Een tijdschakelaar instellen die doet wat jij wilt

Wat een tijdschakelaar doet en welke uitvoeringen er zijn

Een tijdschakelaar is niets anders dan een klok met een schakelcontact eraan vast. Het uurwerk loopt rond en op de momenten die jij vastlegt gaat dat contact dicht of open. Voor de lamp of de pomp erachter is dat precies hetzelfde als wanneer iemand de knop omzet, en dat verklaart waarom de meeste schakelaars en schakelmateriaal in huis onderling uitwisselbaar zijn: alleen de bediening verschilt, de functie niet.

De uitvoering bepaalt hoe fijn je kunt instellen en hoeveel schakelmomenten je kwijt kunt. Een mechanisch stekkermodel werkt met een schijf die in vierentwintig uur één ronde maakt, verdeeld in segmenten. Een digitaal model werkt met programma's die je per minuut invoert. In de meterkast zit dezelfde techniek in een behuizing voor de DIN-rail, met klemmen in plaats van een stekker.

Er zijn ook klokken die niet op tijd sturen maar op iets anders. Een schemerschakelaar reageert op licht, een astronomische klok berekent zonsopgang en zonsondergang uit de datum en de locatie, en een trappenhuisautomaat schakelt na een druk op de knop een instelbare tijd in. Die laatste komt vaak in beeld als iemand een lamp op tijd wil laten uitgaan en een dagklok koopt terwijl een nalooprelais het echte antwoord is.

Uitvoering	Kleinste schakelstap	Waar hij voor bedoeld is	Waar hij tekortschiet
Mechanische stekkertijdschakelaar	15 minuten, bij sommige modellen 30	Verlichting, kerstverlichting, een lamp die er 's avonds op moet	Elk etmaal hetzelfde schema, en het uurwerk tikt hoorbaar
Digitale stekkertijdschakelaar	1 minuut	Verschillende tijden per weekdag en korte schakelperiodes	Programmeren gaat niet zonder handleiding, en een lege batterij wist alles
Mechanische schakelklok voor de DIN-rail	15 of 30 minuten	Een vast dagschema in de meterkast, boiler of buitenverlichting	Eén schema voor alle dagen, tenzij het een weekuitvoering is
Digitale schakelklok voor de DIN-rail	1 minuut	Weekschema's, vakantiestand, soms meerdere kanalen	Meer knopwerk, en het display is in een donkere kast slecht af te lezen
Schakelklok met losse pinnen	De afstand tussen twee gaatjes, vaak 15 of 30 minuten	Oudere kasten waar de pinnen nog compleet zijn	Pinnen raken kwijt en verschillen per merk en serie
Astronomische schakelklok	1 minuut, plus de berekende zonstand	Buitenverlichting die met de seizoenen mee moet schuiven	Zonder de juiste locatie en datum klopt de berekening niet
Schemerschakelaar met lichtsensor	Reageert op lichtsterkte, niet op tijd	Licht dat aan moet zodra het buiten donker wordt	Een lamp die op de sensor schijnt laat hem knipperen
Trappenhuisautomaat of nalooprelais	Seconden tot enkele minuten	Licht dat na een druk op de knop vanzelf weer uitgaat	Geen dag- of weekschema, alleen een nalooptijd
Schakelklok met app-bediening	1 minuut	Schema's die je van afstand wilt aanpassen	Zonder netwerk of zonder de app blijft het schema staan zoals het stond

Eerst de klok gelijkzetten, dan pas het schema

De meest voorkomende reden dat een tijdschakelaar op rare momenten schakelt, is niet het schema maar de kloktijd. Het schema staat vast op de schijf of in het geheugen, en de klok bepaalt waar dat schema zich bevindt. Loopt de klok drie uur achter, dan schakelt alles drie uur te laat.

Bij een mechanisch model draai je de buitenring net zo lang tot de werkelijke tijd bij de markering staat. Dat is meestal een pijl, een driehoekje of een streepje op de rand van de behuizing. Draai daarbij met de klok mee: de meeste fabrikanten schrijven die richting voor, omdat het uurwerk erachter maar één kant op is bedoeld.

Let op de verdeling van de schaal. Een dagklok telt van 0 tot 24, dus acht uur 's avonds staat bij het cijfer 20 en niet bij de 8. Wie de schijf op de verkeerde helft zet, krijgt een schema dat exact twaalf uur verschoven is, en dat is een fout die je pas na een etmaal opmerkt.

Bij een digitale klok zet je eerst het jaar, de dag en de tijd, en pas daarna de programma's. Sla je dat over, dan lopen de programmanummers wel, maar hangt het schema aan een dag die niet klopt. Bij een weekklok is dat verschil goed te zien: het programma voor maandag tot en met vrijdag doet in het weekend niets.

Segmenten, ruiters en losse pinnetjes

Bij een mechanische klok zit langs de rand van de schijf een ring met kleine nokjes. Die ring draait mee en loopt langs een voeler. Staat een nokje in de ene stand, dan drukt het de voeler weg en gaat het contact dicht; staat het in de andere stand, dan gebeurt er niets. Welke stand inschakelt staat op de wijzerplaat aangegeven met een streep, een kleur of het woord dat de fabrikant gebruikt.

Eén segment is de kleinste periode die je kunt maken. Op een dagklok met zesennegentig segmenten is dat een kwartier, dus een uur zijn vier segmenten en een avond van 17:00 tot 23:00 zijn er vierentwintig. Zet je één segment aan, dan brandt de lamp een kwartier en gaat hij daarna weer uit.

Een tijdschakelaar instellen met losse pinnetjes werkt anders, en dat is waar het meestal misgaat. Daar zitten geen vaste nokjes op de ring maar losse pinnen die je in de gaatjes langs de rand steekt. Ze werken in paren: één pin schakelt in, de andere schakelt uit. Aan de kleur, de vorm of de rij waarin de pin staat zie je welke van de twee je in je hand hebt. Zet je alleen een inschakelpin, dan blijft het contact dicht tot je hem er weer uithaalt.

Twee pinnen vlak naast elkaar geven een schakeling die niet doorzet. Het mechaniek heeft de weg tussen twee gaatjes nodig om het contact echt over te halen, en bij een kleinere afstand tikt het contact hooguit even. Houd daarom minstens één gaatje tussen een inschakel- en een uitschakelpin. Raken pinnen kwijt, dan bestel je ze per merk en serie bij; ze zijn onderling niet uitwisselbaar omdat de gaatjesmaat en de hoogte verschillen.

Uitvoering	Eén stap op de schijf	Hoeveel schakelmomenten	Waar je bij het rekenen op let
Dagklok met 96 segmenten	15 minuten	Zo veel als je segmenten omzet	Een uur is vier segmenten, van 17:00 tot 23:00 zijn het er vierentwintig
Dagklok met 48 segmenten	30 minuten	Zo veel als je segmenten omzet	Kwartieren zijn niet te maken, rond af naar boven of naar beneden
Weekklok met 84 segmenten	2 uur	Zo veel als je segmenten omzet	Een eigen schema per weekdag kan wel, maar niet fijner dan twee uur
Dagklok met losse pinnen	De afstand tussen twee gaatjes, vaak 15 of 30 minuten	Eén paar pinnen is één aan- en uitperiode	Zonder uitschakelpin blijft het contact gewoon dicht staan
Weekklok met losse pinnen	Vaak een half uur tot twee uur	Eén paar per periode per dag	Controleer of de pin in de sector van de goede weekdag staat
Digitale dag- of weekklok	1 minuut	Vaak acht tot twintig programmaparen, afhankelijk van het model	Overlappende programma's werken elkaar tegen, kijk wat de handleiding voorrang geeft

Een digitale tijdschakelaar programmeren

Digitale modellen verschillen per merk in de knopvolgorde, maar de opbouw is bij vrijwel alle hetzelfde. Er is een knop voor de klokinstelling, een knop om door de programma's te lopen, knoppen voor uur, minuut en weekdag, en een knop die de handbediening omzet.

De programma's zitten in paren die genummerd zijn. Het eerste paar is het inschakelmoment en het uitschakelmoment van programma één, het tweede paar dat van programma twee, en zo verder. Elk programma krijgt naast een tijd ook een dagblok: alle dagen, maandag tot en met vrijdag, zaterdag en zondag, of één losse dag. Dat dagblok wordt vaak overgeslagen, waarna het programma alleen op de dag van instellen werkt.

Voer een inschakelmoment altijd samen met het bijbehorende uitschakelmoment in. Een programmaplaats waar alleen een aan-tijd in staat, laat het contact dicht tot een volgend programma hem toevallig opent. Loop na het invoeren alle programmaplaatsen nog één keer door en kijk of er geen halve regel tussen staat van een eerdere poging.

Veel modellen hebben nog twee handige functies. De willekeurige stand schuift de schakeltijden elke dag een aantal minuten heen en weer, wat bij aanwezigheidssimulatie natuurlijker oogt dan een lamp die elke avond op dezelfde minuut aanspringt. De aftelstand schakelt eenmalig na een ingestelde tijd, los van het weekschema. De resetknop achter het kleine gaatje wist het geheugen volledig, dus ook de kloktijd.

Een tijdschakelaar aansluiten zonder verrassingen

Een tijdschakelaar aansluiten kan op drie manieren, en de moeilijkheid loopt flink uiteen. Een stekkermodel steek je in het stopcontact en daar houdt het op. Een inbouwmodel komt in een inbouwdoos achter een afdekraam, op dezelfde plek waar nu een gewone schakelaar zit. Een schakelklok voor de DIN-rail komt in de meterkast op de rail, waar hij één of twee modules van 17,5 millimeter breed inneemt.

Bij inbouw loop je vaak tegen hetzelfde probleem aan: in een oude schakelaardoos ligt meestal geen nul. Een klok heeft voor zijn eigen elektronica of uurwerk zowel fase als nul nodig, dus zonder die nul werkt hij niet. Hoe de aders in zo'n doos lopen en welke ader de schakeldraad is, staat bij het aansluiten van een lichtschakelaar. Ligt er geen nul, dan blijft een stekkermodel of een klok in de meterkast over.

De klemmarkering verschilt per merk en serie, dus lees het schema op de zijkant van de behuizing. Wat overal geldt: de klok schakelt de fase en laat de nul doorlopen. Schakel je per ongeluk de nul, dan staat het armatuur ook in uitgeschakelde toestand nog onder spanning, en dat merkt de volgende persoon die de lamp vervangt. Sommige klokken hebben een potentiaalvrij contact, dat wil zeggen twee klemmen zonder eigen spanning. Daar moet je zelf een fase op zetten, anders schakelt het contact wel maar komt er niets doorheen.

Werk in de meterkast alleen achter de installatieautomaat van de groep waarop je aansluit, met die automaat uit en met de spanningsloosheid gecontroleerd op de plek waar je gaat werken. Alles vóór de hoofdzekering en achter het zegel van de netbeheerder is geen zelfklus. Welke aderdoorsnede bij welke groep en welke kabellengte past, zoek je op in onze draad- en kabelkiezer. Zet je een inbouwmodel op een nieuwe plek in de wand, dan houd je de gangbare hoogtes aan uit onze tabel met standaardmaten voor schakelaars en stopcontacten.

Wat je wel en niet achter een tijdschakelaar hangt

Op de behuizing staat wat het contact aankan, en dat is bijna nooit één getal. Er staat een waarde voor ohmse belasting, een lagere waarde voor inductieve belasting met een arbeidsfactor erbij, en op nieuwere modellen soms een aparte waarde voor led. Die drie verschillen omdat het contact bij elk type een andere belasting krijgt op het moment van in- of uitschakelen.

Led-verlichting is daarbij de lastigste. Elke driver heeft aan de ingang een condensator die bij het inschakelen in een paar milliseconden wordt volgeladen, en die stroompiek is een veelvoud van de stroom die de lamp daarna trekt. Eén of twee armaturen levert geen probleem op, maar bij een rij spots vallen alle pieken tegelijk. Het contact kan daardoor licht vastlassen of putjes krijgen, waarna het overgangsweerstand opbouwt en warm wordt.

De oplossing is niet een zwaardere klok maar een relais ertussen. Een installatierelais of magneetschakelaar neemt de belasting over en de klok stuurt alleen de spoel, die maar een fractie van een ampère trekt. Datzelfde geldt voor een elektrische boiler of een verwarmingselement: ohms van aard, maar met een vermogen dat een klein kloncontact dag in dag uit laat slijten.

Bij dimbare verlichting is de volgorde vast. De tijdschakelaar hoort vóór de dimmer in de voeding, nooit tussen de dimmer en de lamp. Wat er uit een dimmer komt is een afgeknipte sinus waar de elektronica van de klok niet mee overweg kan, en de dimmer zelf wil aan zijn ingang een gewone netspanning zien. Hoe zo'n dimmer zelf is aangesloten lees je bij het aansluiten van een dimmer. Springt de aardlekschakelaar eruit op precies het moment dat de klok inschakelt, dan zit het lek in de belasting erachter en niet in de klok; dat spoor volg je via een aardlekschakelaar die eruit blijft vliegen.

Wat je schakelt	Waar het contact last van heeft	Wat werkt
Gloei- of halogeenlamp	Weinig, dit is een ohmse belasting met een korte piek	Rechtstreeks op de klok, binnen de opgegeven waarde
Een paar losse ledlampen	Per driver een korte, hoge inschakelstroom	Meestal rechtstreeks, tel wel het aantal drivers
Een rij led-armaturen op één kring	De pieken van alle drivers vallen op hetzelfde moment samen	Installatierelais ertussen, de klok stuurt alleen de spoel
Elektrische boiler of verwarmingselement	Groot vermogen dat elke dag opnieuw wordt geschakeld	Magneetschakelaar, en controleer de belasting van de groep
Vijverpomp, ventilator of andere motor	Aanloopstroom bij het inschakelen en een vonk bij het openen	Kijk naar de inductieve waarde, niet naar de ohmse
Dimbare verlichting	De dimmer heeft aan zijn ingang gewone netspanning nodig	Klok vóór de dimmer plaatsen, nooit tussen dimmer en lamp
Apparaat met eigen bediening en geheugen	Valt bij elke onderbreking terug naar de beginstand of naar stand-by	Alleen doen als het apparaat na spanningsloosheid zelf herstart
Koelkast, vriezer of aquariumverwarming	Elke onderbreking kost temperatuur en belast de compressor	Niet achter een tijdschakelaar hangen

De standen aan, uit en automatisch

Bijna elke tijdschakelaar heeft naast het schema een handbediening, en die overrulet het programma volledig. Op een stekkermodel is dat een klein schuifje met aan de ene kant een streep of het cijfer één, en aan de andere kant een kloksymbool. In de stand met de streep staat er permanent spanning op de uitgang en doet de schijf niets meer.

Bij digitale modellen heet diezelfde keuze meestal aan, uit en automatisch, en loop je er met één knop doorheen. Er zit vaak nog een vierde mogelijkheid in: een tijdelijke omschakeling die geldt tot het eerstvolgende schakelmoment van het programma, waarna de klok het vanzelf weer overneemt. Dat is de nette manier om een lamp een avond langer aan te laten zonder het schema aan te passen.

Verwar dit niet met een schakelaar die één toestel in meerdere standen zet, zoals een driestandenschakelaar voor een ventilator. Een tijdschakelaar heeft één contact dat open of dicht is. Wil je twee kringen los van elkaar op tijd sturen, dan heb je een klok met twee kanalen nodig of twee losse klokken, net zoals een serieschakelaar twee groepen lampen apart bedient.

Het schuifje in de handstand laten staan is de meest gemaakte fout bij het instellen. Het schema is dan keurig ingevoerd, de klok loopt, en er gebeurt niets of juist alles. Maak er een gewoonte van om als laatste handeling de stand te controleren voordat je de kap dichtdoet.

Gangreserve, stroomuitval en de overgang naar zomertijd

Een mechanische klok wordt aangedreven door een klein motortje dat meeloopt op de netfrequentie. Valt de spanning weg, dan staat de schijf stil en loopt hij daarna precies de duur van de onderbreking achter. Een korte spanningsdip merk je niet, maar een uur zonder stroom betekent dat je hele schema een uur is opgeschoven.

Modellen met gangreserve hebben een oplaadbare cel die het uurwerk doorlaat lopen. Dat houdt de tijd kloppend, maar schakelen doet zo'n klok tijdens de onderbreking niet: er is immers geen spanning om door te geven. De reservetijd loopt per model sterk uiteen en staat in de handleiding. Een cel die jarenlang leegloopt en weer volloopt verliest capaciteit, dus bij een oudere klok die na elke stroomonderbreking achterloopt is de cel meestal op.

Digitale klokken bewaren de programma's in geheugen en houden de tijd bij op een batterij. Raakt die batterij leeg, dan is bij de meeste modellen alles weg, inclusief de kloktijd. Schrijf het schema daarom ergens op, dan is opnieuw invoeren tien minuten werk in plaats van een puzzel.

De overgang naar zomertijd is bij een mechanische klok handwerk. In het voorjaar draai je de schijf een uur vooruit. In het najaar moet de tijd een uur terug, maar terugdraaien is bij veel uurwerken juist niet de bedoeling: draai dan drieëntwintig uur door met de klok mee tot je op de goede tijd uitkomt. Digitale modellen hebben vaak een zomertijdknop of schakelen automatisch om.

Schakeltijden kiezen per toepassing

De techniek van het instellen is voor elke toepassing gelijk, de keuze van de tijden niet. Wat er achter de klok hangt bepaalt of een vaste tijd werkt of dat je iets nodig hebt dat met de seizoenen meebeweegt.

Buitenverlichting is daar het duidelijkste voorbeeld. Een vaste inschakeltijd van 17:00 klopt in december en is in juni twee uur te vroeg. Een astronomische klok of een schemerschakelaar volgt de zon vanzelf, terwijl een gewone dagklok vier keer per jaar bijstellen vraagt. Hoeveel vermogen je aan een groep kunt hangen als er verlichting en verwarming bij komt, reken je uit met onze calculator voor het vermogen per groep.

Bij apparatuur speelt iets anders: niet elke belasting vindt onderbreken prettig. Een vijverfilter dat 's nachts urenlang uitstaat verliest zijn bacteriecultuur, want die leeft van de doorstroming. Aquariumverlichting werkt juist wel goed op een blok van acht tot tien uur, omdat een langere brandtijd vooral algengroei in de hand werkt. Meer voorbeelden van wat er aan schakelmateriaal in en om het huis bij komt kijken, staan in ons overzicht van elektra in en om het huis.

Toepassing	Wat je instelt	Waar je op let
Buitenverlichting aan de gevel	Aan rond zonsondergang, uit als je gaat slapen	Een vaste tijd loopt met de seizoenen uit de pas
Kerstverlichting	Een blok in de namiddag en avond	Veel kleine voedingen samen geven een forse inschakelpiek
Elektrische boiler	Opwarmen buiten de piekuren, uit in de rest van de dag	Schakelen via een magneetschakelaar en de groep vooraf natrekken
Vijverpomp met filter	Doorlopend in de zomer, kortere perioden in het najaar	Een filter dat lang stilstaat verliest zijn bacteriecultuur
Aquariumverlichting	Een aaneengesloten blok van acht tot tien uur	Langer branden geeft meer algen, geen betere plantengroei
Elektrische handdoekradiator	Aan een uur voor het opstaan, uit na het douchen	Groot vermogen op een gedeelde groep vraagt om een berekening
Ventilator in de badkamer	Nalooptijd na gebruik, geen dagschema	Hier past een nalooprelais beter dan een schakelklok
Aanwezigheidssimulatie tijdens vakantie	Wisselende tijden, liefst met de willekeurige stand	Een lamp die elke avond op dezelfde minuut aangaat valt juist op

Zo stel je een tijdschakelaar in

Deze volgorde werkt voor een stekkermodel en met dezelfde stappen voor een klok in de meterkast.

1. Kies de uitvoering die bij de klus past

   Wil je elke weekdag een andere tijd, dan heb je een weekklok of een digitaal model nodig. Moet het licht met de zon meeschuiven, dan is een astronomische klok of een schemerschakelaar de betere keuze. Een dagklok met segmenten is prima voor een schema dat het hele jaar hetzelfde blijft.

2. Maak spanningsloos voordat je gaat aansluiten

   Bij een inbouwmodel of een klok voor de DIN-rail schakel je de betreffende groep uit en controleer je met een tweepolige spanningszoeker of er echt geen spanning meer staat, op de plek waar je gaat werken. Werk uitsluitend achter de installatieautomaat; het deel vóór de hoofdzekering is van de netbeheerder.

3. Sluit aan volgens het schema op de behuizing

   Fase en nul komen op de klemmen die de fabrikant daarvoor markeert, en de geschakelde ader gaat naar de belasting. De klok schakelt de fase en niet de nul, ook al werkt het bij verwisseling ogenschijnlijk gewoon. Heeft de klok een potentiaalvrij contact, zet daar dan zelf een fase op. Voor een lamp die je erachter hangt is de bedrading hetzelfde als bij een lamp op een schakelaar aansluiten.

4. Zet de klok en de dag op de werkelijke tijd

   Draai bij een mechanisch model de schijf met de klok mee tot de huidige tijd bij het pijltje staat, en let erop dat je de 24-uursschaal goed leest. Bij een digitaal model voer je eerst de weekdag en de tijd in en pas daarna de programma's. Dit is de stap die het vaakst wordt overgeslagen.

5. Leg de schakeltijden vast

   Zet de segmenten om in de stand die de wijzerplaat als inschakelen aanwijst, of plaats de pinnen paarsgewijs met minstens één gaatje tussen aan en uit. Bij een digitaal model voer je per programma zowel de aan- als de uit-tijd in, plus het dagblok waarop het moet gelden.

6. Zet de schakelaar in de automatische stand

   Schuif het knopje van de handbediening naar het kloksymbool of naar de stand automatisch. Blijft hij in de stand permanent aan of permanent uit staan, dan gebeurt er met je hele schema niets. Doe deze controle als laatste, voordat je de kap of de afdekplaat sluit.

7. Controleer één schakelmoment

   Draai bij een mechanische klok de schijf voorzichtig met de klok mee tot vlak voorbij het eerste inschakelmoment en kijk of de lamp aangaat. Zet daarna de werkelijke tijd terug. Bij een digitaal model gebruik je de handstand om te zien of de uitgang schakelt, en zet je hem daarna weer op automatisch.

Maatvoering

De gangbare hoogtes en maten voor sanitair, elektra, keuken en trap, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Ruimte of vakgebied Alle Sanitair Elektra Keuken Trap Deuren Ventilatie

Ruimte of vakgebied	Onderdeel	Gangbare maat	Marge die in de praktijk werkt	Waar je op moet letten
Sanitair	Wastafel, bovenkant	85 cm boven de vloer	80 tot 90 cm	Meet vanaf de afgewerkte vloer. Bij een opzetkom reken je vanaf de bovenkant van de kom, dus zakt het meubel naar ongeveer 70 cm.
Sanitair	Wastafelkraan, uitloop	25 tot 30 cm boven de wastafelrand	wat past bij de kom	Te hoog geeft spatten, te laag krijg je je handen er niet onder.
Sanitair	Fonteintje in het toilet	80 tot 85 cm	75 tot 90 cm	Vaak iets lager dan een wastafel omdat de ruimte krap is.
Sanitair	Toiletpot, bovenkant zitting	40 tot 43 cm	38 tot 48 cm	Een verhoogd toilet zit op 46 tot 48 cm en zit voor veel mensen prettiger.
Sanitair	Hangend toilet, onderkant pot	40 cm boven de vloer	38 tot 45 cm	De hoogte bepaal je bij het stellen van het inbouwreservoir, daarna ligt hij vast.
Sanitair	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 80 cm	Te ver naar achteren betekent draaien terwijl je zit.
Sanitair	Douchekraan, thermostaat	100 tot 110 cm	95 tot 120 cm	Je wilt hem kunnen bedienen zonder in de straal te staan.
Sanitair	Doucheglijstang, bovenkant	180 tot 200 cm	afhankelijk van de lengste gebruiker	Reken op minstens 20 cm boven de kruin.
Sanitair	Regendouche, onderkant kop	205 tot 215 cm	200 tot 220 cm	Onder de 200 cm stoot een lange gebruiker zijn hoofd.
Sanitair	Handdoekradiator, onderkant	20 tot 30 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Laag genoeg voor luchtcirculatie, hoog genoeg om onder te dweilen.
Sanitair	Afvoer wastafel, muurdoorvoer	50 tot 55 cm	45 tot 60 cm	Onder de sifon door, en houd rekening met de kastindeling.
Elektra	Stopcontact in een woonruimte	30 cm hart boven de vloer	25 tot 40 cm	Bij nieuwbouw vaak 30 cm, bij renovatie kom je van alles tegen.
Elektra	Stopcontact boven een aanrechtblad	115 tot 125 cm	10 tot 20 cm boven het blad	Uit de spatzone van de kraan blijven.
Elektra	Lichtschakelaar	105 cm hart boven de vloer	90 tot 120 cm	Gelijk houden met de deurklink geeft een rustig beeld.
Elektra	Deurklink	100 cm hart boven de vloer	95 tot 105 cm	Ook de referentiehoogte waar schakelaars zich naar voegen.
Elektra	Meterkast, groepenkast	150 tot 180 cm	bereikbaar zonder trapje	De hoofdschakelaar moet zonder klimmen te bedienen zijn.
Elektra	Wandcontactdoos buiten	minimaal 30 cm boven maaiveld	hoger bij kans op opspattend water	Spatwaterdicht uitvoeren en op een aardlekschakelaar aansluiten.
Elektra	Bedrade deurbel, drukknop	110 tot 130 cm	100 tot 140 cm	Ook bereikbaar voor kinderen en vanuit een rolstoel.
Elektra	Wandlamp naast een spiegel	160 tot 170 cm	op ooghoogte van de gebruiker	Licht van opzij geeft minder schaduw dan licht van boven.
Elektra	Televisieaansluiting	40 cm of op de hoogte van het scherm	afhankelijk van de opstelling	Bij een hangend scherm wil je de doos achter het scherm.
Keuken	Werkblad, bovenkant	90 tot 95 cm	85 tot 100 cm	Vuistregel: elleboog min 10 tot 15 cm. Lange mensen willen echt hoger.
Keuken	Bovenkasten, onderkant	50 tot 60 cm boven het blad	45 tot 65 cm	Te laag en je kunt niet met een pan onder de kast werken.
Keuken	Afzuigkap boven een elektrische kookplaat	60 cm	55 tot 70 cm	Onder de 55 cm wordt de kap te warm en vet hij snel dicht.
Keuken	Afzuigkap boven een gaspit	65 cm	65 tot 75 cm	Bij gas altijd hoger dan bij inductie in verband met de vlam.
Keuken	Plint onder de keukenkasten	10 tot 15 cm	standaard 15 cm	Terugliggend zodat je met je tenen bij het blad kunt staan.
Keuken	Inbouwoven op ooghoogte	onderkant op 85 tot 90 cm	naar de gebruiker	Scheelt bukken met een hete plaat in je handen.
Trap	Trapleuning	90 cm boven de voorkant van de trede	85 tot 100 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede, niet vanaf de vloer.
Trap	Leuning langs een bordes	100 cm	90 tot 110 cm	Bij een bordes gelden strengere eisen dan langs de schuine trap.
Trap	Optrede, hoogte per trede	18 tot 20 cm	maximaal 21 cm binnen een woning	Alle treden even hoog, ook de eerste en de laatste.
Trap	Aantrede, diepte van de trede	22 tot 24 cm	minimaal 22 cm	Vuistregel: 2 keer de optrede plus de aantrede is 60 tot 64 cm.
Trap	Vrije doorloophoogte boven de trap	230 cm	minimaal 210 cm	Meet loodrecht vanaf de neus van de trede naar het plafond.
Trap	Spijlafstand van een balustrade	maximaal 10 cm	kleiner bij kinderen	Zo kan een kinderhoofdje er niet tussen.
Deuren	Binnendeur, standaardmaat	83 bij 201,5 cm	78 tot 93 cm breed	De dagmaat van het kozijn is groter dan het deurblad.
Deuren	Voordeur, standaardmaat	88 bij 201,5 cm	83 tot 100 cm breed	Breder is prettig bij verhuizen en bij een rollator.
Deuren	Speling onder een binnendeur	1 tot 1,5 cm	2 cm bij mechanische ventilatie	De kier is de luchttoevoer naar de afzuiging, dus dicht hem niet.
Deuren	Speling rondom in het kozijn	3 mm	2 tot 4 mm	Te weinig speling en de deur klemt zodra het hout werkt.
Deuren	Scharnieren, afstand tot de hoek	20 cm van boven en onder	15 tot 25 cm	Bij een zware deur een derde scharnier in het midden.
Ventilatie	Ventilatierooster in een raam	boven in het kozijn	op de bovenregel	Warme lucht komt boven binnen en zakt langs het glas, dat tocht minder.
Ventilatie	Afzuigpunt in een badkamer	hoog in de ruimte	20 tot 30 cm onder het plafond	Vocht stijgt, dus laag afzuigen werkt niet.
Ventilatie	Muurrooster kruipruimte	net boven het maaiveld	minimaal 15 cm	Anders slaat regenwater naar binnen en loopt het rooster dicht.
Ventilatie	Dakdoorvoer, afstand tot de nok	minimaal 50 cm	afhankelijk van het type	Te dicht bij de nok geeft terugslag bij wind.

Nalopen voordat je de kast sluit

• De kloktijd klopt en staat op de goede helft van de 24-uursschaal
• Bij een weekklok staat ook de juiste weekdag ingesteld
• Elk inschakelmoment heeft een bijbehorend uitschakelmoment
• Tussen een inschakel- en een uitschakelpin zit minstens één gaatje
• De handbediening staat in de automatische stand
• De fase is geschakeld en de nul loopt ongeschakeld door
• Het vermogen achter de klok blijft onder de waarde op de behuizing, met de juiste kolom voor led of motoren
• Een zware of sterk piekende belasting loopt via een relais en niet rechtstreeks over het kloncontact

Veelgemaakte fouten

Het schema instellen en de handbediening vergeten

Wat hier misgaat is puur volgorde. De handbediening zit elektrisch parallel aan of in plaats van het klokcontact en heeft altijd voorrang. Staat het schuifje op permanent aan, dan brandt de lamp dag en nacht terwijl de schijf keurig rondloopt. Controleer de stand als laatste handeling.

De actuele tijd op de verkeerde helft van de schaal zetten

Een dagklok telt van 0 tot 24 en maakt in een etmaal één ronde. Zet je acht uur 's avonds bij het cijfer 8 in plaats van bij 20, dan is het hele schema precies twaalf uur verschoven. Het effect merk je pas een dag later, en dan lijkt de klok defect terwijl er alleen verkeerd is afgelezen.

De wijzerplaat tegen de draairichting in terugdraaien

Het uurwerk achter de schijf is een tandwieltrein die in één richting wordt aangedreven. Terugdraaien zet de tanden onder druk vanuit de verkeerde kant, en bij een goedkoop mechaniek slaat er dan een tand over. Kom je te ver, draai dan door tot je opnieuw op de goede tijd uitkomt.

Alleen een inschakelpin plaatsen

Bij een klok met losse pinnen bestaat er geen automatisch einde aan een periode. De pin duwt de voeler weg en het contact blijft dicht tot een andere pin hem loslaat. Zonder uitschakelpin blijft de belasting dus dag en nacht ingeschakeld, ook al staat er maar één pin op de schijf.

Twee pinnen te dicht bij elkaar zetten

Het mechaniek heeft een stukje weg nodig om het contact volledig over te halen. Staan de aan- en uitpin in twee naastliggende gaatjes, dan komt het contact halverwege terug en krijg je hooguit een tik. Houd minstens één gaatje ruimte, of gebruik voor korte tijden een digitale klok met een stap van een minuut.

De nul schakelen in plaats van de fase

De lamp gaat gewoon uit, dus het lijkt goed. Wat er werkelijk gebeurt is dat het armatuur onder spanning blijft staan terwijl het uitgeschakeld lijkt. De volgende die een lamp vervangt zonder de groep uit te zetten, komt daar op een onprettige manier achter. Fase en nul horen op de daarvoor gemarkeerde klemmen.

Een rij led-armaturen rechtstreeks op een klein contact zetten

Elke driver laadt bij het inschakelen zijn ingangscondensator in enkele milliseconden vol, en dat geeft een stroompiek die vele malen hoger ligt dan de bedrijfsstroom. Bij één armatuur valt dat weg, bij twaalf vallen alle pieken samen. Het contact last licht vast of krijgt putjes, waarna het warm gaat lopen.

De tijdschakelaar achter de dimmer plaatsen

Aan de uitgang van een dimmer staat geen gewone sinus maar een afgeknipte golfvorm. De elektronica of het motortje van de klok kan daar niet mee overweg en loopt onregelmatig of helemaal niet. Zet de klok in de voeding vóór de dimmer, dan krijgen beide apparaten waar ze voor gemaakt zijn.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Het instellen van een tijdschakelaar en het verwisselen van een stekkermodel doe je zonder hulp. Er zijn drie momenten waarop het verstandig is om iemand met de juiste kennis erbij te halen.

Het eerste is werk in de meterkast waarbij je een groep moet aftakken of een nieuwe rail moet bijplaatsen. Alles vóór de hoofdzekering en achter het zegel van de netbeheerder is sowieso geen zelfklus, en ook achter de automaat geldt dat een kast die vol zit en waar geen schema bij hangt geen plek is om te improviseren.

Het tweede is een vaste aansluiting met groot vermogen, zoals een elektrische boiler of elektrische bijverwarming die je op tijd wilt laten schakelen. Daar hoort een magneetschakelaar bij en soms een eigen groep, en de vraag of de bestaande groep het aankan is een rekensom die verder gaat dan het optellen van watts.

Het derde is een installatie waar je de bedrading niet van kunt lezen. Ligt er in de schakelaardoos geen nul, zitten er kleuren in die niet meer kloppen met de huidige afspraken, of loopt er een schakeling doorheen die je niet herkent, dan is een uur van een installateur goedkoper dan een middag proberen. Een klok die verkeerd in de nul is opgenomen laat een armatuur onder spanning staan terwijl het uit lijkt, en dat is precies het soort fout dat pas jaren later iemand raakt.