Trasraam metselen: welke stenen, welke mortel en tot hoe hoog

Wat een trasraam is en waar het in de muur zit

Het trasraam is het onderste stuk van een buitenmuur, van de fundering tot ongeveer twintig a dertig centimeter boven het maaiveld. Dat deel staat permanent in vochtige grond en krijgt bij elke bui opspattend water te verduren, dus wordt het gemetseld van hardgebakken steen met een mortel die nauwelijks water doorlaat. Hoe de rest van het muurwerk in en om het huis is opgebouwd, staat op onze overzichtspagina over wanden opbouwen en afwerken.

De naam komt van tras, gemalen tufsteen uit het Eifelgebied. Meng je dat poeder door kalkmortel, dan ontstaat een specie die ook onder water hard wordt en weinig vocht doorgeeft. Metselaars gebruikten dat eeuwenlang voor sluizen, kademuren, kelders en voor de voet van een gevel. In modern werk zit er lang niet altijd echte tras in de mortel, maar de naam is aan dit deel van de muur blijven hangen.

Een trasraam is geen waterdichte bak, en dat is ook niet de bedoeling. Het remt het capillair opzuigen zo ver af dat het vocht niet hoger komt dan de waterkerende laag die er vlak boven in de lintvoeg ligt. Die twee horen bij elkaar. De harde steen en de dichte mortel houden het gros tegen, de folie of het lood daarboven snijdt de laatste weg naar boven af.

Aan de buitenkant herken je een trasraam vaak aan de kleur. Onderin zitten donkere, blauwgrijs gevlekte of hardgrauwe stenen, daarboven de lichtere gevelsteen. Bij naoorlogse woningen is die zone soms geen metselwerk maar een betonnen band die dezelfde rol vervult.

Welke stenen horen in een trasraam

Een trasraamsteen moet twee dingen kunnen: weinig water opnemen en vorst overleven terwijl hij nat is. Daarom gaat er hardgebakken steen in, in de handel meestal hardgrauw of klinker genoemd. Die zijn op hogere temperatuur gebakken, waardoor de poriën grotendeels dichtgesinterd zijn en de wateropname laag blijft.

Je herkent zo'n steen aan zijn gedrag, niet alleen aan zijn kleur. Hij is zwaarder dan een zachte handvormsteen van hetzelfde formaat en klinkt helder als je er met een andere steen tegenaan tikt. Giet er wat water op: bij een harde steen blijft de druppel even staan en trekt hij traag weg, bij een zachte steen is hij binnen een paar tellen ingezogen en zie je een donkere vlek uitlopen.

Wat er niet in hoort is minstens zo bepalend. Kalkzandsteen zuigt water capillair omhoog als een spons en hoort daarom nooit onder het maaiveld. Cellenbeton doet dat nog sterker en verliest daarbij sterkte. Ook een zachte, poreuze handvormsteen die je vanwege het gevelbeeld zou willen gebruiken, laat je onderin achterwege en begin je pas boven de waterkering.

Trasraam stenen kopen: waar je op let

Bij een steenhandel of een bouwmaterialenhandel vraag je niet om trasraam stenen maar om hardgrauw of klinker in het formaat dat je nodig hebt. Vraag er het productblad bij: daarop staat de vorstbestandheidsklasse, de wateropname en de druksterkte. Voor werk onder het maaiveld wil je F2 zien, de klasse voor volledig vorstbestand metselwerk.

Reken je hoeveelheid uit op basis van het formaat. Voor een halfsteens muur in waalformaat, 210 bij 100 bij 50 millimeter, gaan er ongeveer 76 stenen in een vierkante meter, bij dikformaat van 65 millimeter hoog ongeveer 63. Een steens muur telt het dubbele. Bestel ongeveer vijf procent extra voor passtukken en breuk, en neem alles uit dezelfde partij, want tussen twee bakkingen zit altijd kleurverschil.

Koop je tweedehands stenen, dan koop je een onbekende. Oude ijsselsteentjes en boerengrauw zijn soms uitstekend en soms zacht als een biscuitje. Neem er een paar mee, breek er een doormidden en kijk naar de breuk: dicht en glasachtig van structuur is goed, korrelig en poederig is dat niet.

Steensoort	Wateropname bij benadering	Onder het maaiveld	Waar je op let
Hardgrauw baksteen	Laag, orde van 5 tot 8 procent	De klassieke keus voor het trasraam	Vraag om vorstbestandheidsklasse F2 in het productblad
Gebakken klinker	Zeer laag, vaak onder 6 procent	Geschikt, de hardste keus	Zuigt bijna niets, dus houd de specie iets stijver
Machinale gevelbaksteen, rood	8 tot 14 procent, sterk wisselend	Alleen boven de waterkerende laag	Zonder opgave van de fabrikant niet onderin toepassen
Zachtgebakken handvormsteen	14 tot 20 procent	Niet geschikt	Zuigt vol, geeft vorstschade en witte uitbloei
Kalkzandsteen	Zeer hoog en sterk capillair	Niet geschikt	Trekt vocht tot ver boven de waterlijn omhoog
Cellenbeton of gasbeton	Extreem hoog	Niet geschikt	Zuigt zich vol en wordt daarbij zwakker
Betonsteen of betonblok	Laag tot matig	Alleen als de fabrikant het voor deze zone vrijgeeft	Metsel dan in een cementgebonden mortel, niet in kalkmortel
Gebakken straatklinker	Zeer laag	Bruikbaar bij tuinmuren en penanten	Ander formaat, dus hij loopt niet mee in het gevelverband
Gebruikte sloopsteen	Wisselend per partij	Alleen bij aantoonbaar harde steen	Doe de watertest en de tiktest op een steen uit de partij

De mortel doet minstens zoveel als de steen

Een hardgebakken steen in een slappe kalkmortel levert alsnog een natte muur op, want vocht neemt de weg van de minste weerstand en dat is dan de voeg. Voor werk onder en vlak boven het maaiveld gebruik je daarom een sterke, dichte metselmortel. Kant-en-klare trasmortel uit de zak is de eenvoudigste route, en anders voldoet een metselmortel van klasse M10.

Meng je zelf, dan is een deel portlandcement op drie delen scherp metselzand een gangbare verhouding voor deze zone. Houd het mengsel aan de stijve kant en maak niet meer aan dan je binnen een uur of twee verwerkt. Specie die je met extra water weer smeuïg maakt, verliest sterkte en dat merk je precies daar waar je het niet wilt hebben.

Metsel onder het maaiveld vol en zat. Dat betekent volle lintvoegen en volle stootvoegen, zonder holtes waar water in blijft staan. De open stootvoegen die je bij een spouwmuur wel wilt hebben, komen pas boven de waterkerende laag. Voegwerk onder het maaiveld strijk je gewoon door met de troffel, want een verdiepte voeg onder de grond is een gootje waar vuil en vocht zich verzamelen.

Bij een oud huis met zachte steen ligt het anders. Een keiharde cementmortel maakt de steen daar het zwakste onderdeel: het vocht moet ergens naar buiten en gaat dan door de steen, die vervolgens in de vorst afschilfert. Wij kiezen bij historisch werk liever een kalk-trasmortel, die waterbestendig is en toch dampopen blijft.

Waar je mee bezig bent	Mortel die past	Waarom	Waar het misgaat
Nieuw trasraam in harde steen	Trasmortel of metselmortel M10	Dicht, sterk en bestand tegen grondvocht	Te nat aangemaakt, dan zakt de sterkte in
Metselwerk boven de waterkering	Metselmortel M5 tot M10	Iets soepeler, beter voor het gevelbeeld	Dezelfde harde mortel doortrekken geeft scheurtjes in de voeg
Oud werk met zachte steen	Kalk-trasmortel	Waterbestendig maar dampopen, de steen blijft heel	Cementmortel laat het vocht door de steen naar buiten
Voegwerk onder maaiveld	Doorstrijken met de metselmortel zelf	Geen naad tussen metsel- en voegmortel	Verdiept voegen geeft standwater in de voeg
Voegwerk boven maaiveld	Voegmortel, platvol of licht verdiept	Wateert af naar buiten	Diep uitgekrabde voegen vangen regen op
Betonvoet onder het trasraam	Beton C20/25	Draagt de muur en blijft in de grond intact	Te snel laten uitdrogen geeft krimpscheuren
Eerste laag stenen op het beton	Volle laag specie van 15 tot 20 mm	Vangt de oneffenheden van de betonvoet op	Dun aanzetten, dan loop je de hele muur uit het lood

Trasraam en fundering: hoe de twee op elkaar aansluiten

Een trasraam begint op de fundering, en die twee zijn niet los te zien. Bij een tuinmuur, een penant of een schuurtje is dat meestal een gewapende betonvoet, een strokenfundering. De onderkant daarvan leg je vorstvrij, in Nederland houden wij zestig tot tachtig centimeter onder het maaiveld aan. Vriest de grond onder een te ondiepe voet, dan wordt de muur opgetild en zakt hij scheef terug.

Maak de voet breder dan de muur, zodat de belasting zich in de grond kan spreiden. Een decimeter uitsteek aan weerszijden is een gangbare vuistregel voor licht werk. Voor een penant van 55 bij 55 centimeter kom je daarmee op circa 75 bij 75 in plaats van de 60 bij 60 die veel mensen bedenken. Bij een dragende muur of een slappe ondergrond hangt de maat af van de grondslag en dan is een berekening op zijn plaats.

De wapening hoeft niet millimeterprecies waterpas te liggen. Wat wel telt is de betondekking: het staal moet aan alle kanten in het beton zitten, anders roest het en drukt de roest het beton eraf. Leg het net op kunststof of betonnen afstandhouders van vier centimeter en houd de randen ongeveer vijf centimeter vrij van de bekisting. Losse bakstenen als steunblokje zijn een slechte gewoonte, want die zuigen water en vormen een pad naar het staal.

Beton heeft tijd nodig. Ontkisten kan na ongeveer een dag, licht belasten na een week, en op volle sterkte is het pas na achtentwintig dagen. Wij metselen de eerste lagen doorgaans na een dag of drie, voorzichtig en zonder de kist als steun te gebruiken. In de tabel met droogtijden per materiaal zie je wat gestort beton en een cementgebonden mortel werkelijk nodig hebben.

Onderdeel	Maat die wij aanhouden	Waarom die maat
Onderkant betonvoet	60 tot 80 cm onder maaiveld	Vorstvrij, zodat de muur niet opvriest
Dikte betonvoet tuinmuur	20 tot 30 cm	Genoeg hoogte om de wapening met dekking kwijt te kunnen
Breedte betonvoet	Muurdikte plus circa 10 cm aan weerszijden	Spreidt de belasting over de grond
Wapeningsnet	6 of 8 mm staaf, maaswijdte 150 mm	Vangt trek op bij ongelijke zetting
Betondekking op het staal	35 tot 50 mm rondom	Beschermt de wapening tegen roest
Trasraam onder maaiveld	Vanaf de betonvoet tot het grondoppervlak	Deze zone staat altijd in vochtige grond
Trasraam boven maaiveld	20 tot 30 cm	Opspattend regenwater reikt tot ongeveer deze hoogte
Waterkerende laag	Eerste lintvoeg boven maaiveld, minimaal 15 cm hoger dan de bestrating	Breekt het capillair transport naar boven af
Open stootvoegen	Om de meter, direct boven de waterkering	Voert water uit de spouw naar buiten
Grindstrook langs de gevel	20 tot 30 cm breed, circa 10 cm diep	Houdt natte grond van het metselwerk af

Trasraam beton: wanneer het geen metselwerk is

Niet elk huis heeft een gemetseld trasraam. Bij veel naoorlogse woningen is de onderste zone van de gevel een betonnen funderingsbalk of een prefab betonnen sokkel die precies dezelfde functie vervult. Beton is veel minder capillair dan baksteen, dus het houdt grondvocht goed tegen. Daar komt bij dat zo'n balk in één stuk doorloopt en dus geen voegen heeft waar water doorheen kan.

Een betonnen trasraam is niet onaantastbaar. Op de aansluiting tussen beton en metselwerk hoort nog steeds een waterkerende laag, want anders loopt vocht via de mortelnaad alsnog omhoog. En een betonband is een koudebrug van formaat: bij een onverwarmde kruipruimte voel je dat aan een koude vloerrand en zie je het aan condens op het onderste stuk binnenmuur.

Zelf een betonnen sokkel storten kan prima bij een tuinmuur. Je metselt dan pas boven maaiveld en je hebt onderin geen enkele voeg. Laat het beton wel ruw achter waar het metselwerk erop komt, want een gladgestreken betonoppervlak geeft de specie weinig houvast. Een laag metselwerk van harde steen op de betonvoet blijft in onze ervaring makkelijker herstelbaar dan een sokkel die je later niet meer kunt openen.

Binnen begint boven de waterkering pas het kalkzandsteen of het lichte materiaal. Een binnenwand van gipsblokken hoort al helemaal niet in de vochtige zone onderin, want gips lost letterlijk op in staand water. Dat geldt net zo goed voor de wat zwaardere gibo blokken. Zet zo'n wand op een kimlaag van cellenbeton of op cementgebonden stroken, en nooit rechtstreeks op een vloer die vocht doorgeeft.

Tot hoe hoog het trasraam moet komen

De hoogte onderin ligt vast: het trasraam begint op de fundering. De hoogte bovenin is een keuze, en daar gaat het in de praktijk mis. Wij houden twintig tot dertig centimeter boven het maaiveld aan, omdat regenwater dat op de bestrating slaat ongeveer tot die hoogte tegen de gevel spat. Bij een gevel met een brede dakoverstek kan het minder zijn, bij een muur langs een pad met veel plassen liever meer.

Wat telt is het maaiveld zoals het straks wordt, niet zoals het nu is. Wie zijn tuin twintig centimeter ophoogt of een terras aanlegt op een dikke zandbaan, schuift het maaiveld omhoog en kan zo een trasraam van dertig centimeter terugbrengen tot tien. Nog een stap verder en de bestrating ligt boven de waterkerende laag, waarna het vocht er gewoon omheen loopt en de binnenmuur nat wordt.

Wij houden daarom minimaal vijftien centimeter aan tussen de bovenkant van de bestrating en de waterkerende laag, met de tegels op afschot van de gevel af. Loopt de tuin naar het huis toe af, dan help je het water actief naar de muur en is een goot of een greppel langs de gevel geen luxe.

Merk je binnen al dat er iets mis is, dan zie je dat meestal onderaan de muur: bladderende verf, zoutkringen en loslatend stucwerk tot een halve meter hoog. Hoe je de binnenzijde daarna weer opbouwt, staat in ons overzicht over wanden en plafonds. Aan die binnenkant beginnen heeft alleen zin nadat de oorzaak buiten is weggenomen.

Vocht rond het trasraam: grind, bestrating en drainage

Onder het maaiveld staat het metselwerk in contact met de grond, en grond houdt water vast. Klei en tuinaarde blijven na een bui dagenlang nat tegen de muur staan, en al die tijd heeft het trasraam de gelegenheid om zich vol te zuigen. Vervang je die laag door split, dan zakt het water in minuten weg en blijft de muur veel korter nat.

Een strook van twintig tot dertig centimeter breed en ongeveer een spade diep is genoeg. Leg er worteldoek in tegen onkruid, vul hem met basaltsplit of grind in de maat 8/16 en houd de bovenkant iets lager dan de aangrenzende bestrating. Werk je met een kantopsluiting, zet die dan op ongeveer tien centimeter van de gevel, zodat de grond de muur niet meer raakt.

Dit werkt alleen als de ondergrond doorlatend is. In zandgrond is een plas na een plensbui binnen enkele minuten weg. In klei of leem verandert dezelfde geul in een badkuip die langer nat blijft dan de grond die er eerst lag. Ligt er klei, dan hoort er een drainagebuis in de bak met afschot naar een infiltratieput of een grindkoffer lager in de tuin.

Binnenshuis speelt hetzelfde spel in de kruipruimte. Zolang het grondwater onder de onderkant van het trasraam blijft, is er weinig aan de hand. Komt het erboven, dan staat het water tegen metselwerk dat daar niet op gebouwd is en trekt het vocht via het binnenblad omhoog.

Een bestaand trasraam herstellen of aanhelen

Verweerd trasraam metselwerk herken je aan afgeschilferde koppen, uitgevallen voegen en een poederig oppervlak dat je met je duim wegveegt. Los voegwerk krab je uit tot ongeveer twee centimeter diep, je maakt de voeg nat en je vult hem opnieuw met een mortel die past bij de steen. Bij harde steen mag dat een stevige cementmortel zijn, bij zachte oude steen kies je een kalk-trasmortel.

Stenen die echt kapot zijn, hak je er per stuk uit en vervang je door een harde steen van hetzelfde formaat. Werk in kleine stukken en nooit over een grote lengte tegelijk, zeker niet onder een dragende gevel. Zet de nieuwe steen in een volle laag specie en druk de stootvoegen goed aan, want juist daar loopt het water anders naar binnen.

Ontbreekt er een waterkerende laag, dan is het naderhand inbrengen van een chemische horizontale afdichting de gangbare route. Je boort schuin omlaag in de lintvoeg, gaten van twaalf millimeter om de tien tot twaalf centimeter, en je vult ze met een injectiecrème op silaan-siloxaanbasis. De crème trekt in de voeg en vormt een zone die water niet meer doorlaat. Reken erop dat de muur daarna nog maanden nodig heeft om uit te drogen.

Pas als de muur binnen weer droog is, heeft het zin om aan de afwerking te beginnen. Zet je er een voorzetwand voor, kies dan bewust de dikte van de gipsplaat en hoe je die achteraf dichtzet. Het strak wegwerken van naden en schroefgaten staat bij gipsplaten afwerken.

Trasraam bij een tuinmuur, een penant of een schuur

Bij een vrijstaande muur is er geen binnenkant en geen spouw, dus staan beide zijden in het weer. Het trasraam loopt dan gewoon rondom door, aan alle zijden even hoog. Een waterkerende laag in de lintvoeg is bij een tuinmuur minder gebruikelijk, omdat er geen droge binnenruimte te beschermen valt, maar met harde steen onderin voorkom je nog steeds uitbloei en vorstschade.

De bovenkant vraagt net zoveel aandacht als de onderkant. Een muur die van boven water opneemt, wordt in de winter van bovenaf kapotgevroren. Een afdekker van beton of natuursteen met een overstek en een druiprand doet het goed, en het klassieke alternatief is dat je er een rollaag op metselt in dezelfde harde steen.

Komt er een poort of een doorgang in de muur, dan draagt het metselwerk boven die opening niet zichzelf. Daar hoort een stalen of betonnen draagbalk in, en hoe je die op de juiste oplegging brengt lees je bij het plaatsen van een latei.

Wil je sokkelverlichting in de muur, denk dan aan de kabel voordat je stort. Leg een kunststof mantelbuis van tweeëndertig millimeter dwars door de bekisting en trek de grondkabel er later doorheen. Een meegestorte kabel verzwakt zo'n voet niet noemenswaardig, maar je krijgt hem nooit meer vervangen. Voed de verlichting vanaf een groep met een aardlekschakelaar van 30 mA en gebruik kabel die geschikt is voor ondergronds gebruik.

Zo bouw je een trasraam op onder een nieuwe muur

Deze volgorde geldt voor een vrijstaande tuinmuur of penant en gaat bij een aanbouw in grote lijnen hetzelfde.

1. Bepaal eerst het definitieve maaiveld

   Meet uit hoe hoog de bestrating of de tuinaarde straks komt te liggen, niet hoe hoog die nu ligt. Vanaf dat peil reken je twintig tot dertig centimeter omhoog voor de bovenkant van het trasraam en zestig tot tachtig centimeter omlaag voor de onderkant van de fundering. Zonder dat vaste peil klopt de rest van de maatvoering niet.

2. Graaf uit en zet de bekisting

   Graaf de sleuf tot op vaste, ongeroerde grond en maak de bodem vlak. Timmer de bekisting ruim: de betonvoet steekt aan weerszijden ongeveer een decimeter buiten de muur uit. Schoor de kist aan de buitenzijde, want vers beton drukt harder tegen het hout dan je verwacht.

3. Leg de wapening op afstandhouders

   Leg het net van 6 of 8 mm met een maaswijdte van 150 mm op kunststof of betonnen afstandhouders van vier centimeter, en houd de randen circa vijf centimeter vrij van de kist. Gebruik geen losse bakstenen als steun: die zuigen water en brengen het tot aan het staal. Leg nu ook de mantelbuis voor een eventuele kabel op zijn plek en tape de uiteinden dicht.

4. Stort en verdicht het beton

   Stort in één keer door en verdicht met een trilnaald of door stevig met een lat te prikken, zodat de luchtbellen eruit gaan en het beton om de wapening sluit. Rei de bovenkant vlak af. Houd het beton bij warm weer een week vochtig onder plastic, anders krijg je krimpscheuren.

5. Ontkist en zet de eerste laag uit

   Na een dag kan de kist eraf. Zet de hoeken uit, span je koord en leg de eerste laag harde stenen in een volle laag specie van vijftien tot twintig millimeter, zodat je de oneffenheden van het beton wegwerkt. Deze laag bepaalt of de hele muur waterpas en in het lood komt, dus neem er de tijd voor.

6. Metsel het ondergrondse deel vol en zat

   Werk met hardgebakken steen in trasmortel of metselmortel M10, met volle lint- en stootvoegen. Strijk de voegen direct door met de troffel in plaats van ze te verdiepen. Vul bij een spouwmuur de spouw onderin niet met vallende specie, want die brok wordt later de brug waarlangs vocht naar het binnenblad loopt.

7. Breng de waterkerende laag aan

   Leg de folie of de loodvervanger in de eerste lintvoeg boven het maaiveld, over de volle breedte en met overlappingen van tien centimeter. Bij een spouwmuur laat je hem vanaf het binnenblad naar buiten aflopen en houd je er om de meter een stootvoeg boven open. Vanaf hier mag de gevelsteen beginnen.

8. Werk de aansluiting op het maaiveld af

   Voeg het zichtbare werk na een paar dagen af, platvol of licht verdiept. Vul de strook langs de muur met basaltsplit op worteldoek en leg de bestrating met afschot van de muur af. Houd minimaal vijftien centimeter tussen de tegels en de waterkerende laag, ook als dat betekent dat je een tegelrij lager moet beginnen.

Droogtijden

Per materiaal de droogtijd, de overschilderbaar-tijd en de volledige uithardingstijd, met de invloed van temperatuur en luchtvochtigheid. Bekijk alle gegevens

Zoeken Soort werk Alle Kit Stucwerk Verf Vloer Tegelwerk Behang Hout

Soort werk	Materiaal	Stofdroog	Overschilderbaar of belastbaar	Volledig uitgehard	Waar het misgaat
Kit	Acrylaatkit	20 tot 40 minuten	na 6 tot 12 uur overschilderbaar	24 tot 48 uur	Te vroeg overschilderen geeft scheurtjes in de verf omdat de kit nog krimpt.
Kit	Siliconenkit (sanitair)	10 tot 20 minuten	niet overschilderbaar	24 uur per 2 mm dikte	Een dikke kitrand hardt van buiten naar binnen uit. Een rand van 8 mm heeft dus rustig drie tot vier dagen nodig.
Kit	Hybride kit (MS-polymeer)	15 tot 30 minuten	na 24 uur overschilderbaar	24 tot 72 uur	Hardt uit met luchtvochtigheid. In een droge, koude ruimte duurt het merkbaar langer.
Kit	Polyurethaankit	30 tot 60 minuten	na 24 uur	3 tot 5 dagen	Blijft lang plakkerig aanvoelen terwijl hij vanbinnen al hard is.
Kit	Montagekit	30 minuten voorgrip	na 24 uur belastbaar	3 tot 7 dagen op volle sterkte	Zwaar materiaal te snel loslaten zorgt dat het langzaam wegzakt.
Stucwerk	Stucpasta of finishpasta	2 tot 4 uur	na 12 tot 24 uur schuren	24 tot 48 uur	Op een niet-voorgestreken ondergrond droogt de pasta te snel en scheurt hij.
Stucwerk	Gips (raaplaag)	12 uur per laag	na 24 uur verder werken	1 week per centimeter dikte	Verven op nog vochtig gips geeft doffe plekken en later bladderende verf.
Stucwerk	Cementgebonden pleister	24 uur	na 3 dagen	2 tot 4 weken	Een dikke laag in een koude ruimte kan weken nat blijven.
Stucwerk	Vulmiddel voor gaatjes	20 tot 60 minuten	na 1 tot 2 uur schuren	4 tot 8 uur	Diepe gaten in een keer vullen zakt in. Vul in twee lagen.
Verf	Muurverf op waterbasis (latex)	30 tot 60 minuten	na 4 tot 6 uur tweede laag	2 tot 4 weken	De verf voelt na een dag hard aan maar is pas na weken echt schrobvast.
Verf	Grondverf op waterbasis	1 uur	na 4 tot 6 uur schuren en aflakken	24 uur	Onvoldoende schuren tussen de lagen geeft slechte hechting van de lak.
Verf	Grondverf op terpentinebasis	4 tot 6 uur	na 16 tot 24 uur	3 tot 5 dagen	Bij minder dan 10 graden droogt hij nauwelijks door.
Verf	Lak op waterbasis	1 tot 2 uur	na 6 uur tweede laag	5 tot 7 dagen	Deuren te vroeg sluiten laat de lak aan de sponning vastplakken.
Verf	Lak op terpentinebasis	4 tot 8 uur	na 24 uur	1 tot 2 weken	Blijft in een vochtige ruimte dagen kleverig.
Verf	Voorstrijkmiddel	1 tot 2 uur	na 2 tot 4 uur verder	12 uur	Doorwerken op een nog glimmend voorstrijk sluit vocht in.
Vloer	Egaliseermiddel	3 tot 6 uur beloopbaar	na 24 uur vloer leggen	1 dag per millimeter	Een laag van 10 mm is pas na ruim een week droog genoeg voor pvc.
Vloer	Cementdekvloer	24 tot 48 uur beloopbaar	na 3 weken belastbaar	1 week per centimeter, daarna langzamer	Een dekvloer van 6 cm heeft zeker 6 tot 10 weken nodig voor een dampdichte vloer erop mag.
Vloer	Anhydriet gietvloer	24 tot 48 uur	na 5 tot 7 dagen	3 tot 6 weken	De zwakke bovenlaag moet er eerst af geschuurd worden.
Vloer	Betonvloer gestort	24 uur ontkisten	na 7 dagen licht belastbaar	28 dagen op sterkte	Te snel laten uitdrogen geeft krimpscheuren. Houd hem een week vochtig.
Tegelwerk	Tegellijm (standaard)	niet belopen	na 24 uur voegen	7 dagen	Voegen op nog natte lijm geeft vlekken in de voeg en slechte hechting.
Tegelwerk	Tegellijm (sneldrogend)	niet belopen	na 4 tot 6 uur voegen	24 uur	Handig bij een douchevloer, maar je hebt maar 20 minuten verwerkingstijd.
Tegelwerk	Voegmortel	2 tot 3 uur nawassen	na 24 uur licht belastbaar	7 dagen voor douchegebruik	Te snel douchen spoelt de voeg uit en geeft zandende voegen.
Tegelwerk	Smeerbare afdichting (kimband en pasta)	3 tot 4 uur per laag	na 12 tot 24 uur tegelen	24 uur	Twee dunne lagen werken beter dan een dikke.
Behang	Behangplaksel op vliesbehang	direct hangen	na 24 uur droog	48 uur	Verwarming vol aanzetten laat de naden openstaan.
Behang	Glasweefsel met muurverf gelijmd	6 uur	na 24 uur overschilderen	48 uur	Te vroeg de tweede laag geeft blaasjes.
Hout	Houtlijm (pva)	20 tot 30 minuten klemmen	na 1 uur voorzichtig hanteren	24 uur op volle sterkte	Te weinig klemdruk geeft een lijmnaad die later openscheurt.
Hout	Constructielijm (polyurethaan)	40 minuten klemmen	na 3 uur	24 uur	Schuimt op en drukt uit de naad. Vooraf afplakken scheelt schuurwerk.
Hout	Houtvuller op waterbasis	30 minuten	na 1 uur schuren	4 uur	Diepe gaten zakken in. Vul in lagen van maximaal 5 mm.
Hout	Epoxy houtreparatie	30 tot 90 minuten	na 4 tot 6 uur schuren	24 uur	Onder 10 graden hardt hij niet goed uit en blijft hij rubberig.
Hout	Beits op waterbasis	1 uur	na 4 uur tweede laag	24 tot 48 uur	In de volle zon droogt de beits te snel en krijg je aanzetstrepen.

Controleer dit voordat je verder metselt

• De onderkant van de fundering ligt vorstvrij, zestig centimeter of dieper onder het definitieve maaiveld
• De wapening ligt op afstandhouders met minstens vier centimeter dekking rondom, ook aan de randen
• Alle stenen onder en vlak boven het maaiveld zijn hardgebakken en vorstbestand, geen kalkzandsteen of cellenbeton
• De lint- en stootvoegen onder het maaiveld zijn volledig gevuld en doorgestreken
• De waterkerende laag ligt in één doorgaande baan met overlap, minimaal vijftien centimeter boven de toekomstige bestrating
• De open stootvoegen boven de waterkering zitten er om de meter in en zijn niet dichtgesmeerd
• De mantelbuis voor kabels ligt erin en is aan beide kanten afgedopt
• De grindstrook of de bestrating loopt van de muur af en niet ernaartoe

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

De tuin of het terras ophogen tot boven het trasraam

Dit is de meest voorkomende oorzaak van optrekkend vocht in huizen die het eerder nooit hadden. Ligt de bestrating hoger dan de waterkerende laag, dan loopt het vocht daar simpelweg omheen en komt het in de gevel boven het trasraam terecht. Houd minstens vijftien centimeter tussen de tegels en de waterkering.

Kalkzandsteen of cellenbeton onder het maaiveld

Beide materialen zuigen water capillair op en geven het door aan alles wat erboven zit. Een binnenblad van kalkzandsteen dat in een natte kruipruimte staat, trekt het vocht meters ver omhoog. Deze zone hoort in hardgebakken steen of in beton te zijn uitgevoerd.

Het trasraam aan de buitenkant waterdicht smeren

Een impregneermiddel of een cementpleister op een natte muur lijkt logisch, maar sluit het vocht in. Het water dat er al in zit moet ergens naartoe en zoekt dan een weg naar binnen of hoger de gevel in. Achter de dichte laag vriest het metselwerk bovendien sneller kapot.

De waterkerende laag onderbreken of doorknippen

De folie moet in één doorgaande baan liggen met overlappingen van zo'n tien centimeter. Bij een deurdorpel, een hoek of een aansluiting knippen mensen hem weg omdat hij in de weg zit, en precies op dat punt loopt het vocht later omhoog. Laat de baan liever een stuk uitsteken en snijd hem pas af als het metselwerk staat.

Holle stootvoegen onder het maaiveld

Een stootvoeg die je onderin niet volledig vult, is een holletje waar grondwater in blijft staan. Bij vorst zet dat water uit en drukt het de voeg eruit. Onder het maaiveld metsel je vol en zat, en de open stootvoegen komen pas boven de waterkering.

Een keiharde cementmortel gebruiken bij oude, zachte steen

De mortel wordt dan sterker dan de steen. Vocht kan niet meer door de voeg naar buiten, dus verdampt het via het steenoppervlak en neemt het zouten mee. Het gevolg is een gevel waarvan de koppen afschilferen terwijl het voegwerk er als nieuw uitziet. Bij zachte steen past een kalk-trasmortel.

De wapening op losse bakstenen leggen

Een halve steen als opvulblokje onder het wapeningsnet lijkt handig, maar baksteen zuigt water en geleidt dat tot tegen het staal. Op die plek roest de wapening, en roestend staal zet uit en drukt het beton eraf. Gebruik afstandhouders die daarvoor gemaakt zijn.

Specie in de spouw laten vallen

Brokken mortel die tijdens het metselen onderin de spouw belanden, vormen een brug tussen buitenblad en binnenblad. Water loopt daar dwars overheen naar binnen, ook al is alles verder goed uitgevoerd. Schuif de spouw tijdens het werk regelmatig schoon met een spouwlat of een plank die je op de spouwankers laat rusten.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Een trasraam metselen onder een nieuwe tuinmuur of penant is werk dat je met geduld en een waterpas prima zelf doet. Er zijn wel duidelijke grenzen.

Zodra er metselwerk onder een dragende gevel uit moet, houdt het zelf doen op. Een dragende muur over meer dan een halve meter openleggen vraagt om stempels en een berekening, en gaat het mis dan zakt de gevel erboven mee. Datzelfde geldt bij een verzakking of scheuren die zich door de gevel doortrekken: dan gaat het over de fundering en hoort er eerst onderzoek te komen, geen metselwerk.

Graven langs een bestaande fundering is de tweede grens. Ga je dieper dan de onderkant van de bestaande voet, dan haal je de zijdelingse steun weg. Bij sleuven dieper dan ongeveer een meter speelt bovendien instortingsgevaar van de wand, en dat is geen theoretisch risico.

Bel ook bij aanhoudend vocht dat je niet kunt verklaren. Een injectiebehandeling die met garantie wordt uitgevoerd, begint met een vochtmeting en een oorzaakonderzoek. Doe je het zelf op de gok, dan boor je een muur vol gaten terwijl het water via een lekkende regenpijp of een opgehoogde tuin binnenkomt.