal

Een magneetschakelaar van 230 volt aansluiten

Bij verreweg de meeste toepassingen in een woning heb je een spoel van 230 volt. Het aansluiten daarvan komt neer op twee draden: A1 gaat naar de fase die door je bedieningscontact wordt geschakeld, A2 gaat naar de nul. Bij een wisselspanningsspoel maakt het elektrisch niet uit welke van de twee klemmen de fase krijgt, maar het voorschrift is dat je het schakelende contact in de fase zet en nooit in de nul. Schakel je in de nul, dan blijft de spoel via A1 aan de fase liggen en staat er spanning in het apparaat terwijl alles uit lijkt te staan.

Haal de fase en de nul voor de spoel altijd uit dezelfde groep. Doe je dat niet, dan kun je de groep van de belasting uitzetten terwijl de spoel gewoon bekrachtigd blijft vanuit een andere groep. Twijfel je welke groep waar op zit, dan begint dat met uitzoeken hoe een aardlekschakelaar de groepen eronder verdeelt.

Spoelspanning	Waar je hem tegenkomt	Zo sluit je hem aan	Waar je op moet letten
230 V wisselspanning	Vrijwel alle installatiecontactoren in een woning	A1 op de geschakelde fase, A2 op de nul van dezelfde groep	Het bedieningscontact hoort in de fase, nooit in de nul
400 V wisselspanning	Oudere machinekasten en werkplaatsinstallaties	Tussen twee fasen, dus A1 op L1 en A2 op L2	Valt één fase weg, dan valt de schakelaar af; dat is bedoeld gedrag
24 V wisselspanning	Besturingen met een stuurtransformator	Vanaf de secundaire zijde van de trafo, volgens het kastschema	Over een lange, dunne stuurleiding zakt 24 volt snel te ver weg
24 V gelijkspanning	Besturingen, domotica, laadpunten	A1 op plus en A2 op min, tenzij het typeplaatje anders aangeeft	Zit er een diode of varistor in de spoel, dan ligt de polariteit vast
110 V wisselspanning	Geïmporteerde machines en oudere industriële kasten	Uitsluitend via de bijbehorende stuurtransformator	Een 230 V-spoel op 110 volt trekt niet aan en gaat luid brommen
12 V gelijkspanning	Kleine schakelingen, tuinverlichting, voertuigtechniek	Volgens het schema van de fabrikant	Dit is meestal een relais en geen contactor, controleer het contactvermogen

Zo ziet het schema eruit, van doorschakelen tot zelfhoud

Het eenvoudigste schema heeft twee kringen. In de vermogenskring lopen de fasen via de klemmen 1, 3 en 5 naar binnen en via 2, 4 en 6 naar de belasting. In de stuurkring loopt de fase via het bedieningscontact naar A1, en gaat A2 rechtstreeks naar de nul. Meer is er niet aan wanneer een thermostaat of schakelklok het werk doet: sluit dat contact, dan trekt de schakelaar aan, opent het, dan valt hij af.

Zodra je met een drukknop wilt starten wordt het schema iets langer, want een drukknop veert terug. Dan gebruik je zelfhoud. De stopknop is een verbreekcontact en zit vooraan in de stuurkring. Daarachter zit de startknop als maakcontact, en parallel over die startknop leg je het hulpcontact 13-14 van de schakelaar zelf. Druk je op start, dan trekt hij aan, sluit 13-14 en neemt de stroom over van de knop die je loslaat. Druk je op stop, dan wordt de hele keten onderbroken en valt alles af.

Precies dat maakt het geschikt voor machines. Valt tijdens het werk de spanning weg, dan verliest de spoel zijn bekrachtiging, opent 13-14 en blijft de machine uit tot iemand bewust op start drukt. Bij een cirkelzaag of een afzuiging zou de machine anders gaan draaien op het moment dat de spanning terugkomt en jij er met je handen bij staat. Een gewone lichtschakeling heeft die eigenschap niet en hoeft die ook niet te hebben, zoals je ziet bij een gewone lichtschakelaar aansluiten.

Wil je twee schakelaars die elkaar nooit tegelijk mogen aantrekken, bijvoorbeeld voor het omkeren van de draairichting van een motor, dan leg je het verbreekcontact 21-22 van de ene in de spoelkring van de andere. Vertrouw daar niet blind op: bij omkeerschakelingen hoort ook een mechanische vergrendeling tussen de twee behuizingen, want twee vastgelaste hoofdcontacten leggen anders twee fasen kort.

Inbouwen op de DIN-rail en de aders die erop komen

Een magneetschakelaar klikt op een DIN-rail en neemt afhankelijk van het type één tot vier modules in. Zet hem niet klem tussen twee andere apparaten als er stroom van betekenis doorheen gaat, want de contacten en de spoel produceren allebei warmte. Fabrikanten geven in het datablad aan hoeveel de belastbaarheid terugloopt wanneer je meerdere exemplaren tegen elkaar plaatst, en hoeveel ruimte er boven en onder vrij moet blijven. Een kast die tot de laatste module vol zit, haalt de waarden op het typeplaatje niet.

Voor de hoofdaders geldt gewoon de doorsnede die bij de stroom en de beveiliging van die groep hoort. Welke ader bij welke waarde past en welk kabeltype waar mag liggen, zoek je op in onze tabel met draaddiktes en kabelsoorten. Gaat het om een nieuwe zware belasting, kijk dan eerst met de rekenhulp voor groepen en vermogen of de bestaande groep dat er nog bij kan hebben. Een schakelaar die netjes schakelt terwijl de groep te licht is, verplaatst het probleem alleen naar de automaat.

Zet op soepele aders altijd adereindhulzen. Een gevlochten ader die je los onder een klemschroef draait, waaiert uit, houdt maar een deel van het contactvlak vast en loopt daardoor warm. Trek de klemmen na op het moment dat de fabrikant een aanhaalmoment opgeeft, en controleer ze nog een keer nadat de installatie een tijd onder belasting heeft gedraaid.

Wordt de bestaande kast te vol, dan is een aparte onderverdeling in de garage of de werkplaats vaak netter dan alles in de meterkast proppen. Hoe hoog zo'n kast hoort te hangen staat bij de gangbare montagehoogtes in huis. Het aanleggen van de voeding naar zo'n onderverdeling begint achter de hoofdzekering en dat is werk voor een installateur.

Beveiligen is een aparte taak

Een magneetschakelaar schakelt, hij beveiligt niet. Hij heeft geen enkele meting aan boord en trekt zich niets aan van een motor die vastloopt of van een kabel die te warm wordt. De beveiliging tegen kortsluiting komt van de automaat in de kast, de beveiliging tegen aanraking van de aardlekschakelaar, en de beveiliging tegen langdurige overbelasting van een thermisch relais of een motorbeveiligingsschakelaar.

Een thermisch relais klik je onder de motorcontactor en je stelt het in op de nominale stroom die op het typeplaatje van de motor staat. Bij overbelasting buigen bimetalen langzaam door en opent het contact 95-96, dat in serie met de spoel zit. De spoel valt af en de motor stopt. Zet dat instelwieltje niet hoger dan het typeplaatje aangeeft omdat het relais steeds aanslaat: dan neem je de beveiliging weg in plaats van het probleem op te lossen.

Bij motoren die vaker aanlopen dan een paar keer per uur, of die zwaar aanlopen, loopt een thermisch relais soms te vroeg weg. Een motorbeveiligingsschakelaar met instelbare thermische en magnetische afschakeling is dan de betere keuze, en die combineert de beveiliging tegen kortsluiting en tegen overbelasting in één apparaat. Wat je nooit doet, is de beveiliging weglaten omdat de automaat toch al in de kast zit; die is gedimensioneerd op de kabel, niet op de motorwikkeling.

Klapt er ondanks alles regelmatig iets uit terwijl de belasting normaal lijkt, kijk dan ook naar de aardlek. Vermogenselektronica in een frequentieregelaar of een pompbesturing geeft lekstroom naar aarde, en die telt op met de rest van de installatie. Hoe je dat systematisch uitzoekt staat bij het opsporen van de oorzaak als de aardlekschakelaar eruit klapt.

Als hij bromt, tikt of niet meer afvalt

Een magneetschakelaar geeft vrij duidelijk aan wat eraan scheelt, mits je weet waar je naar luistert. Een zachte brom hoort erbij zolang de spoel op wisselspanning werkt. Wordt die brom hard en onregelmatig, dan zit er iets tussen de pooltvlakken of is de kortsluitring in het anker gebroken. Tikken in een snel tempo wijst bijna altijd op een spoel die te weinig spanning krijgt.

Het lastigste geval is een schakelaar die niet meer afvalt terwijl de stuurstroom weg is. Meet dan eerst of er echt geen spanning meer op A1 en A2 staat. Is die spanning er niet en blijft hij toch aangetrokken, dan zitten de hoofdcontacten aan elkaar gelast of klemt het anker mechanisch. Vervangen is dan het enige juiste, en meteen de vraag stellen of het type wel zwaar genoeg gekozen was.

Wat je merkt	Wat er meestal aan de hand is	Wat eraan helpt
Harde brom zodra hij aantrekt	Vuil, verf of corrosie op de pooltvlakken, of een gebroken kortsluitring	Spanningsloos maken, de vlakken schoonmaken; blijft het, dan vervangen
Zachte, constante brom	Normaal gedrag van een spoel op wisselspanning	Een uitvoering met gelijkgerichte spoel kiezen als hij naast een slaapkamer hangt
Trekt niet aan, terwijl er spanning op A1 en A2 lijkt te staan	Spanningsval over een lange dunne stuurleiding, of de verkeerde spoelspanning	Meten tijdens het inschakelen, en de stuurleiding een maat dikker maken
Tikt snel achter elkaar	De spoel krijgt net te weinig, vaak door lekstroom van een tweedraads melder	Een nulgeleider meevoeren naar de melder of een geschikte lastweerstand plaatsen
Valt niet af als de stuurstroom weg is	Hoofdcontacten aan elkaar gelast, of het anker klemt	Vervangen en een zwaardere gebruikscategorie kiezen
Verkleurde klemmen of een schroeilucht	Te licht gekozen voor de belasting, of losgelopen klemschroeven	Vervangen, alle klemmen natrekken en de belasting opnieuw narekenen
Valt af tijdens bedrijf	Het thermisch relais heeft ingegrepen, of er is een spanningsdip op de stuurkring	Het relais uitlezen en instellen op de nominale stroom van het typeplaatje
Schakelt wel, maar de motor bromt en trekt niet op	Eén hoofdcontact maakt geen verbinding, de motor draait op twee fasen	Stroom per fase meten met een stroomtang, daarna de schakelaar vervangen

Zo sluit je een magneetschakelaar met een 230 volt spoel aan

Deze volgorde geldt voor een installatiecontactor op DIN-rail in een bestaande verdeelkast, gestuurd door een klok, een thermostaat of een drukknop.

1. Maak de groep spanningsloos en controleer dat

   Schakel de betreffende automaat uit en markeer of vergrendel hem, zodat niemand hem terugzet terwijl jij in de kast zit. Controleer daarna met een tweepolige spanningszoeker op de klemmen zelf dat er niets meer op staat. Test je spanningszoeker vooraf op een kring waarvan je zeker weet dat hij leeft.

2. Lees af wat je in handen hebt

   Kijk op de voorzijde welke spoelspanning erin zit en welke waarden per gebruikscategorie gelden. Een spoel van 400 volt in een 230 volt kring trekt niet aan, en een schakelaar die alleen op AC-1 ruim genoeg is, houdt een motor niet lang uit. Controleer meteen of het aantal polen klopt met wat je wilt schakelen.

3. Plaats hem op de rail met ruimte eromheen

   Klik de schakelaar op de DIN-rail en laat naast een zwaar belaste uitvoering een module vrij. De contacten en de spoel geven warmte af, en apparaten die tegen elkaar aan zitten halen elkaars belastbaarheid naar beneden. Zet hem zo neer dat je later nog bij de klemmen kunt met een schroevendraaier.

4. Sluit eerst de hoofdstroom aan

   Voer de aders vanaf de automaat op de oneven klemmen 1, 3 en 5 en de aders naar de belasting op de even klemmen 2, 4 en 6. Houd die richting consequent aan, ook als het apparaat elektrisch niet merkt dat je hem omdraait. De volgende monteur leest het schema aan de nummering af en niet aan jouw gewoonte.

5. Leg de stuurstroom aan op A1 en A2

   De fase gaat via het bedieningscontact naar A1, de nul rechtstreeks naar A2. Haal die fase en nul uit dezelfde groep, want anders staat de spoel nog onder spanning als de groep van de belasting uit is. Het schakelende contact hoort in de fase te zitten; schakelen in de nul is geen alternatief.

6. Voeg zelfhoud en beveiliging toe waar dat nodig is

   Bij bediening met drukknoppen zet je de stopknop als verbreekcontact vooraan in de kring, de startknop daarachter, en het hulpcontact 13-14 parallel over de startknop. Hangt er een motor achter, klik dan het thermisch relais eronder en neem het contact 95-96 in serie met de spoel op. Stel het relais in op de nominale stroom van het typeplaatje.

7. Trek na, sluit af en test zonder belasting

   Controleer elke klemschroef en gebruik een momentschroevendraaier als de fabrikant een waarde opgeeft. Zet blindplaatjes terug en breng de labels aan. Schakel de groep in en bedien de schakeling een paar keer met de belasting nog los, zodat je hoort en ziet dat hij netjes aantrekt en afvalt.

8. Meet onder belasting

   Zet de belasting erop en meet met een stroomtang de stroom per fase. Ze horen bij een motor ongeveer gelijk te zijn; wijkt er één sterk af, dan maakt dat hoofdcontact niet goed. Voel na een half uur draaien of de klemmen en de behuizing niet ongewoon warm worden.

Maatvoering

De gangbare hoogtes en maten voor sanitair, elektra, keuken en trap, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Ruimte of vakgebied Alle Sanitair Elektra Keuken Trap Deuren Ventilatie

Ruimte of vakgebied	Onderdeel	Gangbare maat	Marge die in de praktijk werkt	Waar je op moet letten
Sanitair	Wastafel, bovenkant	85 cm boven de vloer	80 tot 90 cm	Meet vanaf de afgewerkte vloer. Bij een opzetkom reken je vanaf de bovenkant van de kom, dus zakt het meubel naar ongeveer 70 cm.
Sanitair	Wastafelkraan, uitloop	25 tot 30 cm boven de wastafelrand	wat past bij de kom	Te hoog geeft spatten, te laag krijg je je handen er niet onder.
Sanitair	Fonteintje in het toilet	80 tot 85 cm	75 tot 90 cm	Vaak iets lager dan een wastafel omdat de ruimte krap is.
Sanitair	Toiletpot, bovenkant zitting	40 tot 43 cm	38 tot 48 cm	Een verhoogd toilet zit op 46 tot 48 cm en zit voor veel mensen prettiger.
Sanitair	Hangend toilet, onderkant pot	40 cm boven de vloer	38 tot 45 cm	De hoogte bepaal je bij het stellen van het inbouwreservoir, daarna ligt hij vast.
Sanitair	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 80 cm	Te ver naar achteren betekent draaien terwijl je zit.
Sanitair	Douchekraan, thermostaat	100 tot 110 cm	95 tot 120 cm	Je wilt hem kunnen bedienen zonder in de straal te staan.
Sanitair	Doucheglijstang, bovenkant	180 tot 200 cm	afhankelijk van de lengste gebruiker	Reken op minstens 20 cm boven de kruin.
Sanitair	Regendouche, onderkant kop	205 tot 215 cm	200 tot 220 cm	Onder de 200 cm stoot een lange gebruiker zijn hoofd.
Sanitair	Handdoekradiator, onderkant	20 tot 30 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Laag genoeg voor luchtcirculatie, hoog genoeg om onder te dweilen.
Sanitair	Afvoer wastafel, muurdoorvoer	50 tot 55 cm	45 tot 60 cm	Onder de sifon door, en houd rekening met de kastindeling.
Elektra	Stopcontact in een woonruimte	30 cm hart boven de vloer	25 tot 40 cm	Bij nieuwbouw vaak 30 cm, bij renovatie kom je van alles tegen.
Elektra	Stopcontact boven een aanrechtblad	115 tot 125 cm	10 tot 20 cm boven het blad	Uit de spatzone van de kraan blijven.
Elektra	Lichtschakelaar	105 cm hart boven de vloer	90 tot 120 cm	Gelijk houden met de deurklink geeft een rustig beeld.
Elektra	Deurklink	100 cm hart boven de vloer	95 tot 105 cm	Ook de referentiehoogte waar schakelaars zich naar voegen.
Elektra	Meterkast, groepenkast	150 tot 180 cm	bereikbaar zonder trapje	De hoofdschakelaar moet zonder klimmen te bedienen zijn.
Elektra	Wandcontactdoos buiten	minimaal 30 cm boven maaiveld	hoger bij kans op opspattend water	Spatwaterdicht uitvoeren en op een aardlekschakelaar aansluiten.
Elektra	Bedrade deurbel, drukknop	110 tot 130 cm	100 tot 140 cm	Ook bereikbaar voor kinderen en vanuit een rolstoel.
Elektra	Wandlamp naast een spiegel	160 tot 170 cm	op ooghoogte van de gebruiker	Licht van opzij geeft minder schaduw dan licht van boven.
Elektra	Televisieaansluiting	40 cm of op de hoogte van het scherm	afhankelijk van de opstelling	Bij een hangend scherm wil je de doos achter het scherm.
Keuken	Werkblad, bovenkant	90 tot 95 cm	85 tot 100 cm	Vuistregel: elleboog min 10 tot 15 cm. Lange mensen willen echt hoger.
Keuken	Bovenkasten, onderkant	50 tot 60 cm boven het blad	45 tot 65 cm	Te laag en je kunt niet met een pan onder de kast werken.
Keuken	Afzuigkap boven een elektrische kookplaat	60 cm	55 tot 70 cm	Onder de 55 cm wordt de kap te warm en vet hij snel dicht.
Keuken	Afzuigkap boven een gaspit	65 cm	65 tot 75 cm	Bij gas altijd hoger dan bij inductie in verband met de vlam.
Keuken	Plint onder de keukenkasten	10 tot 15 cm	standaard 15 cm	Terugliggend zodat je met je tenen bij het blad kunt staan.
Keuken	Inbouwoven op ooghoogte	onderkant op 85 tot 90 cm	naar de gebruiker	Scheelt bukken met een hete plaat in je handen.
Trap	Trapleuning	90 cm boven de voorkant van de trede	85 tot 100 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede, niet vanaf de vloer.
Trap	Leuning langs een bordes	100 cm	90 tot 110 cm	Bij een bordes gelden strengere eisen dan langs de schuine trap.
Trap	Optrede, hoogte per trede	18 tot 20 cm	maximaal 21 cm binnen een woning	Alle treden even hoog, ook de eerste en de laatste.
Trap	Aantrede, diepte van de trede	22 tot 24 cm	minimaal 22 cm	Vuistregel: 2 keer de optrede plus de aantrede is 60 tot 64 cm.
Trap	Vrije doorloophoogte boven de trap	230 cm	minimaal 210 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede naar het plafond.
Trap	Spijlafstand van een balustrade	maximaal 10 cm	kleiner bij kinderen	Zo kan een kinderhoofdje er niet tussen.
Deuren	Binnendeur, standaardmaat	83 bij 201,5 cm	78 tot 93 cm breed	De dagmaat van het kozijn is groter dan het deurblad.
Deuren	Voordeur, standaardmaat	88 bij 201,5 cm	83 tot 100 cm breed	Breder is prettig bij verhuizen en bij een rollator.
Deuren	Speling onder een binnendeur	1 tot 1,5 cm	2 cm bij mechanische ventilatie	De kier is de luchttoevoer naar de afzuiging, dus dicht hem niet.
Deuren	Speling rondom in het kozijn	3 mm	2 tot 4 mm	Te weinig speling en de deur klemt zodra het hout werkt.
Deuren	Scharnieren, afstand tot de hoek	20 cm van boven en onder	15 tot 25 cm	Bij een zware deur een derde scharnier in het midden.
Ventilatie	Ventilatierooster in een raam	boven in het kozijn	op de bovenregel	Warme lucht komt boven binnen en zakt langs het glas, dat tocht minder.
Ventilatie	Afzuigpunt in een badkamer	hoog in de ruimte	20 tot 30 cm onder het plafond	Vocht stijgt, dus laag afzuigen werkt niet.
Ventilatie	Muurrooster kruipruimte	net boven het maaiveld	minimaal 15 cm	Anders slaat regenwater naar binnen en loopt het rooster dicht.
Ventilatie	Dakdoorvoer, afstand tot de nok	minimaal 50 cm	afhankelijk van het type	Te dicht bij de nok geeft terugslag bij wind.

Voordat je de kast dichtdoet

• De spoelspanning op het apparaat komt overeen met de spanning die je op A1 en A2 zet
• Fase en nul van de stuurstroom komen uit dezelfde groep als de belasting
• Het bedieningscontact zit in de fase en niet in de nul
• De ingaande aders zitten op de oneven klemmen, de uitgaande op de even
• Alle soepele aders hebben een adereindhuls en alle klemschroeven zijn nagetrokken
• Bij een motor zit er een thermisch relais of motorbeveiliging in, ingesteld op de waarde van het typeplaatje
• De schakelaar trekt aan en valt af zonder tikken of harde brom
• Het schema en de labels zitten in de kast, zodat een ander het over een jaar nog kan lezen

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Kiezen op het grootste getal op de doos

Het getal dat vooraan staat is meestal de AC-1 waarde en geldt voor ohmse belasting. Hangt er een motor of een rij led-drivers achter, dan ligt de toegestane stroom flink lager. Zoek in de tabel van de fabrikant de waarde op bij de categorie die op jouw belasting slaat.

Het bedieningscontact in de nuldraad zetten

Elektrisch schakelt het net zo goed, en juist daarom gaat het vaak zo. Maar de spoel blijft dan via A1 aan de fase liggen en er staat spanning in het apparaat terwijl alles uit lijkt te staan. Het voorschrift is duidelijk: het schakelende contact hoort in de fase.

Fase en nul voor de spoel uit twee verschillende groepen halen

De schakeling werkt, tot iemand de groep van de belasting uitzet en de spoel gewoon bekrachtigd blijft vanuit een andere groep. Wie daarna aan het apparaat gaat werken, denkt dat alles dood is. Voed de stuurstroom uit dezelfde groep en noteer dat op het schema in de kast.

Denken dat een magneetschakelaar beveiligt

Hij meet niets. Een vastgelopen motor, een te warme kabel of een kortsluiting laat hij ongemoeid doorlopen tot de automaat of de aardlek ingrijpt. De beveiliging tegen overbelasting hoort van een thermisch relais of een motorbeveiligingsschakelaar te komen, ingesteld op de waarde van het typeplaatje.

Het thermisch relais hoger zetten omdat het steeds aanslaat

Als het relais wegloopt is er iets aan de hand: een te zware belasting, een slecht lopende lagering of een motor die te vaak achter elkaar aanloopt. Het wieltje omhoog draaien maakt het symptoom weg en laat het probleem staan, met een doorgebrande wikkeling als eindpunt.

Soepele aders zonder adereindhuls onder de klem

Een gevlochten ader waaiert onder de schroef uit, waardoor maar een deel van de draadjes echt contact maakt. De overgangsweerstand loopt op, de klem wordt warm en op termijn verkleurt het kunststof eromheen. Een huls van de juiste maat en een goede krimptang kosten een paar minuten.

De kast volledig volbouwen

Contacten en spoelen geven warmte af, en apparaten die klem tegen elkaar zitten koelen elkaar niet meer weg. De fabrikant geeft daarom een reductiefactor voor het naast elkaar plaatsen. Laat bij zwaar belaste uitvoeringen een module vrij en houd de vrije ruimte boven en onder de rail aan.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Het aanbrengen van een magneetschakelaar op de rail van een bestaande, uitgeschakelde groep is werk dat een handige klusser met kennis van installatiewerk zelf kan doen. Er zijn wel duidelijke grenzen waar je stopt en belt.

De eerste is alles vóór de hoofdzekering in de meterkast. De aansluitkast, de zegels en de hoofdschakelaar zijn van de netbeheerder en die mag je niet openen of aanpassen. Moet de groepenkast groter worden of komt er een voeding naar een onderverdeling in de garage of de werkplaats, dan hoort dat bij een installateur die het ook meet en oplevert.

De tweede is krachtstroom. Een driefasenmotor met een omkeerschakeling, een ster driehoek aanloop of een frequentieregelaar vraagt kennis van fasevolgorde, vergrendeling en beveiliging die je niet uit een schema haalt. Een verkeerd ingestelde beveiliging merk je pas als de wikkeling doorbrandt.

De derde is machineveiligheid. Zit er een noodstop, een deurschakelaar of een beveiliging aan een machine, dan hoort de stuurkring aan de eisen voor die machine te voldoen en niet aan wat elektrisch toevallig werkt. Laat dat ontwerpen en controleren door iemand die met die norm werkt.

Twijfel je bij een bestaande installatie waar de fase vandaan komt, welke groep waarop zit of waarom een beveiliging steeds aanspreekt, dan is een uur van een installateur goedkoper dan de schade van een verkeerde aanname.