Dakpannen leggen: latafstand, uitzetten en recht houden

Wat er onder de pannen zit en waarom dat de klus bepaalt

Dakpannen leggen lijkt in één opzicht op het leggen van een vloer: het resultaat wordt bepaald door wat eronder zit en door de maatverdeling. Bij laminaat en pvc is dat de ondervloer en de startrij, op een dak zijn dat de gordingen, de folie en de panlatten. De pannen zelf zijn het snelste onderdeel van de hele klus.

Van binnen naar buiten ziet een gezond pannendak er zo uit: sporen of gordingen, eventueel houten dakbeschot, waterkerende dampopen folie, tengels in de lengterichting van het dakvlak, panlatten horizontaal daarop en dan pas de pannen. Die tengels lijken een detail, maar ze doen het meeste werk. Zonder tengels ligt de panlat plat op de folie en blijft water dat langs de pannen naar binnen waait tegen de lat staan, precies waar het hout gaat rotten.

Bij oudere daken tref je die opbouw vaak niet aan. In huizen uit de jaren veertig ligt onder de pannen regelmatig zwart asfaltpapier dat na tachtig jaar op de naden openligt, met daaronder een dun laagje glaswol en rietplaten. Dat papier is geen dampopen folie en houdt niets meer tegen. Ligt het dak toch open, dan is dit het moment om die laag te vervangen.

Laag	Wat die laag doet	Gangbare maat	Waar het misgaat
Gording of spoor	Draagt het hele dakvlak af naar muren en spanten	Afhankelijk van overspanning, berekend werk	Aangetast door een oude lekkage bij nok of dakraam
Dakbeschot	Geeft stijfheid en een vlakke ondergrond voor de folie	Underlayment of delen van 18 tot 22 mm	Ontbreekt bij daken uit de jaren tachtig, folie hangt dan vrij
Waterkerende folie	Voert inwaaiend water en condens af naar de goot	Dampopen folie, overlap 10 cm, meer bij lage helling	Eindigt boven de goot in plaats van erin, water loopt achter de bak
Tengel	Houdt de panlat vrij van de folie zodat water weg kan	Ongeveer 22 x 32 mm, in lijn met de sporen	Wordt weggelaten, panlat rot van onderaf weg
Panlat	Draagt de pannen en bepaalt de dekmaat	22 x 38 mm tot 60 cm tengelafstand, daarboven 24 x 48 mm	Latafstand overgenomen van het oude dak bij een ander pantype
Pan	Werende laag, werkt op zwaartekracht en overlap	Per model verschillend, zie het legvoorschrift	Niet vastgezet aan de randen, waait er bij storm af

De latafstand bepalen door te meten, niet door over te nemen

De latafstand is de hart-op-hart maat tussen twee panlatten en die volgt uit de dekkende lengte van jouw pan. Elk model heeft een eigen maat, en binnen een model verschilt het per fabrikant en per bakcharge. De oude latafstand overnemen kan alleen als je exact hetzelfde pantype terugkrijgt.

Meten gaat het snelst met een proefbaan. Leg tien tot twaalf pannen op de grond in elkaar zoals ze op het dak komen, duw ze in de stand die je op het dak wilt aanhouden en meet de totale lengte over die tien pannen. Deel dat getal door tien en je hebt de dekmaat waarmee je het hele dak uitzet. Bij hollandse pannen zit er speling in die stand, dus de maat die je nu kiest ligt straks in elke baan vast.

Onderaan begin je bij de goot. De pan van de onderste rij steekt ongeveer 50 tot 70 mm over de gootrand, zodat het water in de bak valt en niet langs de boeidelen loopt. De onderste panlat komt daarvoor iets hoger te liggen dan de rest, meestal met een uitvullat, anders staat de eerste rij te vlak.

Bovenaan komt de verdeling terug. Blijft er onder de nok een strook over die te klein is voor een hele pan, verklein dan de latafstand van de bovenste drie of vier rijen een paar millimeter. Dat verdeel je dus, in plaats van bij de nok één rij met een gat op te lossen.

Pantype	Gangbare dekbreedte	Gangbare latafstand	Pannen per m²	Gewicht per pan
Oud hollandse pan	Ongeveer 200 tot 210 mm	285 tot 320 mm	15 tot 18	Ongeveer 2 tot 2,5 kg
Opnieuw verbeterde hollandse pan	Ongeveer 235 tot 245 mm	330 tot 355 mm	11 tot 13	Ongeveer 3 kg
Muldenpan	Ongeveer 250 tot 265 mm	330 tot 360 mm	10 tot 12	Ongeveer 3,5 kg
Keramische sneldekker	Ongeveer 280 tot 300 mm	340 tot 375 mm	9 tot 11	Ongeveer 3,5 tot 4 kg
Betonnen sneldekker	Ongeveer 300 mm	320 tot 345 mm	10	Ongeveer 4,5 kg
Vlakke leipan	Ongeveer 200 tot 230 mm	Halfsteens, per model verschillend	13 tot 16	Ongeveer 3 kg

Dakpannen recht leggen: uitzetten voordat je legt

Scheve banen ontstaan bijna nooit door slordig werk, maar door optelling. Hollandse pannen hebben een paar millimeter schuifruimte in de sluiting, en wie iedere pan een fractie ruimer legt, is na dertig banen zomaar tien centimeter opgeschoven. Aan de gevel zie je dan een baan die naar boven toe wegloopt.

De oplossing is uitzetten voordat je begint. Zet de gemeten dekbreedte af op de onderste panlat en zet om de vijf banen een merkstreep, en herhaal dat op een lat halverwege en op de bovenste lat. Span vervolgens een draad van goot tot nok langs de eerste baan en leg die baan strak langs de draad. Elke volgende groep van vijf banen moet weer op zijn merkstreep uitkomen, en zit er een millimeter of drie verschil in, dan verdeel je dat over die vijf pannen in plaats van het door te schuiven.

Werk van onder naar boven en in trapvorm, dus niet één baan helemaal tot de nok en dan de volgende. Bij pannen met een sluitrand houd je de legrichting aan die de fabrikant voorschrijft, meestal van rechts naar boven werkend zodat de sluiting steeds over de vorige pan valt. In trapvorm zie je een afwijking na drie rijen, terwijl je bij baan-voor-baan pas bij de nok merkt dat het misging.

Controleer ook of het dak zelf recht is. Meet aan beide gevelzijden van de goot naar de nok en meet de diagonalen van het dakvlak. Een oud dak wijkt vaak twee tot vier centimeter af, en dat verschil verdeel je in de latafstand over de bovenste rijen.

Eén dakpan die scheef ligt

Ligt er na een storm of na werk aan een antenne één pan scheef, til dan de pan erboven en de pan ernaast iets op en laat de scheve pan in zijn sluiting terugzakken. Blijft hij omhoog staan, dan zit er meestal mos of een stuk mortel onder de neus, of de panhaak is losgesprongen. Krab de nok van de panlat schoon en kijk of de neus van de pan nog heel is: een afgebroken neus houdt de pan niet meer op de lat en die pan schuift altijd terug.

Oud hollandse dakpannen leggen en oude pannen hergebruiken

Oud hollandse dakpannen leggen vraagt meer geduld dan het leggen van een moderne sneldekker. Het zijn enkelvoudige golfpannen met een smalle sluiting, ze hebben veel schuifruimte en ze zijn niet gemaakt voor een flauw dak. De meeste fabrikanten en dakdekkers houden voor dit type een helling vanaf ongeveer veertig graden aan, en bij minder helling hoort er een waterdicht onderdak onder.

Werk je met tweedehands pannen van je eigen dak, sorteer ze dan eerst op de grond. Oude gebakken pannen verschillen tot vijf millimeter in breedte, dus maak stapels van gelijke pannen en houd één stapel per baan aan. Tik daarbij met een sleutel tegen elke pan: een heldere klank betekent een gave pan, een doffe klank betekent een haarscheur of vorstschade en die pan gaat op de afvalstapel. Reken op vijf tot tien procent uitval, plus wat breuk tijdens het afnemen.

Vuile pannen leg je niet terug. Mos en aanslag houden vocht vast tussen de sluitingen en drukken de pannen uit hun stand. Neem ze mee in de aanpak die bij het reinigen van dakpannen staat en laat de hogedrukreiniger staan, want die spuit de gesinterde huid van gebakken pannen weg en dan zuigen ze water als een spons.

Pannen vastzetten tegen wind en de nok afwerken

Een pan blijft liggen door zijn eigen gewicht, maar bij de randen van het dak zuigt de wind. Daarom worden de onderste rij, de bovenste twee rijen onder de nok, twee banen langs elke gevel, de hele hoekkeper en alle pannen rond doorbrekingen mechanisch vastgezet met roestvaste panhaken of schroeven. Wij houden dat aan als werkbare vuistregel: bij hoge gebouwen, aan de kust en bij een flauw dak schrijven fabrikanten vaak voor dat elke pan vast moet, en dat staat in het legvoorschrift bij de pan.

De nok is de plek waar oude daken het vaakst lekken. Vorsten die met mortel zijn aangesmeerd, laten na twintig jaar los omdat de mortel krimpt en de kap werkt. Het water loopt dan achter de vorst langs precies op de gording, en dat zie je pas als het hout al zacht is. De droge nok is duurzamer: vorstbeugels op een nokgording, een dampopen vorstrol die de aansluiting afdicht en ventilatie houdt, en de vorsten vastgeschroefd in plaats van vastgeplakt.

Kies je toch voor aansmeren, doe het dan op een droge, stofvrije ondergrond en niet bij vorst of felle zon. Vorstenmortel moet langzaam uitharden, en te snel drogen geeft precies de krimpscheuren waar het water doorheen komt. In onze tabel met droogtijden per materiaal zie je hoe lang mortel en kit nodig hebben voordat je ze mag belasten.

Plek op het dak	Hoe je vastzet	Waarom daar
Onderste rij bij de goot	Panhaak of schroef per pan, plus vogelschroot	Wind krijgt hier grip onder de pan en tilt de rij op
Twee rijen onder de nok	Schroef of haak per pan	Grootste onderdruk zit langs de nok
Twee banen langs elke gevel	Panhaak per pan, gevelpannen geschroefd	Randzone met de hoogste windbelasting
Hoekkeper	Elke gezaagde pan vastschroeven of vastklemmen	Gezaagde pannen liggen op minder lat en kantelen snel
Rond dakraam en schoorsteen	Alle omliggende pannen vast, lood erop aangedrukt	Pannen liggen hier op pasmaat en missen halve steun
Nokvorst	Vorstbeugel op een nokgording, dampopen vorstrol	Aangesmeerde mortel scheurt op termijn en lekt op de gording

Dakpannen leggen op een schuurtje of houthok

Dakpannen leggen op een schuurtje is prima te doen, maar het gewicht is de eerste vraag en niet de laatste. Een pannendak weegt inclusief latten en folie al gauw 45 tot 55 kilo per vierkante meter. Op een schuurtje van drie bij vier meter is dat rond de zeshonderd kilo, en daar komt bij storm en sneeuw nog belasting bij.

Een lichte tuinhuisconstructie met dunne sporen op grote afstand houdt dat niet zonder meer. Reken bij een pannendak op sporen of gordingen die daarop berekend zijn, een hart-op-hart afstand van ongeveer 60 centimeter, en muurplaten die op de wanden verankerd zijn in plaats van los opgelegd. Twijfel je bij een bestaand schuurtje, laat dan iemand meekijken die kan rekenen voordat je vijfhonderd kilo pannen naar boven tilt.

De helling is de tweede vraag. Veel schuurtjes en houthokken hebben een lessenaarsdak van twintig graden of minder, en daar zijn hollandse pannen niet voor bedoeld. Voor dakpannen leggen op een houthok kun je vaak beter kiezen voor een pantype dat vanaf een lage helling is toegestaan, met een waterdicht onderdak eronder, of voor een heel andere dakbedekking. Een houthok moet vooral droog blijven en luchten, en een lichte bedekking bespaart je een zwaardere constructie.

Dakbedekking bijgebouw	Gewicht per m²	Werkt vanaf ongeveer	Waar je op let
Keramische pannen	45 tot 55 kg	30 tot 40 graden, per model verschillend	Zware constructie nodig, mooiste aansluiting op het huis
Betonnen sneldekkers	50 tot 60 kg	22 tot 30 graden	Goedkoop en tweedehands te krijgen, wel het zwaarst
Vezelcement golfplaat	15 tot 20 kg	10 tot 15 graden	Licht, maar oude platen zijn asbestverdacht
Stalen dakpanplaat	5 tot 8 kg	12 tot 15 graden	Zeer licht, condens aan de onderkant, anti-condensvlies kiezen
EPDM in één baan	5 tot 8 kg	Plat tot 10 graden	Naadloos over een klein dak, ondergrond moet vlak zijn
Dakleer op rol	8 tot 12 kg	5 tot 20 graden	Goedkoopst, gaat 10 tot 15 jaar mee

Het dak leeghalen zonder je constructie of je huis nat te maken

Bij een compleet dak komt de vraag of je een hele dakzijde in één keer leeg mag halen. Wij pakken dat liever anders aan: werk in banen van twee tot drie meter breed van goot tot nok, en zorg dat je diezelfde dag folie en latten weer dicht hebt. Dat is niet uit angst voor de constructie, maar om het weer.

De redenering dat je beide dakzijden tegelijk moet leeghalen om ongelijke belasting te voorkomen, klopt maar gedeeltelijk. Bij een gezonde kap met spanten en gordingen doen dakdekkers dagelijks één zijde tegelijk zonder problemen. Bij een oude, gepende kap, bij spanten waarvan de benen elkaar in evenwicht houden, of bij een kap die al zichtbaar uit het lood staat, is het wel een reëel punt en dan hoort er een constructeur bij.

Het echte risico bij weken openliggen is water en wind. Een huis dat vrij in het veld staat, houd je met zeilen niet zes weken droog, en één losgeslagen zeil betekent doorweekte isolatie en plafonds. Werk daarom in kleine stukken, houd het aantal pannen dat eraf gaat gelijk aan wat je terugkrijgt, en kijk de weersverwachting per dag na.

Nu de pannen eraf zijn, kun je de gordingen echt beoordelen. Aantasting zit bijna altijd op de plek van een oude lekkage: onder een niet goed aangesmeerde nokvorst of onder een lekkend dakraam. Prik met een schroevendraaier in het hout: zakt hij makkelijk enkele centimeters weg, dan is het aangetast en niet alleen verkleurd.

Een aangetaste gording verstevigen of vervangen

Is het hout plaatselijk weggevreten maar de rest gezond, dan kun je een tweede balk van dezelfde afmeting tegen de bestaande gording plaatsen en die over de volledige lengte doorkoppelen. Die nieuwe balk moet aan beide zijden op hetzelfde oplegpunt landen: in de muur of op het stalen spant, niet alleen tegen het oude hout. Een balk die alleen aan het aangetaste hout hangt, verplaatst het probleem.

Is de aantasting over een groot deel van de lengte, dan is vervangen de eerlijke oplossing. Zit de gording ingemetseld in een binnenmuur en steunt hij halverwege op een stalen spant, dan moet het dakvlak tijdens die operatie tijdelijk ondersteund worden. Dat is dragend werk en daar hoort een berekening bij.

Aansluitingen bij een dakkapel, doorbrekingen en hoekkepers

Waar een dakkapel of een dakraam in het vlak zit, worden panlatten doorgezaagd. Die afgezaagde einden moeten op iets rusten dat zelf afdraagt op de sporen of gordingen, dus op een echte raveelbalk. Wordt er alleen een verticale lat tegen de doorgezaagde koppen geschroefd en boven en onder aan de doorlopende panlatten opgehangen, dan hangt die hele strook aan latjes en zakt het dakvlak daar in.

Dat doorzadelen zie je vanaf de dakrand meteen: de pannen langs de kapel kantelen naar binnen en de banen lopen scheef. Water dat over die pannen loopt, wordt dan zijwaarts geleid in plaats van naar de goot. De oplossing is een balk die evenwijdig aan de sporen loopt, onder de aansluitlat door, en die met een stevige verbinding op de slapers of sporen ligt. Vul de isolatie daarna netjes aan, leg de dampopen folie terug over de balk en breng pas dan de panlatten weer op hoogte.

Bij een hoekkeper zaag je elke pan in verstek. Span daar eerst een draad van de nok naar de hoek en teken elke pan af voordat je zaagt, want de lijn moet kloppen voordat het zaagblad erin gaat. Dat werkt hetzelfde als bij plinten in verstek zagen: de hoek meet je op, je gaat er niet vanuit. Elke gezaagde pan ligt op minder lat dan een hele pan, dus die schroef of klem je zonder uitzondering vast.

Wat je meepakt nu het dak toch open ligt

Op het moment dat de pannen eraf zijn, is de rest van de dakopbouw voor het laatst in jaren bereikbaar. Dat is het moment om oud asfaltpapier te vervangen door dampopen folie, de isolatie aan te vullen en meteen te kijken of de ventilatie bij de goot en bij de nok nog open is. Isolatie die tot tegen het dakbeschot is geduwd zonder luchtspouw, geeft in de winter condens op precies die plek.

Bij een bergzolder of vliering is de vloer de volgende stap. Nieuwe vloerbalken op ongeveer 57 centimeter hart-op-hart, glaswol van 58 centimeter breed er strak tussen, dampremmende folie aan de warme kant en daarop een vloer van underlayment werkt goed voor opslag. Die folie hoort aan de binnenkant te zitten, dus onder de isolatie, want anders sluit je vocht in de constructie op.

Wordt het een bergzolder waar je ook wilt zitten, dan komt daar een afwerking overheen. Bij een harde afwerking bepaalt de ondervloer onder vinyl hoe vlak en hoe stil het wordt, en op een houten vloer speelt de dikte van die laag een grotere rol dan op beton. De rest van de opties staat bij ons overzicht over vloeren en vloerafwerking.

Zo leg je een dakvlak vol met pannen

Deze volgorde geldt voor een dakvlak dat je opnieuw belat en vollegt, en met kleine aanpassingen ook voor een schuurtje.

1. Meet de dekmaat met een proefbaan

   Leg tien tot twaalf pannen op de grond in elkaar zoals ze op het dak komen, meet de totale lengte en deel door tien. Dat is de latafstand waarmee je het hele dak uitzet. Meet ook de dekbreedte over tien pannen naast elkaar, want daarmee zet je straks de banen uit.

2. Controleer de constructie voordat er iets op komt

   Prik met een schroevendraaier in de gordingen, vooral onder de nok en rond een dakraam waar ooit een lekkage zat. Zacht hout repareer je nu, niet nadat de pannen erop liggen. Gaat het om vervangen of ondersteunen van een dragende gording, laat dat dan eerst berekenen.

3. Breng de folie en de tengels aan

   Rol de dampopen folie horizontaal uit, van onder naar boven, met minstens 10 centimeter overlap zodat de bovenste baan over de onderste valt. Laat de onderste baan echt in de goot uitwateren. Schiet daarna de tengels vast in lijn met de sporen, zodat water tussen folie en panlat kan weglopen.

4. Zet de panlatten uit en spijker ze vast

   Begin bij de goot met de onderste lat, iets uitgevuld zodat de eerste rij dezelfde hoek krijgt als de rest. Zet de latafstand af aan beide dakzijden en in het midden, en trek een slaglijn. Verdeel het verschil dat je bij de nok overhoudt over de bovenste drie of vier rijen.

5. Verdeel de pannen over het dak

   Zet stapels van maximaal twintig pannen verspreid over de latten, niet meer dan een paar op één plek. Gebruik een pannenlift of geef ze via een steigervloer aan. Sorteer tweedehands pannen vooraf op breedte en houd één stapel per baan aan.

6. Leg de eerste baan langs een gespannen draad

   Span een draad van goot tot nok en leg de eerste baan daar strak langs. Zet om de vijf banen een merkstreep met de gemeten dekbreedte: onderaan, halverwege en vlak onder de nok. Kom je bij een merkstreep een paar millimeter uit, verdeel dat dan over die vijf pannen.

7. Leg het vlak vol in trapvorm

   Werk van onder naar boven en schuif per rij in trapvorm door, in plaats van baan voor baan tot de nok. Zo zie je een afwijking na drie rijen in plaats van bij de laatste rij. Houd de legrichting aan die bij het pantype hoort, zodat de sluiting steeds over de vorige pan valt.

8. Zet de randen vast en werk de nok af

   Schroef of haak de onderste rij, de twee rijen onder de nok, twee banen langs elke gevel, de hoekkepers en alles rond doorbrekingen vast. Monteer daarna de vorstbeugels op de nokgording, rol de dampopen vorstrol uit en schroef de vorsten vast. Leg als laatste het vogelschroot in de gootstrook.

Droogtijden

Per materiaal de droogtijd, de overschilderbaar-tijd en de volledige uithardingstijd, met de invloed van temperatuur en luchtvochtigheid. Bekijk alle gegevens

Zoeken Soort werk Alle Kit Stucwerk Verf Vloer Tegelwerk Behang Hout

Soort werk	Materiaal	Stofdroog	Overschilderbaar of belastbaar	Volledig uitgehard	Waar het misgaat
Kit	Acrylaatkit	20 tot 40 minuten	na 6 tot 12 uur overschilderbaar	24 tot 48 uur	Te vroeg overschilderen geeft scheurtjes in de verf omdat de kit nog krimpt.
Kit	Siliconenkit (sanitair)	10 tot 20 minuten	niet overschilderbaar	24 uur per 2 mm dikte	Een dikke kitrand hardt van buiten naar binnen uit. Een rand van 8 mm heeft dus rustig drie tot vier dagen nodig.
Kit	Hybride kit (MS-polymeer)	15 tot 30 minuten	na 24 uur overschilderbaar	24 tot 72 uur	Hardt uit met luchtvochtigheid. In een droge, koude ruimte duurt het merkbaar langer.
Kit	Polyurethaankit	30 tot 60 minuten	na 24 uur	3 tot 5 dagen	Blijft lang plakkerig aanvoelen terwijl hij vanbinnen al hard is.
Kit	Montagekit	30 minuten voorgrip	na 24 uur belastbaar	3 tot 7 dagen op volle sterkte	Zwaar materiaal te snel loslaten zorgt dat het langzaam wegzakt.
Stucwerk	Stucpasta of finishpasta	2 tot 4 uur	na 12 tot 24 uur schuren	24 tot 48 uur	Op een niet-voorgestreken ondergrond droogt de pasta te snel en scheurt hij.
Stucwerk	Gips (raaplaag)	12 uur per laag	na 24 uur verder werken	1 week per centimeter dikte	Verven op nog vochtig gips geeft doffe plekken en later bladderende verf.
Stucwerk	Cementgebonden pleister	24 uur	na 3 dagen	2 tot 4 weken	Een dikke laag in een koude ruimte kan weken nat blijven.
Stucwerk	Vulmiddel voor gaatjes	20 tot 60 minuten	na 1 tot 2 uur schuren	4 tot 8 uur	Diepe gaten in een keer vullen zakt in. Vul in twee lagen.
Verf	Muurverf op waterbasis (latex)	30 tot 60 minuten	na 4 tot 6 uur tweede laag	2 tot 4 weken	De verf voelt na een dag hard aan maar is pas na weken echt schrobvast.
Verf	Grondverf op waterbasis	1 uur	na 4 tot 6 uur schuren en aflakken	24 uur	Onvoldoende schuren tussen de lagen geeft slechte hechting van de lak.
Verf	Grondverf op terpentinebasis	4 tot 6 uur	na 16 tot 24 uur	3 tot 5 dagen	Bij minder dan 10 graden droogt hij nauwelijks door.
Verf	Lak op waterbasis	1 tot 2 uur	na 6 uur tweede laag	5 tot 7 dagen	Deuren te vroeg sluiten laat de lak aan de sponning vastplakken.
Verf	Lak op terpentinebasis	4 tot 8 uur	na 24 uur	1 tot 2 weken	Blijft in een vochtige ruimte dagen kleverig.
Verf	Voorstrijkmiddel	1 tot 2 uur	na 2 tot 4 uur verder	12 uur	Doorwerken op een nog glimmend voorstrijk sluit vocht in.
Vloer	Egaliseermiddel	3 tot 6 uur beloopbaar	na 24 uur vloer leggen	1 dag per millimeter	Een laag van 10 mm is pas na ruim een week droog genoeg voor pvc.
Vloer	Cementdekvloer	24 tot 48 uur beloopbaar	na 3 weken belastbaar	1 week per centimeter, daarna langzamer	Een dekvloer van 6 cm heeft zeker 6 tot 10 weken nodig voor een dampdichte vloer erop mag.
Vloer	Anhydriet gietvloer	24 tot 48 uur	na 5 tot 7 dagen	3 tot 6 weken	De zwakke bovenlaag moet er eerst af geschuurd worden.
Vloer	Betonvloer gestort	24 uur ontkisten	na 7 dagen licht belastbaar	28 dagen op sterkte	Te snel laten uitdrogen geeft krimpscheuren. Houd hem een week vochtig.
Tegelwerk	Tegellijm (standaard)	niet belopen	na 24 uur voegen	7 dagen	Voegen op nog natte lijm geeft vlekken in de voeg en slechte hechting.
Tegelwerk	Tegellijm (sneldrogend)	niet belopen	na 4 tot 6 uur voegen	24 uur	Handig bij een douchevloer, maar je hebt maar 20 minuten verwerkingstijd.
Tegelwerk	Voegmortel	2 tot 3 uur nawassen	na 24 uur licht belastbaar	7 dagen voor douchegebruik	Te snel douchen spoelt de voeg uit en geeft zandende voegen.
Tegelwerk	Smeerbare afdichting (kimband en pasta)	3 tot 4 uur per laag	na 12 tot 24 uur tegelen	24 uur	Twee dunne lagen werken beter dan een dikke.
Behang	Behangplaksel op vliesbehang	direct hangen	na 24 uur droog	48 uur	Verwarming vol aanzetten laat de naden openstaan.
Behang	Glasweefsel met muurverf gelijmd	6 uur	na 24 uur overschilderen	48 uur	Te vroeg de tweede laag geeft blaasjes.
Hout	Houtlijm (pva)	20 tot 30 minuten klemmen	na 1 uur voorzichtig hanteren	24 uur op volle sterkte	Te weinig klemdruk geeft een lijmnaad die later openscheurt.
Hout	Constructielijm (polyurethaan)	40 minuten klemmen	na 3 uur	24 uur	Schuimt op en drukt uit de naad. Vooraf afplakken scheelt schuurwerk.
Hout	Houtvuller op waterbasis	30 minuten	na 1 uur schuren	4 uur	Diepe gaten zakken in. Vul in lagen van maximaal 5 mm.
Hout	Epoxy houtreparatie	30 tot 90 minuten	na 4 tot 6 uur schuren	24 uur	Onder 10 graden hardt hij niet goed uit en blijft hij rubberig.
Hout	Beits op waterbasis	1 uur	na 4 uur tweede laag	24 tot 48 uur	In de volle zon droogt de beits te snel en krijg je aanzetstrepen.

Controle voordat je van het dak af komt

• De dekmaat is gemeten met een proefbaan en niet overgenomen van de oude latten
• De folie watert echt in de goot uit en heeft overal minstens 10 centimeter overlap
• Er zitten tengels onder alle panlatten, ook rond dakramen en dakkapellen
• De banen komen op elke merkstreep uit en de laatste baan loopt evenwijdig aan de gevel
• De onderste rij, de twee nokrijen, de gevelbanen en de hoekkepers zijn mechanisch vastgezet
• Elke gezaagde pan bij een keper of doorbreking zit vast en kan niet kantelen
• De nokvorsten zitten op beugels met een vorstrol, of de aangesmeerde mortel is overal dicht
• Er ligt geen los gereedschap, geen breukpan en geen stapel meer op het dakvlak

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

De latafstand overnemen van het oude dak

De oude latten zaten op de dekmaat van de oude pannen. Ga je van betonnen sneldekkers naar keramische pannen, dan verschilt die maat al snel twintig tot veertig millimeter. Over dertig rijen loopt dat op tot meer dan een hele rij verschil, en dan kom je bij de nok met een onmogelijke pasmaat te zitten.

Beginnen met leggen zonder de banen uit te zetten

Zonder merkstrepen en zonder draad neem je per pan een paar millimeter extra speling mee. Dat zie je in de eerste vijf banen niet, maar bij de gevel loopt de laatste baan zichtbaar weg. Herstellen betekent een half dakvlak opnieuw leggen.

Meer dak openleggen dan je die dag dicht krijgt

Een open dakvlak onder zeilen is een gok op het weer, zeker op een vrij gelegen kavel. Eén losgeslagen zeil in de nacht betekent doorweekte isolatie, natte plafonds en soms schade aan de vloer eronder. Werk in stroken van twee tot drie meter en maak elke dag folie en latten weer dicht.

De tengels weglaten

Zonder tengel ligt de panlat plat op de folie. Water dat langs de pannen naar binnen waait, kan dan niet weg en blijft tegen het hout staan. De latten rotten van onderaf weg en de nagels laten los, terwijl je aan de bovenkant niets ziet.

De pannen aan de randen niet vastzetten

Bij de gevel, de nok en de goot zuigt de wind aan de onderkant van de pan. Precies daar waaien pannen weg, en een vallende pan van drie kilo is levensgevaarlijk. Roestvaste haken kosten een paar tientjes voor een heel dakvlak.

Doorgezaagde panlatten aan andere latten ophangen

Bij een dakkapel of dakraam moeten afgezaagde latten op een raveelbalk landen die zelf op de sporen of gordingen afdraagt. Een opvanglat die aan de belendende panlatten hangt, zakt door onder het gewicht van de pannen en van iemand die eroverheen loopt. De pannen kantelen dan naar binnen en het water wordt de verkeerde kant op geleid.

Oude pannen ongereinigd en ongesorteerd terugleggen

Mos onder de sluiting drukt pannen uit hun stand en houdt vocht vast tegen de panlat. Gescheurde en door vorst aangetaste pannen vallen daarbij niet op als je ze niet apart hebt gelegd. Tik ze na op klank en sorteer op breedte, want oude gebakken pannen verschillen tot vijf millimeter.

Een hogedrukreiniger op de gestapelde pannen

De harde buitenhuid van een gebakken pan is dun. Spuit je die met hoge druk weg, dan zuigt de pan daarna water op en gaat hij bij de eerste strenge vorst kapot. Reinig geduldig met een borstel en een reinigingsmiddel dat voor dakpannen bedoeld is.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Een schuurtje of een houthok kun je met twee handige mensen en een goede steiger prima zelf leggen. Bij een woonhuisdak ligt dat anders, en er zijn vier momenten waarop wij zonder aarzelen bellen.

Het eerste is de hoogte zelf. Werken op een hellend dakvlak vanaf ongeveer 2,5 meter valhoogte vraagt om randbeveiliging of een steiger, en de meeste dakongelukken gebeuren tijdens het aanvoeren van materiaal. Een ladder is geen werkplek en dakpannen zijn geen last om met één hand te dragen.

Het tweede is de constructie. Een gording vervangen, een raveelbalk aanbrengen of een dakvlak tijdelijk ondersteunen is dragend werk, en dat hoort berekend te worden voordat er iets losgaat. Ga hier niet af op wat er blijft staan tijdens het werk, maar op wat het over twintig jaar nog draagt.

Het derde is asbest. Grijze cementachtige platen, riet-cementplaten en golfplaten uit de periode tot 1994 zijn verdacht. Zaag, boor of breek daar niets in, laat een monster onderzoeken en laat het verwijderen door een gecertificeerd bedrijf.

Het vierde is een compleet dak dat weken open moet. Een dakdekker met een steiger en een ploeg heeft een zijde in dagen dicht in plaats van in weekenden, en dat scheelt precies het risico waar je bij dit werk het meest last van hebt: het weer.