Dakbeschot vervangen zonder je dakconstructie te verzwakken
Dakbeschot vervang je in vakken tussen de gordingen, nooit een heel dakvlak in een keer, want het beschot houdt de kap in het gelid. Van buitenaf werken is sneller en levert meteen nieuwe folie, tengels en panlatten op; van binnenuit hoef je de pannen niet te lichten maar duurt hetzelfde werk drie keer zo lang. Rot hout heeft bijna altijd een oorzaak in de laag eromheen, dus zoek eerst uit of het lekwater van buiten kwam of condens van binnen. Doe je dat niet, dan ligt het nieuwe beschot er over een paar jaar net zo bij.
Dit heb je nodig
Gereedschap
- Reciprozaag met bimetaal hout-en-spijkerblad van minstens 200 mm
- Invalzaag of cirkelzaag waarop je de zaagdiepte precies kunt instellen
- Multitool voor de laatste centimeters langs een gording
- Koevoet, kattenpoot en een spijkertrekker
- Accuschroefmachine met torx-bits en een verlengde bithouder
- Slaglijn, lange rei, duimstok en een timmermanspotlood
- Dakbokken of een rolsteiger, plus een ladderhaak om de ladder te borgen
- Veiligheidsharnas met vanglijn en een deugdelijk verankeringspunt
- Stofmasker P3, veiligheidsbril en stevige handschoenen
- Bouwstofzuiger voor het zaagsel binnen
Materiaal
- Nieuw beschot: vuren dakbeschotdelen, spaanplaat P5, OSB-3 of underlayment
- Dampopen onderdakfolie met een lage Sd-waarde
- Tengels van 22 tot 28 mm en panlatten van 24 bij 38 mm
- Ringnagels of houtschroeven van 5 bij 70 tot 5 bij 100 mm
- Naadtape en aansluittape voor de folie
- Zelfklevende dichtingsband onder de tengels
- Grondverf of houtverduurzaming voor de kopse kanten
- Afdekzeil dat het hele open vlak dekt, met spanbanden en pannen als ballast
- Losse pannen en vorsten om gebroken exemplaren te vervangen
Wanneer dakbeschot echt aan vervanging toe is
Dakbeschot ziet er vanaf de zolder vaak slechter uit dan het is. Verkleuring, oude waterrandjes en zwarte aanslag zeggen alleen dat er ooit vocht heeft gezeten, niet dat het hout op is. De test die telt is mechanisch: duw met een schroevendraaier in het verdachte hout. Zakt de punt er zonder moeite een centimeter in, dan is de vezel weg en helpt geen enkele behandeling meer.
Zoek daarna waar het vocht vandaan kwam, want dat bepaalt hoeveel werk je hebt. Kwam het van buiten, dan zit de schade meestal rond een aansluiting: een schoorsteen, een dakraam, een loodslab of de dakvoet. Kwam het van binnen als condens, dan is de schade juist over het hele vlak verspreid en zit hij het ergst aan de noordkant en bij de nok. Hoe een pannendak van binnen naar buiten is opgebouwd en waar de zwakke plekken zitten, staat in ons overzicht over het schuine dak en de pannen erop.
Vervang altijd door tot in gezond hout en tot op een gording. Een stuk plaat dat halverwege een gordingveld eindigt heeft geen oplegging en zakt binnen een paar seizoenen door. Meet dus eerst de hart-op-hartafstand van je gordingen uit, want die maat bepaalt hoe je de vervangstukken indeelt.
| Wat je ziet of voelt | Wat er aan de hand is | Vervangen of niet |
|---|---|---|
| Bruine vlek in een strook rond de schoorsteen of het dakraam | Lekwater van buiten langs een aansluiting, plaatselijk ingedrongen | Alleen het natte vak, en eerst de aansluiting dicht |
| Grijswitte pluis of zwarte stippen aan de binnenzijde | Condens achter de isolatie, dus vocht van binnenuit | Eerst de opbouw herzien, anders komt het op het nieuwe hout terug |
| De punt van een schroevendraaier zakt er zo in | Houtrot, de draagkracht is verdwenen | Vervangen, tot minstens een gording voorbij het aangetaste deel |
| Spaanplaat die aan de naden opbolt en rafelt | De plaat heeft vocht opgenomen en is onherstelbaar uitgezet | Vervangen, drogen maakt een gezwollen plaat nooit meer vlak |
| Zichtbare doorbuiging midden tussen twee gordingen | Te dun beschot voor de overspanning, of jarenlange vochtbelasting | Vervangen door dikker materiaal, of een tussengording laten bijplaatsen |
| Ronde gaatjes van een millimeter met vers boormeel eronder | Actieve houtaantasting door houtworm of boktor | Eerst laten beoordelen, want de gordingen zijn dan ook verdacht |
| Kieren waar je daglicht doorheen ziet | Gekrompen delen zonder mes en groef, normaal bij oud beschot | Niet vervangen, dit is bij een koud dak zelfs functioneel |
| Roestige spijkerkoppen en delen die klepperen bij wind | De bevestiging is op, het hout zelf kan nog gezond zijn | Meestal genoeg om opnieuw vast te zetten met schroeven |
Loop op een regenachtige dag met een felle lamp over de zolder en kijk tegen het beschot aan onder een scherpe hoek. Vochtplekken glimmen dan net iets anders dan droog hout, en verse lekkage zie je op dat moment bewegen langs een spijker of een naad.
Welk plaatmateriaal je ervoor terugzet
Wat er terugkomt hangt af van twee dingen: de afstand tussen je gordingen en of het beschot in het zicht blijft. Bij zichtwerk kies je vuren dakbeschotdelen met mes en groef, want plaatmateriaal met naden erin ziet er op een zolder zelden goed uit. Blijft het beschot onder de isolatie en de gipsplaten verdwijnen, dan is plaatmateriaal sneller en meestal goedkoper.
De diktes hieronder zijn vuistregels die in de praktijk goed uitpakken, geen normwaarden. Wat een plaat mag overspannen hangt ook af van de sneeuwbelasting, de dakhelling en het fabrikaat, en dat staat in het productblad van de leverancier. Zit je in de buurt van de grens, ga dan een maat dikker. Het prijsverschil per vierkante meter is klein vergeleken met het opnieuw openleggen van een dak.
Ga je het beschot gebruiken als ondergrond voor bitumen dakbedekking, dan gelden strengere eisen aan de vlakheid en aan het vochtgehalte van het hout. Underlayment of watervast verlijmd multiplex is daar de gangbare keuze. Datzelfde geldt als er shingles op het dakvlak komen, want die worden rechtstreeks op het beschot gespijkerd en volgen elke oneffenheid eronder.
| Materiaal | Gangbare dikte | Vuistregel voor de overspanning | Waar het sterk in is | Waar je op let |
|---|---|---|---|---|
| Vuren dakbeschotdelen met mes en groef | 18 tot 22 mm | Tot ongeveer 700 mm hart op hart | Zichtwerk, en je vervangt losse planken zonder de rest te raken | Delen krimpen in de winter, reken op een kier bij elke naad |
| Kraaldelen of schroten | 12 tot 14 mm | Niet dragend | Uitsluitend als sierlaag onder een bestaande draagvloer | Te dun om zelf te dragen, ook al ligt het er soms zo in |
| Spaanplaat P5 of het oude V313 | 18 tot 22 mm | Tot ongeveer 600 mm bij 18 mm | Snel dicht en het goedkoopst per vierkante meter | Water is fataal, dus het dak mag geen nacht open blijven liggen |
| OSB-3 | 15 tot 22 mm | Tot ongeveer 600 mm bij 18 mm | Vormvast en sterk, verdraagt een regenbui zonder blijvende schade | Remt damp behoorlijk, dus tel het mee in je vochtopbouw |
| Underlayment | 18 mm | Tot ongeveer 600 mm | Harde toplaag, prettige ondergrond voor shingles en bitumen | Duurder, en zwaar om in je eentje het dak op te krijgen |
| Multiplex, watervast verlijmd | 15 tot 18 mm | Tot ongeveer 600 mm | Veel sterkte bij weinig dikte, mooi bij een dakkapel | Vraag naar buitenkwaliteit, binnenmultiplex delamineert |
| Sandwich dakelement met isolatiekern | 60 tot 160 mm | 2,5 tot 4 m tussen twee gordingen | Beschot, isolatie en damprem in een handeling | Het dakvlak wordt dikker, dus alle aansluitingen veranderen mee |
Kies bij plaatmateriaal altijd een vochtwerende kwaliteit. Gewoon spaanplaat of OSB-2 uit het bouwmarktschap is bedoeld voor droge binnenruimtes. Op een dak neemt zo'n plaat bij de eerste bui vocht op langs de kopse kant, zwelt daar op en komt nooit meer vlak. Aan de codering zie je het verschil: P5 en OSB-3 mogen tegen tijdelijk vocht, P2 en OSB-2 niet.
Van buitenaf werken of dakbeschot vervangen van binnenuit
Er zijn twee routes en ze verschillen sterk in tempo, kosten en eindresultaat. Van buitenaf licht je de pannen, haal je de panlatten en tengels weg en ligt het hele vlak open. Je vervangt dan het beschot, legt meteen nieuwe folie en nieuwe latten, en sluit weer af. Dat is de nette weg, en hij verdient zich vooral terug wanneer de pannen er toch af moeten of de folie eronder aan vervanging toe is. In dezelfde beweging kun je dan de nokvorsten opnieuw vastzetten en gebroken pannen vervangen, nu je er toch bij kunt.
Dakbeschot vervangen van binnenuit betekent dat je vak voor vak tussen de gordingen werkt. Je zaagt het oude beschot langs de gordingen los, laat de tengels en panlatten hangen aan de pannen boven je, en schuift een nieuw stuk plaat omhoog tegen de latten aan. Omdat je niet over een gording heen kunt leggen, schroef je klossen tegen de zijkanten van de gordingen en leg je het nieuwe stuk daarop. Het werk gaat door in weer en wind, en dat is de grote winst.
De prijs die je daarvoor betaalt is tempo en kwaliteit. Je houdt de oude folie, de oude tengels en de oude spijkergaten, en je krijgt een beschot dat uit losse vakken bestaat in plaats van uit doorlopende platen. Voor een rot vak van een paar vierkante meter naast een schoorsteen is dat prima. Voor een heel dakvlak is het zelden de zuinige keuze, ook al voelt het zo.
| Punt van vergelijking | Van buitenaf | Van binnenuit |
|---|---|---|
| Wat er eerst weg moet | Pannen, vorsten, panlatten, tengels en folie | De afwerking en de isolatie binnen, verder niets |
| Afhankelijkheid van het weer | Groot, je werkt alleen bij droog weer en houdt een zeil klaar | Klein, je kunt in de regen doorwerken |
| Tempo | Een heel dakvlak in twee tot vijf dagen | Ongeveer een dagdeel per vak van een meter breed |
| Wat je meteen meeneemt | Nieuwe onderdakfolie, tengels en panlatten | Alleen het beschot, de rest blijft zoals het was |
| Bevestiging van het nieuwe deel | Doorlopend over drie of meer gordingen | Op klossen tussen twee gordingen |
| Wat je nodig hebt | Steiger of dakbokken, container, en minstens een tweede persoon | Binnensteiger, reciprozaag en geduld |
| Afvoer van het oude materiaal | Direct naar beneden in de container | Alles door het huis of via het dakraam naar buiten |
| Wanneer dit de logische keuze is | De pannen of de folie zijn toch aan vervanging toe | Een enkel rot vak, met pannen en folie die nog goed zijn |
Twijfel je over de route, tel dan de vierkante meters. Onder de tien vierkante meter schade in een verder gezond dak ben je van binnenuit meestal sneller klaar. Boven de twintig vierkante meter haal je de tijdwinst van buitenaf er ruimschoots uit, ook al lijkt het vooraf de grotere ingreep.
Spaanplaat dakbeschot vervangen bij huizen uit de jaren zeventig en tachtig
Bij woningen die ruwweg tussen 1970 en 1990 zijn gebouwd kom je een vaste opbouw tegen: spaanplaat als beschot, daarop een laag gespoten PUR van twee tot vier centimeter, daarop de tengels en de panlatten. Soms is het geen gespoten laag maar een kant-en-klaar element met piepschuim erop. Die constructie werkte prima zolang er niets aan veranderde, en geeft nu problemen zodra je gaat isoleren of zodra er ergens water bij komt.
Spaanplaat dakbeschot vervangen is daarom bijna nooit alleen een plaat vervangen. De isolatielaag aan de buitenkant zit vastgeschuimd op de plaat en komt er niet netjes af. De tengels zijn door de PUR heen in het spaanplaat gespijkerd, dus het geheel hangt aan elkaar. In de praktijk zaag je zo'n pakket in stroken door en gooi je plaat en schuim samen weg, in plaats van te proberen ze te scheiden.
Wat dit soort daken lastig maakt is de dampdichtheid. Gespoten PUR en piepschuim aan de buitenzijde laten nauwelijks damp door, dus vocht dat in het spaanplaat komt kan alleen naar binnen terug. Zolang de zolder onverwarmd is en het beschot van binnenuit wordt meeverwarmd, blijft het droog. Ga je vervolgens van binnenuit isoleren, dan koelt het beschot af en komt het dauwpunt er precies in te liggen. Dat is de reden dat mensen met dit soort daken na een isolatieklus ineens natte plekken vinden, en die afweging speelt breder bij het isoleren van een schuin dak.
Wie de pannen er toch af haalt, staat voor een reele keuze: het spaanplaat vervangen door gewoon beschot met een dampopen folie erop, of het hele pakket vervangen door dakelementen die beschot en isolatie combineren. Die tweede route levert de beste isolatiewaarde en het minste vochtrisico, maar het dakvlak wordt er zes tot zestien centimeter dikker van. Daarmee verandert de aansluiting op de dakkapel, op de gevel en op de goot, en dat kost vaak meer werk dan het dakvlak zelf.
Een dikker dakvlak is niet alleen een technische kwestie. Verandert de dakopbouw zichtbaar van buiten, bijvoorbeeld doordat de dakrand hoger komt of het overstek anders uitpakt, dan is dat geen gewoon onderhoud meer. Vraag bij je gemeente na of er een omgevingsvergunning nodig is voordat je materiaal bestelt, zeker in een beschermd stadsgezicht.
De folie, de tengels en de panlatten boven het beschot
Wat er boven het beschot ligt bepaalt of het nieuwe hout droog blijft. Op een modern dak zit direct op het beschot een dampopen onderdakfolie, daaroverheen de tengels in de richting van de spanten, en daar dwars overheen de panlatten. Die tengels maken de ruimte waarin water dat onder de pannen doorwaait over de folie naar de goot loopt. Zonder tengels ligt de folie klem tegen de latten en staat het water stil.
Kies een folie die damp doorlaat, dus met een lage Sd-waarde. Wat je op oudere daken tegenkomt is soms iets heel anders: bouwplastic dat onder de tengels is gespijkerd. Dat is volledig dampdicht en hoort daar niet, ook al ligt het er al dertig jaar zonder klachten. Zolang de zolder onverwarmd blijft merk je er niets van. Zodra het dak van binnenuit wordt geisoleerd verandert het in een vochtval, en is het vervangen van dat plastic net zo hard nodig als het vervangen van het hout eronder.
Bij het terugleggen werk je van de dakvoet omhoog en laat je elke baan folie minstens tien centimeter over de vorige lopen, zodat water er overheen loopt en niet ertussen. Plak de overlap dicht met de tape van dezelfde leverancier. Onder de tengels hoort een zelfklevende dichtingsband, want elke tengelnagel maakt een gaatje in de folie precies op de plek waar het water langs komt.
De afstand tussen de panlatten volgt uit de pan die je terugleggen wilt, niet uit een vast getal. Meet de werkende lengte van een schone pan uit, verdeel de afstand van de dakvoet tot de nok in gelijke stappen en zet je slaglijnen uit voordat je gaat spijkeren. Onderaan het dakvlak sluit alles aan op de goot en het boeiboord, en als je daar toch bezig bent is het het moment om te kijken of het boeiboord vervangen moet worden.
| Laag | Gangbare maat | Waar hij voor dient | Wat er misgaat als hij ontbreekt |
|---|---|---|---|
| Dampopen onderdakfolie | Rol van 1,5 m breed, Sd onder 0,1 m | Voert inwaaiend water af en laat damp uit het beschot ontsnappen | Zonder folie loopt stuifsneeuw en regen rechtstreeks op het hout |
| Tengel | 22 tot 28 mm dik, breedte van de spant | Maakt de afwateringsruimte tussen folie en panlat | Water blijft op de folie staan en trekt in de latten |
| Dichtingsband onder de tengel | Zelfklevende strook op rol | Sluit het gaatje van elke tengelnagel in de folie af | Elke nagel wordt een druppelpunt boven het nieuwe beschot |
| Panlat | 24 bij 38 mm, soms 22 bij 38 mm | Draagt de pannen en bepaalt de rijafstand | Te dun betekent doorhangende pannenrijen bij een grote spantafstand |
| Vogelschroot of kamvogelschroot | Kunststof strip aan de dakvoet | Houdt vogels en ongedierte uit de ruimte onder de pannen | Nesten in de dakvoet verstoppen de ventilatie en de goot |
| Nokvorstbeugel met droogvorstprofiel | Per vorst een beugel | Zet de vorsten vast zonder specie en houdt de nok geventileerd | Vorsten in specie scheuren los en de nok gaat niet meer ademen |
Waarom dakbeschot rot: condens, dauwpunt en de luchtspouw
Rot beschot dat niet bij een aansluiting zit, komt vrijwel altijd door condens. Warme, vochtige lucht uit de woning kruipt door kieren omhoog, komt bij het koude beschot en slaat daar neer als water. Dat gebeurt langzaam en onzichtbaar achter de isolatie, en je ontdekt het pas als je de gipsplaten weer eens weghaalt.
Er bestaan twee scholen over de vraag of de isolatie strak tegen het beschot mag. Beide kloppen, maar in verschillende situaties. Is de laag boven het beschot dampopen, dus een moderne onderdakfolie of een oud kierend beschot zonder folie, dan mag de isolatie er strak tegenaan: vocht dat er toch komt trekt naar buiten weg. Zit er een dampdichte laag boven het beschot, zoals gespoten PUR, piepschuim, bitumen of bouwplastic, dan kan vocht die kant niet op en houd je liever een geventileerde luchtspouw van minstens twee centimeter aan.
Die spouw is alleen zinvol als hij aan twee kanten in verbinding staat met buitenlucht, dus bij de dakvoet en bij de nok. Een luchtlaag die nergens uitkomt is geen ventilatie maar een gesloten doos waarin het vocht blijft rondgaan. Gaten boren in het beschot om die spouw te laten ademen komen we wel tegen als noodgreep, maar het is een lapmiddel: je maakt gaten in de laag die je droog wilde houden, en bij een dampdichte laag erboven komen ze alsnog nergens uit.
De spouw kost bovendien isolatiewaarde. Zodra er buitenlucht doorheen loopt telt alles wat erboven zit niet meer mee, dus je isoleert feitelijk tot aan de spouw en niet tot aan de pannen. Aan de warme kant hoort daarom een damprem of een klimaatfolie die zo luchtdicht mogelijk is afgeplakt, ook rond doorvoeren voor elektra, de afvoer van de cv en de mechanische ventilatie.
De grondregel voor de hele opbouw is dat hij van binnen naar buiten steeds dampopener wordt. Kom je tot drie dampdichte lagen in een dakpakket, bijvoorbeeld piepschuim buiten, een folie onder de isolatieplaten en nog een folie onder het regelwerk, dan zit er ergens vocht opgesloten en is het een kwestie van tijd. Kijk in dat geval eerst naar wat er weg kan voordat je nadenkt over meer isolatie.
Isoleer nooit een dak waarvan je de buitenste laag niet kent. Licht eerst een pan en kijk wat er onder de tengels ligt. Blijkt dat bouwplastic, gespoten PUR of piepschuim, dan verandert je isolatieplan volledig, en soms is het antwoord dat het dak van buitenaf aangepakt moet worden voordat er binnen ook maar een plaat isolatie in gaat.
Bitumen, dakleer of mastiek dat op het beschot geplakt zit
Op oudere daken en op aanbouwen ligt vaak nog dakleer of mastiek rechtstreeks op het beschot. Wie dat eraf probeert te pellen om het hout te redden, is uren bezig met een schraper en houdt een oppervlak over waar altijd nog resten aan kleven. Bij een dak dat toch vervangen wordt is dat verspilde moeite.
De aanpak die veel sneller gaat is beschot en bitumen samen weghalen. Zaag het dakvlak met een reciprozaag in vakken van ongeveer een vierkante meter, precies langs de gordingen, en gooi elk vak compleet in de container. Een vierkante meter beschot met bitumen erop is nog te tillen, en je hoeft geen enkele laag van de andere te scheiden. Gebruik een lang bimetaal blad dat door spijkers heen mag, want in de zaagsnede zitten gegarandeerd nagels.
Blijft de bitumen om een andere reden liggen, bijvoorbeeld omdat alleen een rot hoekje wordt vervangen, snijd de dakbedekking dan met een haakmes ruim rondom in en werk hem terug tot op een gording. Het nieuwe stuk beschot sluit je daarna aan met een nieuwe strook bitumen die je ruim over het bestaande werk heen brandt of plakt, altijd van beneden naar boven zodat water eroverheen loopt. Hoe zo'n laag is opgebouwd en welke soorten er zijn, staat bij een mastiek dak.
Er is een grens waar je moet stoppen. Golfplaten, harde vlakke platen en sommige oude bitumineuze lagen uit de jaren zestig tot tachtig kunnen asbest bevatten. Zagen, breken en schuren maakt daar vezels van, en dat is precies wat je niet wilt. Weet je niet zeker wat je in handen hebt, laat het dan onderzoeken voordat er een zaag in gaat.
Werk bij het uitzagen in vakken altijd van de nok naar de dakvoet en gooi het afval meteen weg. Een stapel losgezaagde vakken op een schuin dak schuift onverwacht, en zeker met bitumen eraan zijn ze zwaarder dan ze eruitzien.
De kap in het gelid houden terwijl het beschot eruit is
Dakbeschot is niet alleen een ondergrond voor de pannen. Het koppelt de spanten en gordingen aan elkaar en werkt als een schijf die de kap tegen windkracht en scheluwte beschermt. Haal je een heel dakvlak in een keer weg, dan haal je die verstijving weg, en bij een stevige wind kan de kap dan gaan werken. Vandaar de regel die we altijd aanhouden: nooit meer open dan je diezelfde dag weer dichtlegt.
In de praktijk betekent dat werken in stroken van een of twee gordingvelden breed, van de nok naar de dakvoet. Je haalt een strook eruit, controleert de gordingen die daarmee bloot komen, schroeft het nieuwe beschot erop en gaat pas dan verder met de volgende strook. Ligt er onverhoopt toch een groot vlak open, breng dan tijdelijk een schoor of een diagonale lat aan die de spanten onderling koppelt.
Nu je de gordingen ziet, is dit het moment om ze te beoordelen. Een gording die aan de bovenzijde zacht is geworden of waarvan het oplegpunt op de muur is aangetast, vervang je niet zomaar even mee. Dat is dragend werk en daar hoort een constructeur en meestal een vergunning bij. De rest is timmerwerk dat je zelf kunt doen.
Aan de onderrand van het dakvlak stopt het beschot bij het overstek, en daar zitten vaak de rotste plekken omdat het hout daar het meest te verduren heeft. Hoe die rand is opgebouwd en welke delen er allemaal aan vastzitten lees je bij het overstek van een schuin dak. Zit de onderrand van je beschot vast achter beplating, dan lopen die klus en het vervangen van de boeidelen in elkaar over.
Werken op een schuin dak is de gevaarlijkste kant van deze klus. Een dakvlak zonder pannen en met losse platen is glad en biedt geen enkel houvast. Werk met dakbokken en een loopplank of vanaf een steiger die tot boven de dakrand komt, gebruik een harnas met vanglijn aan een verankeringspunt dat je gecontroleerd hebt, en werk nooit alleen. Bij een dakhelling boven de vijfenveertig graden of hoger dan een verdieping is dit werk voor een dakdekker met de juiste uitrusting.
De binnenkant afwerken zonder scheuren in de naden
Als het beschot dicht is en de isolatie erin zit, komt de afwerking. Het verschil met een gewoon plafond is dat een dakvlak beweegt. Wind duwt tegen de kap, en het temperatuurverschil tussen een zomerse middag en een vriesnacht is onder een pannendak groter dan waar ook in huis. Die werking komt terug in elke naad die je stijf dichtmaakt.
Gipsplaten die met vulmiddel en wapeningsband op elkaar zijn afgewerkt, scheuren onder een dak vaak binnen een paar jaar, en daarna telkens op een andere plek. Wat beter standhoudt is de naad vullen met een blijvend elastische acrylaatkit en daarbij een klein groefje open laten in plaats van de naad bol vol te smeren. Je ziet dan een fijne lijn in het plafond, en die lijn blijft heel jaar in jaar uit.
Hetzelfde geldt voor de aansluiting van het schuine vlak op de wanden en op de knieschotten. Werk daar met een kitnaad in plaats van met een dichtgezet hoekprofiel. Wil je toch een strak vlak zonder zichtbare lijnen, dan is een tweede laag gipsplaat met verspringende naden een betere investering dan extra vulmiddel.
Denk voordat het gips dichtgaat aan alles wat je er later achter nodig hebt. Trek de bedrading voor de verlichting op zolder nu, want een lamp die aan het schuine vlak hangt vervangen is een kleine ingreep zolang je bij de aansluitdoos kunt. Sluit de doorvoeren van de cv, de mechanische ventilatie en de rioolontluchting netjes aan op de damprem, en houd ze bereikbaar. Timmer een cv-ketel of een luchtbehandelingskast op zolder niet zo strak in dat je er later niet meer bij kunt, want ook het vervangen van een expansievat vraagt om ruimte rond het toestel.
Schrijf voordat je dichtmaakt met een dikke stift op het beschot waar de leidingen en kabels lopen, en maak er een foto van waarop een dakraam of een gording herkenbaar in beeld staat. Dat ene fotootje bespaart de volgende keer een half plafond openbreken.
Zo vervang je een dakvlak beschot, strook voor strook
Deze volgorde geldt voor werken van buitenaf; onder stap drie staat wat er verandert als je van binnenuit werkt.
-
Meet het dak op en bepaal je stroken
Meet de hart-op-hartafstand van de gordingen en de lengte van de dakschilden. Deel het vlak in stroken van een of twee gordingvelden die je op een dag open en weer dicht krijgt. Op basis van die maat kies je de plaatdikte en bepaal je hoeveel platen je nodig hebt, met tien procent extra voor pasmaat en snijverlies.
-
Zet de werkplek veilig neer en leg het zeil klaar
Plaats de steiger of de dakbokken en zorg voor een verankeringspunt voor je harnas. Zet een container op een plek waar je vanaf het dak in kunt gooien. Leg een afdekzeil klaar dat het hele open vlak dekt, met spanbanden en wat pannen als ballast. Zonder dat zeil binnen handbereik hoor je niet aan een dak te beginnen.
-
Haal pannen, latten en tengels van de eerste strook
Neem de pannen van boven naar beneden weg en zet ze in stapels van niet meer dan tien op de panlatten die blijven liggen. Trek daarna de panlatten en de tengels los met een koevoet en rol de oude folie op. Blijf steeds binnen de strook waar je die dag mee klaar wilt komen.
-
Zaag het oude beschot langs de gordingen los
Stel de zaagdiepte in op de dikte van het beschot plus twee millimeter, zodat je niet in de gordingen zaagt. Snijd langs het hart van de gordingen door en werk de hoeken af met een multitool. Werk je van binnenuit, dan zaag je nu juist langs de zijkant van de gordingen en houd je de tengels boven je heel, want daar hangen de pannen aan.
-
Beoordeel de gordingen en herstel wat nodig is
Prik met een schroevendraaier in elke gording die je nu ziet, en let extra op het oplegpunt op de muur en op de plek waar een schoorsteen doorkomt. Zacht hout of een aangetast oplegpunt is dragend werk en daar stop je: dat laat je beoordelen door een constructeur voordat er nieuw beschot overheen gaat.
-
Schroef het nieuwe beschot vast
Leg de platen haaks op de gordingen en laat elke naad op het hart van een gording vallen. Houd bij plaatmateriaal twee tot drie millimeter ruimte tussen de platen aan, zodat ze kunnen uitzetten. Als vuistregel schroeven we langs de plaatranden om de vijftien centimeter en in het veld om de dertig centimeter, met schroeven die minstens twee en een halve keer de plaatdikte in de gording grijpen. Werk je met een dampdichte laag boven het beschot, dan is dit ook het moment om de opbouw eromheen te herzien.
-
Leg folie, tengels en panlatten terug
Begin bij de dakvoet en werk omhoog, met minstens tien centimeter overlap per baan en getapete naden. Leg een dichtingsband onder elke tengel en spijker die op de gordingen vast. Zet de panlatten uit met een slaglijn op basis van de werkende lengte van je pannen, en controleer de eerste vijf rijen met een duimstok voordat je doorgaat.
-
Leg de pannen terug en sluit de nok af
Leg de pannen van beneden naar boven en van de zijkant af, en vervang gebroken exemplaren meteen. Zet de pannen op de rand en de eerste rij vast met stormklemmen. Sluit de nok af met een droogvorstprofiel en beugels in plaats van met specie, zodat de nok kan blijven ventileren. Loop daarna het hele vlak nog een keer na op scheve pannen.
Voordat je het dak weer dichtlegt
Uit de praktijk
Schimmel op het beschot, zes weken na het isoleren
Op een zolder was het vak tussen de panlatten en het beschot vrijwel volledig gevuld met steenwol, netjes niet samengeperst, met daaroverheen een PE-bouwfolie als dampscherm. Bij de doorvoeren voor de radiatorleidingen en de elektra zaten nog wat open naden. Tijdens het aanbrengen van de gipsplaten voelde het beschot achter de isolatie klam aan, en bij nader kijken zat er beginnende schimmel op het hout.
Wat hier speelde was de combinatie van een niet echt luchtdichte damprem en een dakopbouw die aan de buitenzijde te weinig damp doorliet. Vochtige binnenlucht kwam via die naden bij het koude beschot en kon daarna nergens heen. De oplossing werd een luchtspouw van ruim twee centimeter tussen de isolatie en het beschot die aan de dakvoet en de nok in verbinding staat met buitenlucht, plus een damprem die met dubbelzijdige tape volledig is dichtgezet en waarbij alle doorvoeren zijn omtimmerd en opgevuld.
De les die we hieruit meenemen is niet dat er altijd een spouw moet zitten. De les is dat je eerst uitzoekt wat er aan de buitenkant van het beschot zit. Bij een dampopen folie mag de isolatie strak tegen het hout, bij een dampdichte laag niet.
Bouwplastic onder de tengels in plaats van onderdakfolie
Onder de pannen van een huis dat op het punt stond geisoleerd te worden lag een grijs vel plastic, vastgespijkerd onder de tengels. Het was geen onderdakfolie maar het dikke plastic dat je gebruikt om een vloer af te dekken bij het schilderen, volledig dampdicht. Het lag er al jaren en het beschot eronder was kurkdroog, wat op het eerste gezicht geruststellend leek.
Dat het droog was, had een verklaring die niets met de kwaliteit van het plastic te maken had. De zolder was niet geisoleerd, dus het beschot werd van binnenuit meeverwarmd en gedroeg zich als een warm dak. Het dauwpunt lag in de ruimte binnen, niet in het hout. Zodra er isolatie tegen de binnenzijde zou komen, zou het beschot afkoelen, zou het dauwpunt er middenin komen te liggen en zou het vocht dat er ontstaat door dat plastic gevangen worden.
De uitkomst was dat het isolatieplan werd omgedraaid: eerst de pannen, de panlatten en de tengels eraf, het plastic eruit en een dampopen onderdakfolie erin, en pas daarna isoleren. Duurder dan gehoopt, maar de goedkope variant was hier een dak geweest dat binnen een paar winters van binnenuit wegrot.
Spaanplaat met gespoten PUR erop, uit 1983
De dakopbouw was van binnen naar buiten: spaanplaat, ongeveer drie centimeter gespoten PUR, tengels die door die PUR heen in het spaanplaat waren vastgezet, panlatten en pannen. De wens was om aan de binnenzijde acht centimeter PIR bij te plaatsen en af te werken met gipsplaten. Het dakvlak liep niet mooi vlak, dus de platen zouden met een ruimte tot het beschot komen te hangen.
Het knelpunt zat in de dampdichtheid. Met PUR aan de buitenzijde en PIR met een aluminiumcoating aan de binnenzijde zou het spaanplaat tussen twee vrijwel dampdichte lagen komen te liggen, met de gordingen als koudebruggen waarlangs vocht toch in de constructie komt. Dat vocht kan er dan niet meer uit. Een deel van het beschot bleek bovendien door de vorige bewoners geverfd, wat de dampdoorlaat aan de binnenzijde nog verder beperkt.
Omdat de pannen toch aan vervanging toe waren, viel de afweging uit op het hele pakket van buitenaf vervangen door dakelementen met beschot en isolatie in een. Dat gaf een hogere isolatiewaarde en haalde het vochtprobleem weg in plaats van het te verplaatsen. Het dakvlak werd daar wel dikker van, en de aansluiting op de dakkapel moest daarom opnieuw worden gemaakt.
Bitumen dat er niet af wilde, tot we anders gingen zagen
Op een beschot lag een oude laag bitumen die eraf moest omdat het hout eronder plaatselijk verrot was. Het afsteken met een schraper en een spade leverde per uur nauwelijks een vierkante meter op, en wat achterbleef was een kleverige laag waar geen nieuwe folie op wilde plakken.
Wat de klus vlot trok was ophouden met scheiden. Met een reciprozaag met een lang bimetaal blad werd het dakvlak in vakken van ongeveer een vierkante meter langs de gordingen doorgezaagd, en elk vak ging compleet met bitumen en al in de container. Een vak van die maat is nog met twee handen te tillen en het blad zaagt probleemloos door de nagels heen.
Wel bleef er een vraag over die eerst beantwoord moest worden: bij een bitumineuze laag van voor de jaren negentig weet je niet zonder onderzoek of er asbest in zit. In dit geval was dat uitgesloten door de laag te laten onderzoeken, en pas daarna ging de zaag erin.
Veelgemaakte fouten
Het hele dakvlak in een keer openleggen
Het beschot verstijft de kap tegen wind en scheluwte. Ligt alles tegelijk open, dan verdwijnt die verstijving en kan de constructie gaan werken, met scheuren in het metselwerk of verschoven spanten als gevolg. Werk in stroken die je diezelfde dag weer dichtlegt, of breng tijdelijke schoren aan.
Nieuw beschot op gordingen schroeven die je niet gecontroleerd hebt
Het beschot is de plek waar je de gordingen een keer in je leven kunt beoordelen. Wie er meteen nieuwe platen op schroeft, ontdekt pas over tien jaar dat het oplegpunt van een gording op de muur was aangetast. Prik elke gording die je ziet, met extra aandacht bij muren, schoorstenen en de dakvoet.
Plaatmateriaal voor binnengebruik toepassen
P2-spaanplaat en OSB-2 zijn gemaakt voor droge ruimtes. Op een dak nemen ze bij de eerste regenbui vocht op langs de kopse kant en zwellen daar blijvend op. Zo'n plaat komt na het drogen nooit meer vlak en je ziet elke naad terug in de pannen erboven. Neem P5 of OSB-3, of vurenhouten delen.
De platen strak tegen elkaar leggen
Plaatmateriaal zet uit bij vocht en warmte, en op een dak is dat verschil groot. Naden die stijf tegen elkaar liggen drukken zich bij de eerste warme zomer omhoog en dat zie je terug als een bult in het pannenvlak. Twee tot drie millimeter ruimte per naad is genoeg om dat te voorkomen.
Bouwplastic of dampdichte folie onder de tengels leggen
Het lijkt logisch om het hout af te schermen van water, maar een dampdichte laag boven het beschot sluit vocht in dat van binnenuit komt. Op een onverwarmde zolder merk je dat jaren niet, tot het moment dat er isolatie in gaat. Gebruik een folie die damp doorlaat en die daarvoor gemaakt is.
Isoleren zonder te weten wat er boven het beschot zit
Of de isolatie strak tegen het beschot mag, hangt volledig af van de dampdoorlaat van de laag erboven. Piepschuim, gespoten PUR, bitumen en plastic vragen om een andere aanpak dan een moderne folie. Licht een pan en kijk, in plaats van het advies te volgen dat toevallig het eerst langskwam.
De naden van gipsplaten onder een dak stijf dichtsmeren
Een dakvlak beweegt door wind en door het grote temperatuurverschil tussen zomer en winter. Naden die met vulmiddel en band zijn dichtgezet scheuren daardoor telkens opnieuw open, elke keer op een andere plek. Een elastische kitnaad met een klein groefje blijft wel heel.
Beginnen zonder afdekzeil binnen handbereik
Een bui die vijf minuten duurt kan een open dakvlak en het plafond eronder ruineren, en bij spaanplaat is die schade meteen definitief. Leg het zeil, de spanbanden en wat ballastpannen klaar voordat je de eerste pan lostilt, niet op het moment dat de lucht al betrekt.
Veelgestelde vragen
Kun je dakbeschot vervangen van binnenuit?
Dat kan, en voor een enkel rot vak is het vaak de snelste weg. Je zaagt het oude beschot langs de zijkant van de gordingen los, laat de tengels en panlatten zitten omdat de pannen daaraan hangen, en schroeft klossen tegen de gordingen waarop het nieuwe stuk komt te liggen. Wat je inlevert is kwaliteit: de oude folie, de oude tengels en de oude spijkergaten blijven zoals ze waren, en het nieuwe beschot bestaat uit losse vakken in plaats van doorlopende platen. Voor een heel dakvlak is werken van buitenaf sneller en levert het een beter resultaat op.
Hoe vervang ik spaanplaat dakbeschot met gespoten PUR erop?
Probeer de PUR niet van het spaanplaat te scheiden, want dat lukt niet netjes en kost een veelvoud aan tijd. Zaag het pakket van buitenaf in stroken langs de gordingen door met een reciprozaag en gooi plaat en schuim samen weg. Kies daarna bewust wat ervoor terugkomt: gewoon beschot met een dampopen onderdakfolie erop, of dakelementen die beschot en isolatie combineren. Die tweede route lost het vochtprobleem op maar maakt het dakvlak zes tot zestien centimeter dikker, dus alle aansluitingen op de gevel, de goot en een eventuele dakkapel veranderen mee.
Hoe dik moet nieuw dakbeschot zijn?
Dat volgt uit de hart-op-hartafstand van de gordingen. Als vuistregel houden wij aan dat 18 mm plaatmateriaal tot ongeveer 600 mm overspanning voldoet en 22 mm tot ongeveer 800 mm. Vuren dakbeschotdelen met mes en groef van 18 tot 22 mm halen tot ruwweg 700 mm. Dit zijn praktijkmaten en geen normwaarden: de sneeuwbelasting, de dakhelling en het fabrikaat spelen mee, en de leverancier geeft in zijn productblad de maat die voor die plaat geldt. Zit je op de grens, neem dan de dikkere maat.
Wat kost dakbeschot vervangen?
Voor het materiaal zelf reken je grofweg op 25 tot 60 euro per vierkante meter, en dan zit alles erin: het beschot, de onderdakfolie, tengels, panlatten en bevestiging. Dakelementen met een isolatiekern liggen daar een veelvoud boven. Wat de klus uiteindelijk kost, wordt vooral bepaald door wat eromheen gebeurt: een steiger, een container, nieuwe pannen en het herstellen van aansluitingen bij een dakkapel of schoorsteen tellen sneller op dan het hout. Vraag daarom altijd een prijs op waarin die posten los benoemd staan.
Heb ik een vergunning nodig voor het vervangen van dakbeschot?
Beschot vervangen zonder dat het uiterlijk of de constructie verandert, geldt normaal als gewoon onderhoud en is dan vergunningvrij. Het wordt anders zodra het dakvlak zichtbaar dikker wordt, bijvoorbeeld bij dakelementen, of zodra je aan gordingen of spanten sleutelt. Bij een monument of in een beschermd stadsgezicht gelden bovendien eigen regels. Bel je gemeente voordat je materiaal bestelt, want een dikker dak achteraf terugbrengen is een dure ingreep.
Kan ik OSB gebruiken als dakbeschot?
Ja, mits je OSB-3 neemt en niet OSB-2. OSB-3 is bedoeld voor constructief gebruik in vochtige omstandigheden en verdraagt een regenbui tijdens de bouw zonder blijvende schade. Wat je erbij moet weten is dat OSB behoorlijk dampremmend is. In een dakopbouw telt die eigenschap mee, dus bij een dampdichte laag boven het beschot maak je het probleem er niet kleiner op. Zit er een dampopen folie boven, dan is OSB-3 een prima en betaalbare keuze.
Moet er folie op het dakbeschot of eronder?
De onderdakfolie hoort bovenop het beschot, direct onder de tengels. Zij vangt water op dat onder de pannen doorwaait en voert dat naar de goot. Kies een folie die damp doorlaat, zodat vocht uit het beschot naar buiten weg kan. Aan de binnenzijde, dus onder de isolatie, hoort een damprem of klimaatfolie die warme binnenlucht juist tegenhoudt. Die twee lagen hebben tegengestelde taken en zijn niet uitwisselbaar.
Hoe weet ik of mijn dakbeschot rot is of alleen verkleurd?
Kleur zegt weinig, hardheid alles. Duw met een schroevendraaier of een priem in het verdachte hout en let op de weerstand. Gezond hout laat de punt hooguit een paar millimeter toe, rot hout geeft mee tot een centimeter of dieper en levert vezelig, donker materiaal op. Doe die test op meerdere plekken binnen dezelfde plek, en zeker vlak naast een gording, want daar begint aantasting vaak. Vind je vers boormeel bij ronde gaatjes, dan speelt er iets anders en is beoordeling van de hele kap verstandig.
Moet ik de gordingen ook vervangen als het beschot eruit gaat?
Bijna nooit alle, soms een. Gordingen zijn zwaarder en drogen makkelijker, dus ze houden het meestal langer vol dan het beschot. Het oplegpunt op de muur is de plek die je moet controleren, want daar staat het hout in het metselwerk en blijft vocht hangen. Is die kop aangetast, dan is dat dragend werk: er hoort een constructeur bij te kijken en meestal is er een vergunning voor nodig. Nieuw beschot over een verzwakte gording heen leggen verplaatst alleen het moment waarop het misgaat.
Hoe lang mag een dak open liggen tijdens het werk?
Zo kort mogelijk, en in de praktijk niet langer dan een werkdag per strook. Twee redenen: een open dakvlak verliest de verstijving die de kap bij elkaar houdt, en regen op onbeschermd plaatmateriaal of op je plafond is meteen schade. Werk daarom in stroken van een of twee gordingvelden, houd een afdekzeil met spanbanden binnen handbereik en kijk voor je begint naar de buienradar. Bij spaanplaat is een enkele nacht in de regen al genoeg om de nieuwe platen af te schrijven.
Kan mijn dakbeschot asbest bevatten?
Het houten beschot zelf niet, maar wat erop of eronder zit soms wel. Vlakke of golvende cementplaten, brandwerende beplating aan de binnenzijde en sommige bitumineuze lagen van voor de jaren negentig zijn verdacht. Zagen, breken en schuren maakt daar losse vezels van, en dat is precies wat je moet vermijden. Weet je niet zeker wat je in handen hebt, laat het dan onderzoeken voordat er gereedschap in gaat. Asbest verwijderen is werk voor een gecertificeerd bedrijf; voor een beperkte hoeveelheid geschroefde, hechtgebonden platen bestaan uitzonderingen waarvoor je bij je gemeente een sloopmelding doet.
Wat doe ik met de doorvoeren door het dakvlak als het beschot vervangen wordt?
Pak ze mee nu je erbij kunt. De ontluchting van de riolering, de afvoer van de cv en de doorvoer van de mechanische ventilatie hebben allemaal een pan met een doorvoer nodig en een nette aansluiting op de folie. Zit er een oud gat van een verwijderde schoorsteen in het beschot, dicht dat dan met een passend stuk plaat op klossen in plaats van met alleen schuim. Loopt de ontluchting van de riolering slecht of stinkt het op zolder, dan is dit het moment om te kijken of er bij het vervangen van de riolering iets aan die leiding moet gebeuren, want later kom je er niet meer bij.
Wanneer je beter een vakman belt
Het losmaken, zagen en terugleggen van beschot is timmerwerk dat een handige klusser kan. Er zijn drie punten waarop het geen doe-het-zelfwerk meer is, en die grenzen liggen hard.
Het eerste is de constructie. Zodra een gording, een spant of een muurplaat vervangen of verplaatst moet worden, zit je in de dragende kap. Daar hoort een constructeur bij en in de regel een omgevingsvergunning. Datzelfde geldt als de dakopbouw zichtbaar dikker wordt, bijvoorbeeld door dakelementen, want dan verandert het aanzicht van het pand.
Het tweede is asbest. Cementplaten, oude brandwerende beplating en bitumineuze lagen van voor de jaren negentig laat je onderzoeken voordat je zaagt. Blijkt er asbest in te zitten, dan is verwijderen werk voor een gecertificeerd bedrijf en niet voor jou met een stofmasker.
Het derde is de hoogte. Een dakvlak zonder pannen is glad en biedt geen houvast, en de meeste ongevallen bij dit werk gebeuren op het moment dat iemand nog even snel iets wil pakken. Bij een steile helling, bij een dak hoger dan een verdieping, of als je geen deugdelijk verankeringspunt voor een harnas kunt maken, bel je een dakdekker. Wat een dag steiger of hoogwerker kost, weegt niet op tegen een val van vier meter.
Twijfel je alleen over de vochtopbouw en niet over het timmerwerk, dan is er een middenweg. Laat een bouwkundige de opbouw doorrekenen en de lagen bepalen, en doe het uitvoerende werk daarna zelf. Dat is de goedkoopste manier om een dak te krijgen dat over twintig jaar nog droog is, en het scheelt in het geheel van het onderhoud aan je dak en zolder vaak meer dan de rekening van dat advies.